Library·Kautilya: Arthasastra·2·2.29
गोअध्यक्षो वेतनौपग्राहिकं करप्रतिकरं भग्नौत्सृष्टकं भागअनुप्रविष्टकं व्रजपर्यग्रं नष्टं विनष्टं क्षीरघृतसंजातं च^उपलभेत ॥
go.adhyakṣo vetana.upagrāhikaṃ kara.pratikaraṃ bhagna.utsṛṣṭakaṃ bhāga.anupraviṣṭakaṃ vraja.paryagraṃ naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ kṣīra.ghṛta.saṃjātaṃ ca^upalabheta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपालकपिण्डारकदोहकमन्थकलुब्धकाः शतं शतं धेनूनां हिरण्यभृताः पालयेयुः ॥
go.pālaka.piṇḍāraka.dohaka.manthaka.lubdhakāḥ śataṃ śataṃ dhenūnāṃ hiraṇya.bhṛtāḥ pālayeyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरघृतभृता हि वत्सान् उपहन्युः । इति वेतनौपग्राहिकम् ॥
kṣīra.ghṛta.bhṛtā hi vatsān upahanyuḥ / iti vetana.upagrāhikam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरद्गुधेनुगर्भिणीपष्ठौहीवत्सतरीणां समविभागं रूपशतम् एकः पालयेत् ॥
jaradgu.dhenu.garbhiṇī.paṣṭhauhī.vatsatarīṇāṃ sama.vibhāgaṃ rūpa.śatam ekaḥ pālayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घृतस्य^अष्टौ वारकान् पणिकं पुच्छम् अङ्कचर्म च वार्षिकं दद्यात् । इति करप्रतिकरः ॥
ghṛtasya^aṣṭau vārakān paṇikaṃ puccham aṅka.carma ca vārṣikaṃ dadyāt / iti kara.pratikaraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधितान्यङ्गाअनन्यदोहीदुर्दोहापुत्रघ्नीनां च समविभागं रूपशतं पालयन्तस् तज्जातिकं भागं दद्युः । इति भग्नौत्षृष्टकम् ॥
vyādhitā.nyaṅgā.ananya.dohī.durdohā.putraghnīnāṃ ca sama.vibhāgaṃ rūpa.śataṃ pālayantas taj.jātikaṃ bhāgaṃ dadyuḥ / iti bhagna.utṣṛṣṭakam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परचक्रअटवीभयाद् अनुप्रविष्टानां पशूनां पालनधर्मेण दशभगं दद्युः । इति भागअनुप्रविष्टकम् ॥
para.cakra.aṭavī.bhayād anupraviṣṭānāṃ paśūnāṃ pālana.dharmeṇa daśa.bhagaṃ dadyuḥ / iti bhāga.anupraviṣṭakam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्सा वत्सतरा दम्या वहिनो वृषा उक्षाणश् च पुंगवाः, युगवाहनशकटवहा वृषभाः सूनामहिषाः पृष्टस्कन्धवाहिनश् च महिषाः, वत्सिका वत्सतरी पष्टहुही गर्भिणी धेनुश् च^अप्रजाता वन्ध्याश् च गावो महिष्यश् च, मासद्विमासजातास् तासाम् उपजा वत्सा वत्सिकाश् च ॥
vatsā vatsatarā damyā vahino vṛṣā ukṣāṇaś ca puṃgavāḥ, yuga.vāhana.śakaṭa.vahā vṛṣabhāḥ sūnā.mahiṣāḥ pṛṣṭa.skandha.vāhinaś ca mahiṣāḥ, vatsikā vatsatarī paṣṭahuhī garbhiṇī dhenuś ca^aprajātā vandhyāś ca gāvo mahiṣyaś ca, māsa.dvi.māsa.jātās tāsām upajā vatsā vatsikāś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मासद्विमासजातान् अङ्कयेत् ॥
māsa.dvi.māsa.jātān aṅkayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मासद्विमासपर्युषितम् अङ्कयेत् ॥
māsa.dvi.māsa.paryuṣitam aṅkayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्कं चिह्नं वर्णं शृङ्गअन्तरं च लक्षणम् एवम् उपजा निबन्धयेत् । इति व्रजपर्यग्रम् ॥
aṅkaṃ cihnaṃ varṇaṃ śṛṅga.antaraṃ ca lakṣaṇam evam upajā nibandhayet / iti vraja.paryagram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चोरहृतम् अन्ययूथप्रविष्टम् अवलीनं वा नष्टम् ॥
cora.hṛtam anya.yūtha.praviṣṭam avalīnaṃ vā naṣṭam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पङ्कविषमव्याधिजरातोयआहारअवसन्नं वृक्षतटकाष्ठशिलाअभिहतम् ईशानव्यालसर्पग्राहदावअग्निविपन्नं विनष्टम् ॥
paṅka.viṣama.vyādhi.jarā.toya.āhāra.avasannaṃ vṛkṣa.taṭa.kāṣṭha.śilā.abhihatam īśāna.vyāla.sarpa.grāha.dāva.agni.vipannaṃ vinaṣṭam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमादाद् अभ्यावहेयुः ॥
pramādād abhyāvaheyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं रूपअग्रं विद्यात् ॥
evaṃ rūpa.agraṃ vidyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं हन्ता घातयिता हर्ता हारयिता च वध्यः ॥
svayaṃ hantā ghātayitā hartā hārayitā ca vadhyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परपशूनां राजअङ्केन परिवर्तयिता रूपस्य पूर्वं साहसदण्डं दद्यात् ॥
para.paśūnāṃ rāja.aṅkena parivartayitā rūpasya pūrvaṃ sāhasa.daṇḍaṃ dadyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वदेशीयानां चोरहृतं प्रत्यानीय पणितं रूपं हरेत् ॥
sva.deśīyānāṃ cora.hṛtaṃ pratyānīya paṇitaṃ rūpaṃ haret //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परदेशीयानां मोक्षयिता^अर्धं हरेत् ॥
para.deśīyānāṃ mokṣayitā^ardhaṃ haret //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालवृद्धव्याधितानां गोपालकाः प्रतिकुर्युः ॥
bāla.vṛddha.vyādhitānāṃ go.pālakāḥ pratikuryuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धकश्वगणिभिर् अपास्तस् तेन^अव्यालपराबाधभयम् ऋतुविभक्तम् अरण्यं चारयेयुः ॥
lubdhaka.śva.gaṇibhir apāstas tena^avyāla.parābādha.bhayam ṛtu.vibhaktam araṇyaṃ cārayeyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पव्यालत्रासनअर्थं गोचरअनुपातज्ञानअर्थं च त्रस्नूनां घण्टातूर्यं च बध्नीयुः ॥
sarpa.vyāla.trāsana.arthaṃ go.cara.anupāta.jñāna.arthaṃ ca trasnūnāṃ ghaṇṭā.tūryaṃ ca badhnīyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समव्यूढतीर्थम् अकर्दमग्राहम् उदकम् अवतारयेयुः पालयेयुश् च ॥
sama.vyūḍha.tīrtham akardama.grāham udakam avatārayeyuḥ pālayeyuś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तेनव्यालसर्पग्राहगृहीतं व्याधिजराअवसन्नं च^आवेदयेयुः, अन्यथा रूपमूल्यं भजेरन् ॥
stena.vyāla.sarpa.grāha.gṛhītaṃ vyādhi.jarā.avasannaṃ ca^āvedayeyuḥ, anyathā rūpa.mūlyaṃ bhajeran //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणमृतस्य^अङ्कचर्म गोमहिषस्य, कर्णलक्षणम् अजअविकानाम्, पुच्छम् अङ्कचर्म च^अश्वखरौष्ट्राणाम्, बालचर्मबस्तिपित्तस्नायुदन्तखुरशृङ्गअस्थीनि च^आहरेयुः ॥
kāraṇa.mṛtasya^aṅka.carma go.mahiṣasya, karṇa.lakṣaṇam aja.avikānām, puccham aṅka.carma ca^aśva.khara.uṣṭrāṇām, bāla.carma.basti.pitta.snāyu.danta.khura.śṛṅga.asthīni ca^āhareyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मांसम् आर्द्रं शुष्कं वा विक्रीणीयुः ॥
māṃsam ārdraṃ śuṣkaṃ vā vikrīṇīyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदश्वित्श्ववराहेभ्यो दद्युः ॥
udaśvit.śva.varāhebhyo dadyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्चिकां सेनाभक्तअर्थम् आहरेयुः ॥
kūrcikāṃ senā.bhakta.artham āhareyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किलाटो घाणपिण्याकक्लेदअर्थः ॥
kilāṭo ghāṇa.piṇyāka.kleda.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशुविक्रेता पादिकं रूपं दद्यात् ॥
paśu.vikretā pādikaṃ rūpaṃ dadyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षाशरद्धेमन्तान् उभयतःकालं दुह्युः, शिशिरवसन्तग्रीष्मान् एककालम् ॥
varṣā.śaradd.hemantān ubhayataḥ.kālaṃ duhyuḥ, śiśira.vasanta.grīṣmān eka.kālam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयकालदोग्धुर् अङ्गुष्ठच्छेदो दण्डः ॥
dvitīya.kāla.dogdhur aṅguṣṭhac.chedo daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोहनकालम् अतिक्रामतस् तत्फलहानं दण्डः ॥
dohana.kālam atikrāmatas tat.phala.hānaṃ daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन नस्यदम्ययुगपिङ्गनवर्तनकाला व्याख्याताः ॥
etena nasya.damya.yuga.piṅgana.vartana.kālā vyākhyātāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरद्रोणे गवां घृतप्रस्थः, पञ्चभागअधिको महिषीणाम्, द्विभागअधिको^अजअवीनाम् ॥
kṣīra.droṇe gavāṃ ghṛta.prasthaḥ, pañca.bhāga.adhiko mahiṣīṇām, dvi.bhāga.adhiko^aja.avīnām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्थो वा सर्वेषां प्रमाणम् ॥
mantho vā sarveṣāṃ pramāṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमितृणौदकविशेषाद्द् हि क्षीरघृतवृद्धिर् भवति ॥
bhūmi.tṛṇa.udaka.viśeṣādd hi kṣīra.ghṛta.vṛddhir bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूथवृषं वृषेण^अवपातयतः पूर्वः साहसदण्डः, घातयत उत्तमः ॥
yūtha.vṛṣaṃ vṛṣeṇa^avapātayataḥ pūrvaḥ sāhasa.daṇḍaḥ, ghātayata uttamaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णअवरोधेन दशती रक्षा ॥
varṇa.avarodhena daśatī rakṣā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपनिवेशदिग्विभागो गोप्रचाराद् बल^अन्वयतो वा गवां रक्षासामर्थ्याच् च॥
upaniveśa.dig.vibhāgo go.pracārād bala^anvayato vā gavāṃ rakṣā.sāmarthyāc ca//
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजावीनां षण्मासिकीमूर्णां ग्राहयेत् ॥
ajāvīnāṃ ṣaṇ.māsikī.mūrṇāṃ grāhayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन^अश्वखरौष्ट्रवराहव्रजा व्याख्याताः ॥
tena^aśva.khara.uṣṭra.varāha.vrajā vyākhyātāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलीवर्दानां नस्यअश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यअर्धभारस् तृणस्य द्विगुणम्, तुला घाणपिण्याकस्य, दशआढकं कणकुण्डकस्य, पञ्चपलिकं मुखलवन्अम्, तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं, मांसतुला, दध्नश् च^आढकम्, यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः, क्षीरद्रोणम् अर्धआढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं
balīvardānāṃ nasya.aśva.bhadra.gati.vāhināṃ yava.sasya.ardha.bhāras tṛṇasya dvi.guṇam, tulā ghāṇa.piṇyākasya, daśa.āḍhakaṃ kaṇa.kuṇḍakasya, pañca.palikaṃ mukha.lavanAm, taila.kuḍubo nasyaṃ prasthaḥ pānaṃ, māṃsa.tulā, dadhnaś ca^āḍhakam, yava.droṇaṃ māṣāṇāṃ vā pulākaḥ, kṣīra.droṇam ardha.āḍhakaṃ vā surāyāḥ sneha.prasthaḥ kṣāra.daśa.palaṃ śṛṅgibera.palaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादऊनम् अश्वतरगोखराणाम्, द्विगुणं महिषौष्ट्राणाम् ॥
pāda.ūnam aśvatara.go.kharāṇām, dvi.guṇaṃ mahiṣa.uṣṭrāṇām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मकरबलीवर्दानां पायनअर्थानां च धेनूनां कर्मकालतः फलतश् च विधादानम् ॥
karma.kara.balīvardānāṃ pāyana.arthānāṃ ca dhenūnāṃ karma.kālataḥ phalataś ca vidhā.dānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषां तृणौदकप्राकाम्यम् ॥
sarveṣāṃ tṛṇa.udaka.prākāmyam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति गोमण्डलं व्याख्यातम् ॥
iti go.maṇḍalaṃ vyākhyātam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चऋषभं खरअश्वानाम् अजअवीनां दशऋषभम् । शत्यं गोमहिषौष्ट्राणां यूथं कुर्याच् चतुर्वृषम् ॥ए
pañca.ṛṣabhaṃ khara.aśvānām aja.avīnāṃ daśa.ṛṣabham / śatyaṃ go.mahiṣa.uṣṭrāṇāṃ yūthaṃ kuryāc catur.vṛṣam //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.