Library·Kautilya: Arthasastra·2·2.30
अश्वअध्यक्षः पण्यआगारिकं क्रयौपागतम् आहवलब्धम् आजातं साहाय्यआगतकं पणस्थितं यावत्कालिकं वा^अश्वपर्यग्रं कुलवयोवर्णचिह्नवर्गआगमैर् लेखयेत् ॥
aśva.adhyakṣaḥ paṇya.āgārikaṃ kraya.upāgatam āhava.labdham ājātaṃ sāhāyya.āgatakaṃ paṇa.sthitaṃ yāvat.kālikaṃ vā^aśva.paryagraṃ kula.vayo.varṇa.cihna.varga.āgamair lekhayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रशस्तन्यङ्गव्याधितांश् च^आवेदयेत् ॥
apraśasta.nyaṅga.vyādhitāṃś ca^āvedayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशकोष्ठअगाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभम् अश्ववाहश् चिन्तयेत् ॥
kośa.koṣṭha.agārābhyāṃ ca gṛhītvā māsa.lābham aśva.vāhaś cintayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वविभवेन^आयताम् अश्वायाम् अद्विगुणविस्तारां चतुर्द्वारौपावर्तनमध्यां स-प्रग्रीवां प्रद्वारआसनफलकयुक्तानां वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकआकीर्णां शालां निवेशयेत् ॥
aśva.vibhavena^āyatām aśvāyām advi.guṇa.vistārāṃ catur.dvāra.upāvartana.madhyāṃ sa-pragrīvāṃ pradvāra.āsana.phalaka.yuktānāṃ vānara.mayūra.pṛṣata.nakula.cakora.śuka.sārika.ākīrṇāṃ śālāṃ niveśayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वायाम् अचतुरश्रश्लक्ष्णफलकआस्तारं स-खादनकोष्ठकं स-मूत्रपुरीषौत्सर्गम् एकएकशः प्रान्मुखम् उदन्मुखं वा स्थानं निवेशयेत् ॥
aśvāyām acatur.aśra.ślakṣṇa.phalaka.āstāraṃ sa-khādana.koṣṭhakaṃ sa-mūtra.purīṣa.utsargam eka.ekaśaḥ prān.mukham udan.mukhaṃ vā sthānaṃ niveśayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत् ॥
śālā.vaśena vā dig.vibhāgaṃ kalpayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वडवावृषकिशोराणाम् एकअन्तेषु ॥
vaḍavā.vṛṣa.kiśorāṇām eka.anteṣu //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वडवायाः प्रजतायास् त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानम् ॥
vaḍavāyāḥ prajatāyās tri.rātraṃ ghṛta.prasthaḥ pānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ऊर्ध्वं सक्तुप्रस्थः स्नेहभैषज्यप्रतिपानं दशरात्रम् ॥
ata ūrdhvaṃ saktu.prasthaḥ sneha.bhaiṣajya.pratipānaṃ daśa.rātram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुलाको यवसम् आर्तवश् च^आहारः ॥
tataḥ pulāko yavasam ārtavaś ca^āhāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशरात्राद् ऊर्ध्वं किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश् च^आहार आषण्मासात् ॥
daśa.rātrād ūrdhvaṃ kiśorasya ghṛta.catur.bhāgaḥ saktu.kuḍubaḥ kṣīra.prasthaś ca^āhāra ā.ṣaṇ.māsāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः परं मासौत्तरम् अर्धवृद्धिर् यवप्रस्थ आत्रिवर्षात्, द्रोण आचतुर्वर्षात् ॥
tataḥ paraṃ māsa.uttaram ardha.vṛddhir yava.prastha ā.tri.varṣāt, droṇa ā.catur.varṣāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ऊर्ध्वं चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः पूर्णप्रमाणः ॥
ata ūrdhvaṃ catur.varṣaḥ pañca.varṣo vā karmaṇyaḥ pūrṇa.pramāṇaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वात्रिंशदङ्गुलं मुखम् उत्तमअश्वस्य, पञ्चमुखान्य् आयामो, विंशत्यङ्गुला जङ्घा, चतुर्जङ्घ उत्सेधः ॥
dvātriṃśad.aṅgulaṃ mukham uttama.aśvasya, pañca.mukhāny āyāmo, viṃśaty.aṅgulā jaṅghā, catur.jaṅgha utsedhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्यङ्गुलअवरं मध्यमअवरयोः ॥
try.aṅgula.avaraṃ madhyama.avarayoḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतअङ्गुलः परिणाहः ॥
śata.aṅgulaḥ pariṇāhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चभागअवरो मध्यमअवरयोः ॥
pañca.bhāga.avaro madhyama.avarayoḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमअश्वस्य द्विद्रोणं शालिव्रीहियवप्रियङ्गूणाम् अर्धशुष्कम् अर्धसिद्धं वा मुद्गमाषाणां वा पुलाकः स्नेहप्रस्थश् च, पञ्चपलं लवणस्य, मांसं पञ्चाशत्पलिकं रसस्य^आढकं द्विगुणं वा दध्नः पिण्डक्लेदनअर्थम्, क्षारपञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्विगुणः प्रतिपानम् ॥
uttama.aśvasya dvi.droṇaṃ śāli.vrīhi.yava.priyaṅgūṇām ardha.śuṣkam ardha.siddhaṃ vā mudga.māṣāṇāṃ vā pulākaḥ sneha.prasthaś ca, pañca.palaṃ lavaṇasya, māṃsaṃ pañcāśat.palikaṃ rasasya^āḍhakaṃ dvi.guṇaṃ vā dadhnaḥ piṇḍa.kledana.artham, kṣāra.pañca.palikaḥ surāyāḥ prasthaḥ payaso vā dvi.guṇaḥ pratipānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनअर्थं स्नेहप्रस्थो^अनुवासनं कुडुबो नस्यकर्मणः, यवसस्य^अर्धभारस् तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुञ्जीलग्रहो वा ॥
dīrgha.patha.bhāra.klāntānāṃ ca khādana.arthaṃ sneha.prastho^anuvāsanaṃ kuḍubo nasya.karmaṇaḥ, yavasasya^ardha.bhāras tṛṇasya dvi.guṇaḥ ṣaḍ.aratni.parikṣepaḥ puñjīla.graho vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादअवरम् एतन् मध्यमअवरयोः ॥
pāda.avaram etan madhyama.avarayoḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमसमो रथ्यो वृषश् च मध्यमः ॥
uttama.samo rathyo vṛṣaś ca madhyamaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमसमश् च^अवरः ॥
madhyama.samaś ca^avaraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादहीनं वडवानां पारशमानां च ॥
pāda.hīnaṃ vaḍavānāṃ pāraśamānāṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो^अर्धं किशोराणां च ॥
ato^ardhaṃ kiśorāṇāṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति विधायोगः ॥
iti vidhā.yogaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः ॥
vidhā.pācaka.sūtra.grāhaka.cikitsakāḥ pratisvāda.bhājaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिकाः स्युः ॥०२।३०।२८। असमरप्रयोग्याः पौरजानपदानाम् अर्थेन वृषा वडवास्व् आयोज्याः ॥
yuddha.vyādhi.jarā.karma.kṣīṇāḥ piṇḍa.gocarikāḥ syuḥ //02.30.28/ asamara.prayogyāḥ paura.jānapadānām arthena vṛṣā vaḍavāsv āyojyāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोग्यानाम् उत्तमाः काम्बोजसैन्धवआरट्टवनायुजाः, मध्यमा बाह्लीकपापेयकसौवीरकतैतलाः, शेषाः प्रत्यवराः ॥
prayogyānām uttamāḥ kāmboja.saindhava.āraṭṭa.vanāyujāḥ, madhyamā bāhlīka.pāpeyaka.sauvīraka.taitalāḥ, śeṣāḥ pratyavarāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां तीष्क्णभद्रमन्दवशेन साम्नाह्यम् औपवाह्यकं वा कर्म प्रयोजयेत् ॥
teṣāṃ tīṣkṇa.bhadra.manda.vaśena sāmnāhyam aupavāhyakaṃ vā karma prayojayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुरश्रं कर्मअश्वस्य साम्नाह्यम् ॥
catur.aśraṃ karma.aśvasya sāmnāhyam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वल्गनो नीचैर् गतो लङ्घनो घोरणो नारोष्ट्रश् च^औपवाह्याः ॥
valgano nīcair gato laṅghano ghoraṇo nāroṣṭraś ca^aupavāhyāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रऔपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लुतः पृथुगस्त्रिकचाली च वल्गनः ॥
tatra.aupaveṇuko vardhamānako yamaka ālīḍha.plutaḥ pṛthug.astrika.cālī ca valganaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर् गतः, षोडशमार्गो वा ॥
sa eva śiraḥ.karṇa.viśuddho nīcair gataḥ, ṣoḍaśa.mārgo vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकीर्णकः प्रकीर्णौत्तरो निषण्णः पार्श्वअनुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्रीडितः शरभप्लुतस् त्रितालो बाह्यअनुवृत्तः पञ्चपाणिः सिंहआयतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्पअभिकीर्णश् च^इति नीचैर् गतमार्गः ॥
prakīrṇakaḥ prakīrṇa.uttaro niṣaṇṇaḥ pārśva.anuvṛtta ūrmi.mārgaḥ śarabha.krīḍitaḥ śarabha.plutas tri.tālo bāhya.anuvṛttaḥ pañca.pāṇiḥ siṃha.āyataḥ svādhūtaḥ kliṣṭaḥ śliṅgito bṛṃhitaḥ puṣpa.abhikīrṇaś ca^iti nīcair gata.mārgaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपिप्लुतो भेकप्लुत्^एणप्लुत^एकपादप्लुतः कोकिलसंचार्युरस्यो बकचारी च लङ्घनः ॥
kapi.pluto bheka.plut^eṇa.pluta^eka.pāda.plutaḥ kokila.saṃcāry.urasyo baka.cārī ca laṅghanaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काङ्को वारिकाङ्को मायूरो^अर्धमायूरो नाकुलो^र्धनाकुलो वाराहो^अर्धवाराहश् च^इति धोरणः ॥
kāṅko vāri.kāṅko māyūro^ardha.māyūro nākulo^rdha.nākulo vārāho^ardha.vārāhaś ca^iti dhoraṇaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संज्ञाप्रतिकारो नारौष्ट्र^इति ॥
saṃjñā.pratikāro nāra.uṣṭra^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षण्णव द्वादश^इति योजनान्य् ध्वा रथ्यानाम्, पञ्च योजनान्य् अर्धअष्टमानि दश^इति पृष्ठवाहिनाम् अश्वानाम् अध्वा ॥
ṣaṇṇava dvādaśa^iti yojanāny dhvā rathyānām, pañca yojanāny ardha.aṣṭamāni daśa^iti pṛṣṭha.vāhinām aśvānām adhvā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रमो भद्रअश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः ॥
vikramo bhadra.aśvāso bhāra.vāhya iti mārgāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रमो वल्गितम् उपकण्ठम् उपजवो जवश् च धाराः ॥
vikramo valgitam upakaṇṭham upajavo javaś ca dhārāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां बन्धनौपकरणं योग्यआचार्याः प्रतिदिशेयुः, सांग्रामिकं रथअश्वअलंकारं च सूताः ॥
teṣāṃ bandhana.upakaraṇaṃ yogya.ācāryāḥ pratidiśeyuḥ, sāṃgrāmikaṃ ratha.aśva.alaṃkāraṃ ca sūtāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारम् ऋतुविभक्तं च^आहारम् ॥
aśvānāṃ cikitsakāḥ śarīra.hrāsa.vṛddhi.pratīkāram ṛtu.vibhaktaṃ ca^āhāram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रग्राहकअश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकेशकारजाङ्गुलीविदश् च स्वकर्मभिर् अश्वान् आराधयेयुः ॥
sūtra.grāhaka.aśva.bandhaka.yāvasika.vidhā.pācaka.sthāna.pāla.keśa.kāra.jāṅgulīvidaś ca sva.karmabhir aśvān ārādhayeyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मअतिक्रमे च^एषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात् ॥
karma.atikrame ca^eṣāṃ divasa.vetanac.chedanaṃ kuryāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीराजनौपरुद्धं वाहयतश् चिकित्सकौपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः ॥
nīrājana.uparuddhaṃ vāhayataś cikitsaka.uparuddhaṃ vā dvādaśa.paṇo daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः ॥
kriyā.bhaiṣajya.saṅgena vyādhi.vṛddhau pratīkāra.dvi.guṇo daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदपराधेन वैलोम्ये पत्त्रमूल्यं दण्डः ॥
tad.aparādhena vailomye pattra.mūlyaṃ daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन गोमण्डलं खरौष्ट्रमहिषम् अजअविकं च व्याख्यातम् ॥
tena go.maṇḍalaṃ khara.uṣṭra.mahiṣam aja.avikaṃ ca vyākhyātam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विर् अह्नः स्नानम् अश्वानां गन्धमाल्यं च दापयेत् । कृष्णसंधिषु भूतैज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् ॥
dvir ahnaḥ snānam aśvānāṃ gandha.mālyaṃ ca dāpayet / kṛṣṇa.saṃdhiṣu bhūta.ijyāḥ śukleṣu svasti.vācanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीराजनाम् आश्वयुजे कारयेन् नवमे^अहनि । यात्राआदाव् अवसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥ए
nīrājanām āśvayuje kārayen navame^ahani / yātrā.ādāv avasāne vā vyādhau vā śāntike rataḥ //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.