Kautilya: Arthasastra 7.9

संहितप्रयाणे मित्रहिरण्यभूमिलाभानाम् उत्तरौत्तरो लाभः श्रेयान् ॥

saṃhita.prayāṇe mitra.hiraṇya.bhūmi.lābhānām uttara.uttaro lābhaḥ śreyān //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद् भवतः, मित्रं हिरण्यलाभात् ॥

mitra.hiraṇye hi bhūmi.lābhād bhavataḥ, mitraṃ hiraṇya.lābhāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वा लाभः सिद्धः शेषयोर् अन्यतरं साधयति ॥

yo vā lābhaḥ siddhaḥ śeṣayor anyataraṃ sādhayati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"त्वं च^अहं च मित्रं लभावहे" इत्य् एवंआदिध् समसंधिः ॥

"tvaṃ ca^ahaṃ ca mitraṃ labhāvahe" ity evaṃ.ādidh sama.saṃdhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"त्वं मित्रम्" इत्य् एवंआदिर् विषमसंधिः ॥

"tvaṃ mitram" ity evaṃ.ādir viṣama.saṃdhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् विशेषलाभाद् अतिसंधिः ॥

tayor viśeṣa.lābhād atisaṃdhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समसंधौ तु यः सम्पन्नं मित्रं मित्रकृच्छ्रे वा मित्रम् अवाप्नोति सो^अतिसंधत्ते ॥

sama.saṃdhau tu yaḥ sampannaṃ mitraṃ mitra.kṛcchre vā mitram avāpnoti so^atisaṃdhatte //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपद्द् हि सौहृदस्थैर्यम् उत्पादयति ॥

āpadd hi sauhṛda.sthairyam utpādayati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रकृच्छ्रे^अपि नित्यम् अवश्यम् अनित्यं वश्यं वा^इति "नित्यम् अवश्यं श्रेयः, तद्द् हि अनुपकुर्वद् अपि न^अपकरोति" इत्य् आचार्याः ॥

mitra.kṛcchre^api nityam avaśyam anityaṃ vaśyaṃ vā^iti "nityam avaśyaṃ śreyaḥ, tadd hi anupakurvad api na^apakaroti" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वश्यम् अनित्यं श्रेयः ॥

vaśyam anityaṃ śreyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् उपकरोति तावन् मित्रं भवति, उपकारलक्षणं मित्रम् इति ॥

yāvad upakaroti tāvan mitraṃ bhavati, upakāra.lakṣaṇaṃ mitram iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वश्ययोर् अपि महाभोगम् अनित्यम् अल्पभोगं वा नित्यम् इति ॥ महाभोगम् अनित्यं श्रेयः, महाभोगम् अनित्यम् अल्पकालेन महदुपकुर्वन् महान्ति व्ययस्थानानि प्रतिकरोति" इत्य् आचार्याः ॥

vaśyayor api mahā.bhogam anityam alpa.bhogaṃ vā nityam iti // mahā.bhogam anityaṃ śreyaḥ, mahā.bhogam anityam alpa.kālena mahad.upakurvan mahānti vyaya.sthānāni pratikaroti" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् अल्पभोगं श्रेयः ॥

nityam alpa.bhogaṃ śreyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाभोगम् अनित्यम् उपकारभयाद् अपक्रामति, उपकृत्य वा प्रत्यादातुम् ईहते ॥

mahā.bhogam anityam upakāra.bhayād apakrāmati, upakṛtya vā pratyādātum īhate //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् अल्पभोगं सातत्याद् अल्पम् उपकुर्वन् महता कालेन महद् उपकरोति ॥

nityam alpa.bhogaṃ sātatyād alpam upakurvan mahatā kālena mahad upakaroti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुसमुत्थं महन् मित्रं लघुसमुत्थम् अल्पं वा^इति "गुरुसमुत्थं महन् मित्रं प्रतापकरं भवति, यदा च^उत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति" इत्य् आचार्याः ॥

guru.samutthaṃ mahan mitraṃ laghu.samuttham alpaṃ vā^iti "guru.samutthaṃ mahan mitraṃ pratāpa.karaṃ bhavati, yadā ca^uttiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुसमुत्थम् अल्पं श्रेयः ॥

laghu.samuttham alpaṃ śreyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लगुसमुत्थम् अल्पं मित्रं कार्यकालं न^अतिपातयति दौर्बल्याच् च यथाइष्टभोग्यं भवति, न^इतरत् प्रकृष्टभौमम् ॥

lagu.samuttham alpaṃ mitraṃ kārya.kālaṃ na^atipātayati daurbalyāc ca yathā.iṣṭa.bhogyaṃ bhavati, na^itarat prakṛṣṭa.bhaumam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्षिप्तसैन्यम् अवश्यसैन्यं वा^इति "विक्षिप्तं सैन्यं शक्यं प्रतिसंहर्तुं वश्यत्वाद्" इत्य् आचार्याः ॥

vikṣipta.sainyam avaśya.sainyaṃ vā^iti "vikṣiptaṃ sainyaṃ śakyaṃ pratisaṃhartuṃ vaśyatvād" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यसैन्यं श्रेयः ॥

avaśya.sainyaṃ śreyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं हि शक्यं सामआदिभिर् वश्यं कर्तुम्, न^इतरत् कार्यव्यासक्तं प्रतिसंहर्तुम् ॥

avaśyaṃ hi śakyaṃ sāma.ādibhir vaśyaṃ kartum, na^itarat kārya.vyāsaktaṃ pratisaṃhartum //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषभोगं हिरण्यभोगं वा मित्रम् इति "पुरुषभोगं मित्रं श्रेयः, प्रुषभोगं मित्रं प्रतापकरं भवति, यदा च^उत्तिष्ठते तदा कार्यं साधयति" इत्य् आचार्याः ॥

puruṣa.bhogaṃ hiraṇya.bhogaṃ vā mitram iti "puruṣa.bhogaṃ mitraṃ śreyaḥ, pruṣa.bhogaṃ mitraṃ pratāpa.karaṃ bhavati, yadā ca^uttiṣṭhate tadā kāryaṃ sādhayati" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यभोगं मित्रं श्रेयः ॥

hiraṇya.bhogaṃ mitraṃ śreyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यो हि हिरण्येन योगः कदाचिद् दण्डेन ॥

nityo hi hiraṇyena yogaḥ kadācid daṇḍena //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डश् च हिरण्येन^अन्ये च कामाः प्राप्यन्त इति ॥

daṇḍaś ca hiraṇyena^anye ca kāmāḥ prāpyanta iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यभोगं भूमिभोगं वा मित्रम् इति "हिरण्यभोगं गतिमत्त्वात् सर्वव्ययप्रतीकारकरम्" इत्य् आचार्याः ॥

hiraṇya.bhogaṃ bhūmi.bhogaṃ vā mitram iti "hiraṇya.bhogaṃ gatimattvāt sarva.vyaya.pratīkāra.karam" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद् भवत इत्य् उक्तं पुरस्ताद् ॥

mitra.hiraṇye hi bhūmi.lābhād bhavata ity uktaṃ purastād //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भूमिभोगं मित्रं श्रेय इति ॥

tasmād bhūmi.bhogaṃ mitraṃ śreya iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्ये पुरुषभोगे विक्रमः क्लेशसहत्वम् अनुरागः सर्वबललाभो वा मित्रकुलाद् विशेषः ॥

tulye puruṣa.bhoge vikramaḥ kleśa.sahatvam anurāgaḥ sarva.bala.lābho vā mitra.kulād viśeṣaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्ये हिरण्यभोगे प्रार्थितअर्थता प्राभूत्यम् अल्पप्रयसता सातत्यं च विशेषः ॥

tulye hiraṇya.bhoge prārthita.arthatā prābhūtyam alpa.prayasatā sātatyaṃ ca viśeṣaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र^एतद् भवति ॥

tatra^etad bhavati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं वश्यं लघुउत्थानं पितृपैतामहं महत् । अद्वैध्यं च^इति सम्पन्नं मित्रं षड्गुणम् उच्यते ॥

nityaṃ vaśyaṃ laghu.utthānaṃ pitṛ.paitāmahaṃ mahat / advaidhyaṃ ca^iti sampannaṃ mitraṃ ṣaḍ.guṇam ucyate //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋते यद् अर्थं प्रणयाद् रक्ष्यते यच् च रक्षति । पूर्वौपचितसम्बन्धं तन् मित्रं नित्यम् उच्यते ॥

ṛte yad arthaṃ praṇayād rakṣyate yac ca rakṣati / pūrva.upacita.sambandhaṃ tan mitraṃ nityam ucyate //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वचित्रमहाभोगं त्रिविधं वश्यम् उच्यते । एकतोभोग्य् उभयतः सर्वतोभोगि च^अपरम् ॥

sarva.citra.mahā.bhogaṃ trividhaṃ vaśyam ucyate / ekato.bhogy ubhayataḥ sarvato.bhogi ca^aparam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदातृ वा दात्रपि वा जीवत्य् अरिषु हिंसया । मित्रं नित्यम् अवश्यं तद्दुर्गअटव्यपसारि च ॥

ādātṛ vā dātr.api vā jīvaty ariṣu hiṃsayā / mitraṃ nityam avaśyaṃ tad.durga.aṭavy.apasāri ca //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यतो विगृहीतं यल् लघुव्यसनम् एव वा । संधत्ते च^उपकाराय तन् मित्रं वश्यम् अध्रुवम् ॥

anyato vigṛhītaṃ yal laghu.vyasanam eva vā / saṃdhatte ca^upakārāya tan mitraṃ vaśyam adhruvam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकअर्थेन^अथ सम्बद्धम् उपकार्यविकारि च । मित्रभावि भवत्य् एतन् मित्रम् अद्वैध्यम् आपदि ॥

eka.arthena^atha sambaddham upakārya.vikāri ca / mitra.bhāvi bhavaty etan mitram advaidhyam āpadi //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रभावाद् ध्रुवं मित्रं शत्रुसाधारणाच् चलम् । न कस्यचिद् उदासीनं द्वयोर् उभयभावि तत् ॥

mitra.bhāvād dhruvaṃ mitraṃ śatru.sādhāraṇāc calam / na kasyacid udāsīnaṃ dvayor ubhaya.bhāvi tat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजिगीषोर् अमित्रं यन् मित्रम् अन्तर्धितां गतम् । उपकारे^अनिविष्टं वा^अशक्तं वा^अनुपकारि तत् ॥

vijigīṣor amitraṃ yan mitram antardhitāṃ gatam / upakāre^aniviṣṭaṃ vā^aśaktaṃ vā^anupakāri tat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियं परस्य वा रक्ष्यं पूज्यं सम्बद्धम् एव वा । अनुगृह्णाति यन् मित्रं शत्रुसाधारणं हि तत् ॥

priyaṃ parasya vā rakṣyaṃ pūjyaṃ sambaddham eva vā / anugṛhṇāti yan mitraṃ śatru.sādhāraṇaṃ hi tat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृष्टभौमं संतुष्टं बलवच् च^आलसं च यत् । उदासीनं भवत्य् एतद् व्यसनाद् अवमानितम् ॥

prakṛṣṭa.bhaumaṃ saṃtuṣṭaṃ balavac ca^ālasaṃ ca yat / udāsīnaṃ bhavaty etad vyasanād avamānitam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरेर् नेतुश् च यद् वृद्धिं दौर्बल्याद् अनुवर्तते । उभयस्य^अप्य् अविद्विष्टं विद्याद् उभयभावि तत् ॥

arer netuś ca yad vṛddhiṃ daurbalyād anuvartate / ubhayasya^apy avidviṣṭaṃ vidyād ubhaya.bhāvi tat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणअकारणध्वस्तं कारणअकारणआगतम् । यो मित्रं समुपेक्षेत स मृत्युम् उपगूहति ॥

kāraṇa.akāraṇa.dhvastaṃ kāraṇa.akāraṇa.āgatam / yo mitraṃ samupekṣeta sa mṛtyum upagūhati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रम् अल्पो लाभश् चिरान् महान् इति वा "क्षिप्रम् अल्पो लाभः कार्यदेशकालसंवादकः श्रेयान्" इत्य् आचार्याः ॥

kṣipram alpo lābhaś cirān mahān iti vā "kṣipram alpo lābhaḥ kārya.deśa.kāla.saṃvādakaḥ śreyān" ity ācāryāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न^इति कौटिल्यः ॥

na^iti kauṭilyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिराद् अविनिपाती बीजसधर्मा महाम्ल् लाभः श्रेयान्, विपर्यये पूर्वः ॥

cirād avinipātī bīja.sadharmā mahāml lābhaḥ śreyān, viparyaye pūrvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं दृष्ट्वा ध्रुवे लाभे लाभअंशे च गुणौदयम् । स्वअर्थसिद्धिपरो यायात् संहितः सामवायिकैः ॥ए

evaṃ dṛṣṭvā dhruve lābhe lābha.aṃśe ca guṇa.udayam / sva.artha.siddhi.paro yāyāt saṃhitaḥ sāmavāyikaiḥ //E

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.