Library·Kautilya: Arthasastra·2·2.3
चतुर्दिशं जनपदअन्ते साम्परायिकं दैवकृतं दुर्गं कारयेत्, अन्तर्द्वीपं स्थलं वा निम्नअवरुद्धम् औदकम्, प्रास्तरं गुहां वा पार्वतम्, निरुदकस्तम्बम् इरिणं वा धान्वनम्, खञ्जनौदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम् ॥
caturdiśaṃ jana.pada.ante sāmparāyikaṃ daiva.kṛtaṃ durgaṃ kārayet, antar.dvīpaṃ sthalaṃ vā nimna.avaruddham audakam, prāstaraṃ guhāṃ vā pārvatam, nirudaka.stambam iriṇaṃ vā dhānvanam, khañjana.udakaṃ stamba.gahanaṃ vā vana.durgam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां नदीपर्वतदुर्गं जनपदआरक्षस्थानम्, धान्वनवनदुर्गम् अटवीस्थानम् आपद्य् अपसारो वा ॥
teṣāṃ nadī.parvata.durgaṃ jana.pada.ārakṣa.sthānam, dhānvana.vana.durgam aṭavī.sthānam āpady apasāro vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत्, वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे ह्रदस्य^अविशोषस्य^अङ्के सरसस् तटाकस्य वा, वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणौदकं पण्यपुटभेदनम् अंसपथवारिपथाभ्याम् उपेतम् ॥
jana.pada.madhye samudaya.sthānaṃ sthānīyaṃ niveśayet, vāstuka.praśaste deśe nadī.saṅgame hradasya^aviśoṣasya^aṅke sarasas taṭākasya vā, vṛttaṃ dīrghaṃ catur.aśraṃ vā vāstu.vaśena vā pradakṣiṇa.udakaṃ paṇya.puṭa.bhedanam aṃsapatha.vāri.pathābhyām upetam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य परिखास् तिस्रो दण्डअन्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दश^इति दण्डान् विस्तीर्णाः, विस्ताराद् अवगाढाः पादऊनम् अर्धं वा, त्रिभागमूलाः, मूलचतुरश्रा वा, पाषाणौपहिताः पाषाणैष्टकाबद्धपार्श्वा वा, तोयअन्तिकीर् आगन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मग्राहवतीश् च ॥
tasya parikhās tisro daṇḍa.antarāḥ kārayet caturdaśa dvādaśa daśa^iti daṇḍān vistīrṇāḥ, vistārād avagāḍhāḥ pāda.ūnam ardhaṃ vā, tribhāga.mūlāḥ, mūla.catur.aśrā vā, pāṣāṇa.upahitāḥ pāṣāṇa.iṣṭakā.baddha.pārśvā vā, toya.antikīr āgantu.toya.pūrṇā vā saparivāhāḥ padma.grāhavatīś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्दण्डअपकृष्टं परिखायाः षड्दण्डौच्छ्रितम् अवरुद्धं तद्द्विगुणविष्कम्भं खाताद् वप्रं कारयेद् ऊर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर् गोभिश् च क्षुण्णं कण्टकिगुल्मविषवल्लीप्रतानवन्तम् ॥
caturdaṇḍa.apakṛṣṭaṃ parikhāyāḥ ṣaḍdaṇḍa.ucchritam avaruddhaṃ tad.dviguṇa.viṣkambhaṃ khātād vapraṃ kārayed ūrdhva.cayaṃ mañca.pṛṣṭhaṃ kumbha.kukṣikaṃ vā hastibhir gobhiś ca kṣuṇṇaṃ kaṇṭaki.gulma.viṣa.vallī.pratānavantam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् ॥
pāṃsu.śeṣeṇa vāstuc.chidraṃ rāja.bhavanaṃ vā pūrayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वप्रस्य^उपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणौत्सेधम् ऐष्टकं द्वादशहस्ताद् ऊर्ध्वम् ओजं युग्मं वा आ चतुर्विंशतिहस्ताद् इति कारयेत् - रथचर्यासंचारं तालमूलं मुरजकैः कपिशीर्षकैश् च^आचितअग्रम् ॥
vaprasya^upari prākāraṃ viṣkambha.dviguṇa.utsedham aiṣṭakaṃ dvādaśa.hastād ūrdhvam ojaṃ yugmaṃ vā ā caturviṃśati.hastād iti kārayet - ratha.caryā.saṃcāraṃ tāla.mūlaṃ murajakaiḥ kapi.śīrṣakaiś ca^ācita.agram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत्, न त्व् एव काष्टमयम् ॥
pṛthu.śilā.saṃhataṃ vā śailaṃ kārayet, na tv eva kāṣṭamayam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निर् अवहितो हि तस्मिन् वसति ॥
agnir avahito hi tasmin vasati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्कम्भचतुरश्रम् अट्टालकम् उत्सेधसमअवक्षेपसोपानं कारयेत् त्रिंशद्दण्डअन्तरं च ॥
viṣkambha.catur.aśram aṭṭālakam utsedha.sama.avakṣepa.sopānaṃ kārayet triṃśad.daṇḍa.antaraṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोर् अट्टालकयोर् मध्ये सहर्म्यद्वितलाम् अध्यर्धायआयामां प्रतोलीं कारयेत् ॥
dvayor aṭṭālakayor madhye saharmya.dvi.talām adhyardhāya.āyāmāṃ pratolīṃ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अट्टालकप्रतोलीमध्ये त्रिधानुष्कअधिष्ठानं स-अपिधानच्छिद्रफलकसंहतम् इन्द्रकोशं कारयेत् ॥
aṭṭālaka.pratolī.madhye tri.dhānuṣka.adhiṣṭhānaṃ sa-apidhānac.chidra.phalaka.saṃhatam indra.kośaṃ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्श्वे चतुर्गुणआयामं देवपथं कारयेत् ॥
antareṣu dvihasta.viṣkambhaṃ pārśve catur.guṇa.āyāmaṃ deva.pathaṃ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डअन्तरा द्विदण्डअन्तरा वा चर्याः कारयेत्, अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वारं च ॥
daṇḍa.antarā dvi.daṇḍa.antarā vā caryāḥ kārayet, agrāhye deśe pradhāvanikāṃ niṣkira.dvāraṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटअवपातकण्टकप्रतिसरअहिपृष्ठतालपत्त्रशृङ्गअटकश्वदंष्ट्रअर्गलौपस्कन्दनपादुकअम्बरीषौदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् ॥
bahir.jānu.bhañjanī.śūla.prakara.kūpa.kūṭa.avapāta.kaṇṭaka.pratisara.ahi.pṛṣṭha.tāla.pattra.śṛṅga.aṭaka.śva.daṃṣṭra.argala.upaskandana.pāduka.ambarīṣa.uda.pānakaiḥ praticchannaṃ channa.pathaṃ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकारम् उभयतो मेण्ढकम् अध्यर्धदण्डं कृत्वा प्रतोलीषट्तुलाअन्तरं द्वारं निवेशयेत् पञ्चदण्डाद् एकौत्तरम् आअष्टदण्डाद् इति चतुरश्रं षड्भागम् आयामादधिकम् अष्टभागं वा ॥
prākāram ubhayato meṇḍhakam adhyardha.daṇḍaṃ kṛtvā pratolī.ṣaṭ.tulā.antaraṃ dvāraṃ niveśayet pañca.daṇḍād eka.uttaram ā.aṣṭa.daṇḍād iti catur.aśraṃ ṣaḍ.bhāgam āyāmād.adhikam aṣṭa.bhāgaṃ vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चदशहस्ताद् एकौत्तरम् आअष्टादशहस्ताद् इति तलौत्सेधः ॥
pañca.daśa.hastād eka.uttaram ā.aṣṭādaśa.hastād iti tala.utsedhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भस्य परिक्षेपः षडायामो, द्विगुणो निखातः, चूलिकायाश् चतुर्भागः ॥
stambhasya parikṣepaḥ ṣaḍ.āyāmo, dviguṇo nikhātaḥ, cūlikāyāś catur.bhāgaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च ॥
ādi.talasya pañca.bhāgāḥ śālā vāpī sīmā.gṛhaṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशभागिकौ द्वौ प्रतिमञ्चौ, अन्तरम् आणीहर्म्यं च ॥
daśa.bhāgikau dvau pratimañcau, antaram āṇī.harmyaṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुच्छ्रयाद् अर्धतले स्थूणाबन्धश् च ॥
samucchrayād ardha.tale sthūṇā.bandhaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धवास्तुकम् उत्तमअगारम्, त्रिभागअन्तरं वा, इष्टकाअवबद्धपार्श्वम्, वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढभित्तिसोपानम् इतरतः ॥
ardha.vāstukam uttama.agāram, tribhāga.antaraṃ vā, iṣṭakā.avabaddha.pārśvam, vāmataḥ pradakṣiṇa.sopānaṃ gūḍha.bhitti.sopānam itarataḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विहस्तं तोरणशिरः ॥
dvi.hastaṃ toraṇa.śiraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिपञ्चभागिकौ द्वौ कपाटयोगौ ॥
tri.pañca.bhāgikau dvau kapāṭa.yogau //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वौ परिघौ ॥
dvau parighau //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरत्निर् इन्द्रकीलः ॥
aratnir indra.kīlaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चहस्तम् आणिद्वारम् ॥
pañca.hastam āṇi.dvāram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारो हस्तिपरिघाः ॥
catvāro hasti.parighāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवेशअर्धं हस्तिनखम् ॥
niveśa.ardhaṃ hasti.nakham //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके ॥
mukha.samaḥ saṃkramaḥ saṃhāryo bhūmimayo vā nirudake //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकारसमं मुखम् अवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् ॥
prākāra.samaṃ mukham avasthāpya tri.bhāga.godhā.mukhaṃ gopuraṃ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकारमध्ये वापीं कृत्वा पुष्करिणीद्वारम्, चतुःशालम् अध्यर्धअन्तरं साणिकं कुमारीपुरम्, मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम्, भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् ॥
prākāra.madhye vāpīṃ kṛtvā puṣkariṇī.dvāram, catuḥ.śālam adhyardha.antaraṃ sāṇikaṃ kumārī.puram, muṇḍa.harmya.dvi.talaṃ muṇḍaka.dvāram, bhūmi.dravya.vaśena vā niveśayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिभागअधिकआयामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् ॥
tri.bhāga.adhika.āyāmā bhāṇḍa.vāhinīḥ kulyāḥ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासु पाषाणकुद्दालाः कुठारीकाण्डकल्पनाः ।[श्] मुषुण्ढीमुद्गरा दण्डाश् चक्रयन्त्रशतघ्नयः ॥[श्]
tāsu pāṣāṇa.kuddālāḥ kuṭhārī.kāṇḍa.kalpanāḥ /[ś] muṣuṇḍhī.mudgarā daṇḍāś cakra.yantra.śataghnayaḥ //[ś]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्याः कार्मारिकाः शूला वेधनअग्राश् च वेणवः ।[श्] उष्ट्रग्रीव्यो^अग्निसम्योगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ॥[श्] ए
kāryāḥ kārmārikāḥ śūlā vedhana.agrāś ca veṇavaḥ /[ś] uṣṭra.grīvyo^agni.samyogāḥ kupya.kalpe ca yo vidhiḥ //[ś] E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.