Library·Kautilya: Arthasastra·9·9.1
विजिगीषुर् आत्मनः परस्य च बलअबलं शक्तिदेशकालयात्राकालबलसमुद्दानकालपश्चात्कोपक्षयव्ययलाभआपदां ज्ञात्वा विशिष्टबलो यायात्, अन्यथा^आसीत ॥
vijigīṣur ātmanaḥ parasya ca bala.abalaṃ śakti.deśa.kāla.yātrā.kāla.bala.samuddāna.kāla.paścāt.kopa.kṣaya.vyaya.lābha.āpadāṃ jñātvā viśiṣṭa.balo yāyāt, anyathā^āsīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"उत्साहप्रभावयोर् उत्साहः श्रेयान् ॥
"utsāha.prabhāvayor utsāhaḥ śreyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं हि राजा शूरो बलवान् अरोगः कृतअस्त्रो दण्डद्वितीयो^अपि शक्तः प्रभाववन्तं राजानं जेतुम् ॥
svayaṃ hi rājā śūro balavān arogaḥ kṛta.astro daṇḍa.dvitīyo^api śaktaḥ prabhāvavantaṃ rājānaṃ jetum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पो^अपि च^अस्य दण्डस् तेजसा कृत्यकरो भवति ॥
alpo^api ca^asya daṇḍas tejasā kṛtya.karo bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरुत्साहस् तु प्रभाववान् राजा विक्रमअभिपन्नो नश्यति" इत्य् आचार्याः ॥
nirutsāhas tu prabhāvavān rājā vikrama.abhipanno naśyati" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभाववान् उत्साहवन्तं राजानं प्रभावेन^अतिसंधत्ते तद्विशिष्टम् अन्यं राजानम् आवाह्य भृत्वा क्रीत्वा प्रवीरपुरुषान् ॥
prabhāvavān utsāhavantaṃ rājānaṃ prabhāvena^atisaṃdhatte tad.viśiṣṭam anyaṃ rājānam āvāhya bhṛtvā krītvā pravīra.puruṣān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभूतप्रभावहयहस्तिरथौपकरणसम्पन्नश् च^अस्य दण्डः सर्वत्र^अप्रतिहतश् चरति ॥
prabhūta.prabhāva.haya.hasti.ratha.upakaraṇa.sampannaś ca^asya daṇḍaḥ sarvatra^apratihataś carati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहवतश् च प्रभाववन्तो जित्वा क्रीत्वा च स्त्रियो बालाः पङ्गवो^अन्धाश् च पृथिवीं जिग्युर् इति ॥
utsāhavataś ca prabhāvavanto jitvā krītvā ca striyo bālāḥ paṅgavo^andhāś ca pṛthivīṃ jigyur iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"प्रभावमन्त्रयोः प्रभावः श्रेयान् ॥
"prabhāva.mantrayoḥ prabhāvaḥ śreyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रशक्तिसम्पन्नो हि वन्ध्यबुद्धिर् अप्रभावो भवति ॥
mantra.śakti.sampanno hi vandhya.buddhir aprabhāvo bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रकर्म च^अस्य निश्चितम् अप्रभावो गर्भधान्यम् अवृष्टिर् इव^उपहन्ति" इत्य् आचार्याः ॥
mantra.karma ca^asya niścitam aprabhāvo garbha.dhānyam avṛṣṭir iva^upahanti" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रशक्तिः श्रेयसी ॥
mantra.śaktiḥ śreyasī //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर् हि राजा^अल्पेन^अपि प्रयत्नेन मन्त्रम् आधातुं शक्तः परान् उत्साहप्रभाववतश् च सामआदिभिर् योगौपनिषद्भ्यां च^अतिसंधातुम् ॥
prajñā.śāstra.cakṣur hi rājā^alpena^api prayatnena mantram ādhātuṃ śaktaḥ parān utsāha.prabhāvavataś ca sāma.ādibhir yoga.upaniṣadbhyāṃ ca^atisaṃdhātum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उत्साहप्रभावमन्त्रशक्तीनाम् उत्तरौत्तरअधिको^अतिसंधत्ते ॥
evam utsāha.prabhāva.mantra.śaktīnām uttara.uttara.adhiko^atisaṃdhatte //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशः पृथिवी ॥
deśaḥ pṛthivī //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां हिमवत्समुद्रअन्तरम् उदीचीनं योजनसहस्रपरिमाणं तिर्यक् चक्रवर्तिक्षेत्रम् ॥
tasyāṃ himavat.samudra.antaram udīcīnaṃ yojana.sahasra.parimāṇaṃ tiryak cakra.varti.kṣetram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र^अरण्यो ग्राम्यः पर्वत औदको भौमः समो विषम इति विशेषाः ॥
tatra^araṇyo grāmyaḥ parvata audako bhaumaḥ samo viṣama iti viśeṣāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु यथास्वबलवृद्धिकरं कर्म प्रयुञ्जीत ॥
teṣu yathā.sva.bala.vṛddhi.karaṃ karma prayuñjīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रआत्मनः सैन्यव्यायामानां भूमिः, अभूमिः परस्य, स उत्तमो देशः, विपरीतो^अधमः, साधारणो मध्यमः ॥
yatra.ātmanaḥ sainya.vyāyāmānāṃ bhūmiḥ, abhūmiḥ parasya, sa uttamo deśaḥ, viparīto^adhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालः शीतौष्णवर्षआत्मा ॥
kālaḥ śīta.uṣṇa.varṣa.ātmā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य रात्रिर् अहः पक्षो मास ऋतुर् अयनं संवत्सरो युगम् इति विशेषाः ॥
tasya rātrir ahaḥ pakṣo māsa ṛtur ayanaṃ saṃvatsaro yugam iti viśeṣāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु यथास्वबलवृद्धिकरं कर्मप्रयुञ्जीत ॥
teṣu yathā.sva.bala.vṛddhi.karaṃ karma.prayuñjīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रआत्मनः सैन्यव्यायामानाम् ऋतुः अनृतुः परस्य, स उत्तमः कालः, विपरीतो^अधमः, साधारणो मध्यमः ॥
yatra.ātmanaḥ sainya.vyāyāmānām ṛtuḥ anṛtuḥ parasya, sa uttamaḥ kālaḥ, viparīto^adhamaḥ, sādhāraṇo madhyamaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"शक्तिदेशकालानां तु शक्तिः श्रेयसी" इत्य् आचार्याः ॥
"śakti.deśa.kālānāṃ tu śaktiḥ śreyasī" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिमान् हि निम्नस्थलवतो देशस्य शीतौष्णवर्षवतश् च कालस्य शक्तः प्रतीकारे भवति ॥
śaktimān hi nimna.sthalavato deśasya śīta.uṣṇa.varṣavataś ca kālasya śaktaḥ pratīkāre bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"देशः श्रेयान्" इत्य् एके ॥
"deśaḥ śreyān" ity eke //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्थलगतो हि श्वा नक्रं विकर्षति, निम्नगतो नक्रः श्वानम्" इति ॥
"sthala.gato hi śvā nakraṃ vikarṣati, nimna.gato nakraḥ śvānam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कालः श्रेयान्" इत्य् एके ॥
"kālaḥ śreyān" ity eke //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दिवा काकः कौशिकं हन्ति, रात्रौ कौशिकः काकम्" इति ॥
"divā kākaḥ kauśikaṃ hanti, rātrau kauśikaḥ kākam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परसाधका हि शक्तिदेशकालाः ॥
paraspara.sādhakā hi śakti.deśa.kālāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैर् अभ्युच्चितस् तृतीयं चतुर्थं वा दण्डस्य^अंशं मूले पार्ष्ण्यां प्रत्यन्तअटवीषु च रक्षा विधाय कार्यसाधनसहं कोशदण्डं च^आदाय क्षीणपुराणभक्तम् अगृहीतनवभक्तम् असंस्कृतदुर्गममित्रं वार्षिकं च^अस्य सस्यं हैमनं च मुष्टिम् उपहन्तुं मार्गशीर्षीं यात्रां यायात् ॥
tair abhyuccitas tṛtīyaṃ caturthaṃ vā daṇḍasya^aṃśaṃ mūle pārṣṇyāṃ pratyanta.aṭavīṣu ca rakṣā vidhāya kārya.sādhana.sahaṃ kośa.daṇḍaṃ ca^ādāya kṣīṇa.purāṇa.bhaktam agṛhīta.nava.bhaktam asaṃskṛta.durgama.mitraṃ vārṣikaṃ ca^asya sasyaṃ haimanaṃ ca muṣṭim upahantuṃ mārgaśīrṣīṃ yātrāṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हैमानं च^अस्य सस्यं वासन्तिकं च मुष्टिम् उपहन्तुं चैत्रीं यात्रां यायात् ॥
haimānaṃ ca^asya sasyaṃ vāsantikaṃ ca muṣṭim upahantuṃ caitrīṃ yātrāṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणकृणकाष्ठौदकम् असंस्कृतदुर्गममित्रं वासन्तिकं च^अस्य सस्यं वार्षिकीं च मुष्टिम् उपहन्तुं ज्येष्ठामूलीयां यात्रां यायात् ॥
kṣīṇa.kṛṇa.kāṣṭha.udakam asaṃskṛta.durgama.mitraṃ vāsantikaṃ ca^asya sasyaṃ vārṣikīṃ ca muṣṭim upahantuṃ jyeṣṭhāmūlīyāṃ yātrāṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्युष्णम् अल्पयवसैन्धनौदकं वा देशं हेमन्ते यायात् ॥
atyuṣṇam alpa.yavasa.indhana.udakaṃ vā deśaṃ hemante yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुषारदुर्दिनम् अगाधनिम्नप्रायं गहनतृणवृक्षं वा देशं ग्रीष्मे यायात् ॥
tuṣāra.durdinam agādha.nimna.prāyaṃ gahana.tṛṇa.vṛkṣaṃ vā deśaṃ grīṣme yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसैन्यव्यायामयोग्यं परस्य^अयोग्यं वर्षति यायात् ॥
sva.sainya.vyāyāma.yogyaṃ parasya^ayogyaṃ varṣati yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्गशीर्षीं तैषीं च^अन्तरेण दीर्घकालां यात्रां यायात्, चैत्रीं वैशाखीं च^अन्तरेण मध्यमकालाम्, ज्येष्ठामूलीयाम् आषाढीं च^अन्तरेण ह्रस्वकालाम्, उपोषिष्यन् व्यसने चतुर्थीम् ॥
mārgaśīrṣīṃ taiṣīṃ ca^antareṇa dīrgha.kālāṃ yātrāṃ yāyāt, caitrīṃ vaiśākhīṃ ca^antareṇa madhyama.kālām, jyeṣṭhāmūlīyām āṣāḍhīṃ ca^antareṇa hrasva.kālām, upoṣiṣyan vyasane caturthīm //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनअभियानं विगृह्ययाने व्याख्यातम् ॥
vyasana.abhiyānaṃ vigṛhya.yāne vyākhyātam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायशश् च^आचार्याः "परव्यसने यातव्यम्" इत्य् उपदिशन्ति ॥
prāyaśaś ca^ācāryāḥ "para.vyasane yātavyam" ity upadiśanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्त्युदये यातव्यम् अनैकान्न्तिकत्वाद् व्यसनानाम् इति कौटिल्यः ॥
śakty.udaye yātavyam anaikānntikatvād vyasanānām iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा वा प्रयातः कर्शयितुम् उच्छेतुं वा शक्नुयाद् अमित्रं तदा यायात् ॥
yadā vā prayātaḥ karśayitum ucchetuṃ vā śaknuyād amitraṃ tadā yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्युष्णौपक्षीणे काले हस्तिबलप्रायो यायात् ॥
atyuṣṇa.upakṣīṇe kāle hasti.bala.prāyo yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तिनो ह्य् अन्तःस्वेदाः कुष्ठिनो भवन्ति ॥
hastino hy antaḥ.svedāḥ kuṣṭhino bhavanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनवगाहमानास् तोयम् अपिबन्तश् च^अन्तरवक्षाराच् च^अन्धीभवन्ति ॥
anavagāhamānās toyam apibantaś ca^antar.avakṣārāc ca^andhī.bhavanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् प्रभूतौदके देशे वर्षति च हस्तिबलप्रायो यायात् ॥
tasmāt prabhūta.udake deśe varṣati ca hasti.bala.prāyo yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्यये खरौष्ट्रअश्वबलप्रायो देशम् अल्पवर्षपङ्कम् ॥
viparyaye khara.uṣṭra.aśva.bala.prāyo deśam alpa.varṣa.paṅkam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षति मरुप्रायं चतुरङ्गबलो यायात् ॥
varṣati maru.prāyaṃ catur.aṅga.balo yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समविषमनिम्नस्थलह्रस्वदीर्घवशेन वा^अध्वनो यात्रां विभजेत् ॥
sama.viṣama.nimna.sthala.hrasva.dīrgha.vaśena vā^adhvano yātrāṃ vibhajet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वा वा ह्रस्वकालाः स्युर् यातव्याः कार्यलाघवात् । दीर्घाः कार्यगुरुत्वाद् वा वर्षावासः परत्र च ॥ए
sarvā vā hrasva.kālāḥ syur yātavyāḥ kārya.lāghavāt / dīrghāḥ kārya.gurutvād vā varṣā.vāsaḥ paratra ca //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.