Kautilya: Arthasastra 6

स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्राणि प्रकृतयः ॥

svāmy.amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.mitrāṇi prakṛtayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्वामिसम्पत् ॥

tatra svāmi.sampat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकुलीनो दैवबुद्धिसत्त्वसम्पन्नो वृद्धदर्शी धार्मिकः सत्यवाग् अविसंवादकः कृतज्ञः स्थूललक्षो महाउत्साहो^अदीर्घसूत्रः शक्यसामन्तो दृढबुद्धिर् अक्षुद्रपरिषत्को विनयकाम इत्य् आभिगामिका गुणाः ॥

mahā.kulīno daiva.buddhi.sattva.sampanno vṛddha.darśī dhārmikaḥ satya.vāg avisaṃvādakaḥ kṛtajñaḥ sthūla.lakṣo mahā.utsāho^adīrgha.sūtraḥ śakya.sāmanto dṛḍha.buddhir akṣudra.pariṣatko vinaya.kāma ity ābhigāmikā guṇāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानऊहअपोहतत्त्वअभिनिवेशाः प्रज्ञागुणाः ॥

śuśrūṣā.śravaṇa.grahaṇa.dhāraṇa.vijñāna.ūha.apoha.tattva.abhiniveśāḥ prajñā.guṇāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौर्यम् अमर्षः शीघ्रता दाक्ष्यं च^उत्साहगुणाः ॥

śauryam amarṣaḥ śīghratā dākṣyaṃ ca^utsāha.guṇāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमतिबलवान् उदग्रः स्ववग्रहः कृतशिल्पो^अव्यसनो दण्डनाय्य् उपकारअपकारयोर् दृष्टप्रतीकारी ह्रीमान् आपत्प्रकृत्योर् विनियोक्ता दीर्घदूरदर्शी देशकालपुरुषकारकार्यप्रधानः संधिविक्रमत्यागसम्यमपणपरच्छिद्रविभागी संवृतो^अदीनअभिहास्यजिह्मभ्रुकुटीक्षणः

vāgmī pragalbhaḥ smṛti.mati.balavān udagraḥ sv.avagrahaḥ kṛta.śilpo^avyasano daṇḍa.nāyy upakāra.apakārayor dṛṣṭa.pratīkārī hrīmān āpat.prakṛtyor viniyoktā dīrgha.dūra.darśī deśa.kāla.puruṣa.kāra.kārya.pradhānaḥ saṃdhi.vikrama.tyāga.samyama.paṇa.parac.chidra.vibhāgī saṃvṛto^adīna.abhihāsya.jihma.bhrukuṭī.kṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमात्यसम्पद् उक्ता पुरस्तात् ॥

amātya.sampad uktā purastāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्ये च^अन्ते च स्थानवान् आत्मधारणः परधारणश् च^आपदि स्वआरक्षः स्वआजीवः शत्रुद्वेषी शक्यसामन्तः पङ्कपाषाणौषरविषमकण्टकश्रेणीव्यालमृगअटवीहीनः कान्तः सीताखनिद्रव्यहस्तिवनवान् गव्यः पौरुषेयो गुप्तगोचरः पशुमान् अदेवमातृको वारिस्थलपथाभ्याम् उपेतः सारचित्रबहुपण्यो दण्डकरसहः

madhye ca^ante ca sthānavān ātma.dhāraṇaḥ para.dhāraṇaś ca^āpadi sva.ārakṣaḥ sva.ājīvaḥ śatru.dveṣī śakya.sāmantaḥ paṅka.pāṣāṇa.uṣara.viṣama.kaṇṭaka.śreṇī.vyāla.mṛga.aṭavī.hīnaḥ kāntaḥ sītā.khani.dravya.hasti.vanavān gavyaḥ pauruṣeyo gupta.gocaraḥ paśumān adeva.mātṛko vāri.sthala.pathābhyām upetaḥ sāra.citra.bahu.paṇyo daṇḍa.kara.sahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गसम्पद् उक्ता पुरस्तात् ॥

durga.sampad uktā purastāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मअधिगतः पूर्वैः स्वयं वा हेमरूप्यप्रायश् चित्रस्थूलरत्नहिरण्यो दीर्घाम् अप्य् आपदम् अनायतिं सहेत^इति कोशसम्पत् ॥

dharma.adhigataḥ pūrvaiḥ svayaṃ vā hema.rūpya.prāyaś citra.sthūla.ratna.hiraṇyo dīrghām apy āpadam anāyatiṃ saheta^iti kośa.sampat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृपैतामहो नित्यो वश्यस् तुष्टभृतपुत्रदारः प्रवासेष्व् अविसंवादितः सर्वत्र^अप्रतिहतो दुःखसहो बहुयुद्धः सर्वयुद्धप्रहरणविद्याविशारदः सहवृद्धिक्षयिकत्वाद् अद्वैध्यः क्षत्रप्राय इति दण्डसम्पत् ॥

pitṛ.paitāmaho nityo vaśyas tuṣṭa.bhṛta.putra.dāraḥ pravāseṣv avisaṃvāditaḥ sarvatra^apratihato duḥkha.saho bahu.yuddhaḥ sarva.yuddha.praharaṇa.vidyā.viśāradaḥ saha.vṛddhi.kṣayikatvād advaidhyaḥ kṣatra.prāya iti daṇḍa.sampat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृपैतामहं नित्यं वश्यम् अद्वैध्यं महल्लघुसमुत्थम् इति मित्रसम्पत् ॥

pitṛ.paitāmahaṃ nityaṃ vaśyam advaidhyaṃ mahal.laghu.samuttham iti mitra.sampat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अराजबीजी लुब्धः क्षुद्रपरिषत्को विरक्तप्रकृतिर् अन्यायवृत्तिर् अयुक्तो व्यसनी निरुत्साहो दैवप्रमाणो यत्किंचनकार्यगतिर् अननुबन्धः क्लीबो नित्यअपकारी च^इत्य् अमित्रसम्पत् ॥

arāja.bījī lubdhaḥ kṣudra.pariṣatko virakta.prakṛtir anyāya.vṛttir ayukto vyasanī nirutsāho daiva.pramāṇo yat.kiṃcana.kārya.gatir ananubandhaḥ klībo nitya.apakārī ca^ity amitra.sampat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंभूतो हि शत्रुः सुखः समुच्छेत्तुं भवति ॥

evaṃ.bhūto hi śatruḥ sukhaḥ samucchettuṃ bhavati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिवर्जाः प्रकृतयः सप्त^एताः स्वगुणौदयाः । उक्ताः प्रत्यङ्गभूतास् ताः प्रकृता राजसम्पदः ॥

ari.varjāḥ prakṛtayaḥ sapta^etāḥ sva.guṇa.udayāḥ / uktāḥ pratyaṅga.bhūtās tāḥ prakṛtā rāja.sampadaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पादयत्य् असम्पन्नाः प्रकृतीर् आत्मवान् नृपः । विवृद्धाश् च^अनुरक्ताश् च प्रकृतीर् हन्त्य् अनात्मवान् ॥

sampādayaty asampannāḥ prakṛtīr ātmavān nṛpaḥ / vivṛddhāś ca^anuraktāś ca prakṛtīr hanty anātmavān //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स दुष्टप्रकृतिश् चातुरन्तो^अप्य् अनात्मवान् । हन्यते वा प्रकृतिभिर् याति वा द्विषतां वशम् ॥

tataḥ sa duṣṭa.prakṛtiś cāturanto^apy anātmavān / hanyate vā prakṛtibhir yāti vā dviṣatāṃ vaśam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मवांस् त्व् अल्पदेशो^अपि युक्तः प्रकृतिसम्पदा । नयज्ञः पृथिवीं कृत्स्नां जयत्य् एव न हीयते ॥ए

ātmavāṃs tv alpa.deśo^api yuktaḥ prakṛti.sampadā / nayajñaḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ jayaty eva na hīyate //E

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमव्यायामौ योगक्षेमयोर् योनिः ॥

śama.vyāyāmau yoga.kṣemayor yoniḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मआरम्भाणां योगआराधनो व्यायामः ॥

karma.ārambhāṇāṃ yoga.ārādhano vyāyāmaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मफलौपभोगानां क्षेमआराधनः शमः ॥

karma.phala.upabhogānāṃ kṣema.ārādhanaḥ śamaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमव्यायामयोर् योनिः षाड्गुण्यम् ॥

śama.vyāyāmayor yoniḥ ṣāḍguṇyam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयः स्थानं वृद्धिर् इत्य् उदयास् तस्य ॥

kṣayaḥ sthānaṃ vṛddhir ity udayās tasya //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानुषं नयअपनयौ, दैवम् अयअनयौ ॥

mānuṣaṃ naya.apanayau, daivam aya.anayau //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवमानुषं हि कर्म लोकं यापयति ॥

daiva.mānuṣaṃ hi karma lokaṃ yāpayati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टकारितं दैवम् ॥

adṛṣṭa.kāritaṃ daivam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् इष्टेन फलेन योगो^अयः, अनिष्टेन^अनयः ॥

tasminn iṣṭena phalena yogo^ayaḥ, aniṣṭena^anayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टकारितं मानुषम् ॥

dṛṣṭa.kāritaṃ mānuṣam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् योगक्षेमनिष्पत्तिर् नयः, विपत्तिर् अपनयः ॥

tasmin yoga.kṣema.niṣpattir nayaḥ, vipattir apanayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् चिन्त्यम्, अचिन्त्यं दैवम् ॥

tac cintyam, acintyaṃ daivam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा आत्मद्रव्यप्रकृतिसम्पन्नो नयस्य^अधिष्ठानं विजिगीषुः ॥

rājā ātma.dravya.prakṛti.sampanno nayasya^adhiṣṭhānaṃ vijigīṣuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य समन्ततो मण्डलीभूता भूम्यनन्तरा अरिप्रकृतिः ॥

tasya samantato maṇḍalī.bhūtā bhūmy.anantarā ari.prakṛtiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा^एव भूम्येकअन्तरा मित्रप्रकृतिः ॥

tathā^eva bhūmy.eka.antarā mitra.prakṛtiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिसम्पद्युक्तः सामन्तः शत्रुः, व्यसनी यातव्यः, अनपाश्रयो दुर्बलआश्रयो वा^उच्छेदनीयः, विपर्यये पीडनीयः कर्शनीयो वा ॥

ari.sampad.yuktaḥ sāmantaḥ śatruḥ, vyasanī yātavyaḥ, anapāśrayo durbala.āśrayo vā^ucchedanīyaḥ, viparyaye pīḍanīyaḥ karśanīyo vā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अरिविशेषाः ॥

ity ari.viśeṣāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् मित्रम् अरिमित्रं मित्रमित्रम् अरिमित्रमित्रं च^आनन्तर्येण भूमीनां प्रसज्यन्ते पुरस्तात्, पश्चात् पार्ष्णिग्राह आक्रन्दः पार्ष्णिग्राहआसार आक्रन्दआसारः ॥

tasmān mitram ari.mitraṃ mitra.mitram ari.mitra.mitraṃ ca^ānantaryeṇa bhūmīnāṃ prasajyante purastāt, paścāt pārṣṇi.grāha ākrandaḥ pārṣṇi.grāha.āsāra ākranda.āsāraḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूम्यनन्तरः प्रकृतिमित्रः, तुल्यअभिजनः सहजः, विरुद्धो विरोधयिता वा कृत्रिमः ॥

bhūmy.anantaraḥ prakṛti.mitraḥ, tulya.abhijanaḥ sahajaḥ, viruddho virodhayitā vā kṛtrimaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूम्येकअन्तरं प्रकृतिमित्रम्, मातापितृसम्बद्धं सहजम्, धनजीवितहेतोर् आश्रितं कृत्रिमम् ॥

bhūmy.eka.antaraṃ prakṛti.mitram, mātā.pitṛ.sambaddhaṃ sahajam, dhana.jīvita.hetor āśritaṃ kṛtrimam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिविजिगीष्वोर् भूम्यनन्तरः संहतअसंहतयोर् अनुग्रहसमर्थो निग्रहे च^असंहतयोर् मध्यमः ॥

ari.vijigīṣvor bhūmy.anantaraḥ saṃhata.asaṃhatayor anugraha.samartho nigrahe ca^asaṃhatayor madhyamaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिविजिगीषुमध्यानां बहिः प्रकृतिभ्यो बलवत्तरः संहतअसंहतानाम् अरिविजिगीषुमध्यमानाम् अनुग्रहसमर्थो निग्रहे च^असंहतानाम् उदासीनः ॥

ari.vijigīṣu.madhyānāṃ bahiḥ prakṛtibhyo balavattaraḥ saṃhata.asaṃhatānām ari.vijigīṣu.madhyamānām anugraha.samartho nigrahe ca^asaṃhatānām udāsīnaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रकृतयः ॥

iti prakṛtayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजिगीषुर् मित्रं मित्रमित्रं वा^अस्य प्रकृतयस् तिस्रः ॥

vijigīṣur mitraṃ mitra.mitraṃ vā^asya prakṛtayas tisraḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताः पञ्चभिर् अमात्यजनपददुर्गकोशदण्डप्रकृतिभिर् एकएकशः सम्युक्ता मण्डलम् अष्टादशकं भवति ॥

tāḥ pañcabhir amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.prakṛtibhir eka.ekaśaḥ samyuktā maṇḍalam aṣṭādaśakaṃ bhavati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन मण्डलपृथक्त्वं व्याख्यातम् अरिमध्यमौदासीनानाम् ॥

anena maṇḍala.pṛthaktvaṃ vyākhyātam ari.madhyama.udāsīnānām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चतुर्मण्डलसंक्षेपः ॥

evaṃ catur.maṇḍala.saṃkṣepaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादश राजप्रकृतयः षष्टिर् द्रव्यप्रकृतयः, संक्षेपेण द्विसप्ततिः ॥

dvādaśa rāja.prakṛtayaḥ ṣaṣṭir dravya.prakṛtayaḥ, saṃkṣepeṇa dvi.saptatiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां यथास्वं सम्पदः ॥

tāsāṃ yathā.svaṃ sampadaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिः सिद्धिश् च ॥

śaktiḥ siddhiś ca //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं शक्तिः ॥

balaṃ śaktiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं सिद्धिः ॥

sukhaṃ siddhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिस् त्रिविधा - ज्ञानबलं मन्त्रशक्तिः, कोशदण्डबलं प्रभुशक्तिः, विक्रमबलम् उत्साहशक्तिः ॥

śaktis trividhā - jñāna.balaṃ mantra.śaktiḥ, kośa.daṇḍa.balaṃ prabhu.śaktiḥ, vikrama.balam utsāha.śaktiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सिद्धिस् त्रिविधा^एव - मन्त्रशक्तिसाध्या मन्त्रसिद्धिः, प्रभुशक्तिसाध्या प्रभुसिद्धिः, उत्साहशक्तिसाध्या उत्साहसिद्धिः ॥

evaṃ siddhis trividhā^eva - mantra.śakti.sādhyā mantra.siddhiḥ, prabhu.śakti.sādhyā prabhu.siddhiḥ, utsāha.śakti.sādhyā utsāha.siddhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभिर् अभ्युच्चितो ज्यायान् भवति, अपचितो हीनः, तुल्यशक्तिः समः ॥

tābhir abhyuccito jyāyān bhavati, apacito hīnaḥ, tulya.śaktiḥ samaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्^शक्तिं सिद्धिं च घटेत^आत्मन्य् आवेशयितुम्, साधारणो वा द्रव्यप्रकृतिष्व् आनन्तर्येण शौचवशेन वा ॥

tasmāt^śaktiṃ siddhiṃ ca ghaṭeta^ātmany āveśayitum, sādhāraṇo vā dravya.prakṛtiṣv ānantaryeṇa śauca.vaśena vā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूष्यअमित्राभ्यां वा^अपक्रष्टुं यतेत ॥

dūṣya.amitrābhyāṃ vā^apakraṣṭuṃ yateta //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि वा पश्येत् "अमित्रो मे शक्तियुक्तो वाग्दण्डपारुष्यअर्थदूषणैः प्रकृतीर् उपहनिष्यति, सिद्धियुक्तो वा मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीभिः प्रमादं गमिष्यति, स विरक्तप्रकृतिर् उपक्षीणः प्रमत्तो वा साध्यो मे भविष्यति, विग्रहअभियुक्तो वा सर्वसंदोहेन^एकस्थो^अदुर्गस्थो वा स्थास्यति, स संहतसैन्यो मित्रदुर्गवियुक्तः साध्यो मे भविष्यति,

yadi vā paśyet "amitro me śakti.yukto vāg.daṇḍa.pāruṣya.artha.dūṣaṇaiḥ prakṛtīr upahaniṣyati, siddhi.yukto vā mṛgayā.dyūta.madya.strībhiḥ pramādaṃ gamiṣyati, sa virakta.prakṛtir upakṣīṇaḥ pramatto vā sādhyo me bhaviṣyati, vigraha.abhiyukto vā sarva.saṃdohena^ekastho^adurgastho vā sthāsyati, sa saṃhata.sainyo mitra.durga.viyuktaḥ sādhyo me bhaviṣyati,

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेमिम् एकअन्तरान् राज्ञः कृत्वा च^अनन्तरान् अरान् । नाभिम् आत्मानम् आयच्छेन् नेता प्रकृतिमण्डले ॥

nemim eka.antarān rājñaḥ kṛtvā ca^anantarān arān / nābhim ātmānam āyacchen netā prakṛti.maṇḍale //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्ये ह्य् उपहितः शत्रुर् नेतुर् मित्रस्य च^उभयोः । उच्छेद्यः पीडनीयो वा बलवान् अपि जायते ॥ए

madhye hy upahitaḥ śatrur netur mitrasya ca^ubhayoḥ / ucchedyaḥ pīḍanīyo vā balavān api jāyate //E

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.