कामआदिर् उत्सेकः स्वाः प्रकृतीः कोपयति, अपनयो बाह्याः ॥
kāma.ādir utsekaḥ svāḥ prakṛtīḥ kopayati, apanayo bāhyāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·9·9.7
Kautilya: Arthasastra 9.7
तद् उभयम् आसुरी वृत्तिः ॥
tad ubhayam āsurī vṛttiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वजनविकारः कोपः ॥
sva.jana.vikāraḥ kopaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परवृद्धिहेतुषु आपदर्थो^अनर्थः संशय इति ॥
para.vṛddhi.hetuṣu āpad.artho^anarthaḥ saṃśaya iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो^अर्थः शत्रुवृद्धिम् अप्राप्तः करोति, प्राप्तः प्रत्यादेयः परेषां भवति, प्राप्यमाणो वा क्षयव्ययौदयो भवति, स भवत्य् आपदर्थः ॥
yo^arthaḥ śatru.vṛddhim aprāptaḥ karoti, prāptaḥ pratyādeyaḥ pareṣāṃ bhavati, prāpyamāṇo vā kṣaya.vyaya.udayo bhavati, sa bhavaty āpad.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा सामन्तानाम् आमिषभूतः सामन्तव्यसनजो लाभः, शत्रुप्रार्थितो वा स्वभावअधिगम्यो लाभः, पश्चात् कोपेन पार्ष्णिग्राहेण वा विगृहीतः पुरस्ताल्लाभः, मित्रौच्छेदेन संधिव्यतिक्रमेण वा मण्डलविरुद्धो लाभः इत्य् आपदर्थः ॥
yathā sāmantānām āmiṣa.bhūtaḥ sāmanta.vyasanajo lābhaḥ, śatru.prārthito vā sva.bhāva.adhigamyo lābhaḥ, paścāt kopena pārṣṇi.grāheṇa vā vigṛhītaḥ purastāl.lābhaḥ, mitra.ucchedena saṃdhi.vyatikrameṇa vā maṇḍala.viruddho lābhaḥ ity āpad.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतः परतो वा भयौत्पत्तिर् इत्य् अनर्थः ॥
svataḥ parato vā bhaya.utpattir ity anarthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः अर्थो न वा^इति, अनर्थो न वा^इति, अर्थो^अनर्थ इति, अनर्थो^अर्थ इति संशयः ॥
tayoḥ artho na vā^iti, anartho na vā^iti, artho^anartha iti, anartho^artha iti saṃśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रुमित्रम् उत्साहयितुम् अर्थो न वा^इति संशयः ॥
śatru.mitram utsāhayitum artho na vā^iti saṃśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रुबलम् अर्थमानाभ्याम् आवाहयितुम् अनर्थो न वा^इति संशयः ॥
śatru.balam artha.mānābhyām āvāhayitum anartho na vā^iti saṃśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवत्सामन्तां भूमिम् आदातुम् अर्थो^अनर्थ इति संशयः ॥
balavat.sāmantāṃ bhūmim ādātum artho^anartha iti saṃśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायसा सम्भूययानम् अनर्थो^अर्थ इति संशयः ॥
jāyasā sambhūyayānam anartho^artha iti saṃśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् अर्थसंशयम् उपगच्छेत् ॥
teṣām artha.saṃśayam upagacchet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थो^अर्थअनुबन्धः, अर्थो निरनुबन्धः, अर्थो^अनर्थअनुबन्धः, अनर्थो^अर्थअनुबन्धः, अनर्थो निरनुबन्धः, अनर्थो^अनर्थअनुबन्धः इत्य् अनुबन्धषड्वर्गः ॥
artho^artha.anubandhaḥ, artho niranubandhaḥ, artho^anartha.anubandhaḥ, anartho^artha.anubandhaḥ, anartho niranubandhaḥ, anartho^anartha.anubandhaḥ ity anubandha.ṣaḍ.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रुम् उत्पाट्य पार्ष्णिग्राहआदानम् अर्थो^अनर्थअनुबन्धः ॥
śatrum utpāṭya pārṣṇi.grāha.ādānam artho^anartha.anubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदासीनस्य दण्डअनुग्रहः फलेन अर्थो निरनुबन्धः ॥
udāsīnasya daṇḍa.anugrahaḥ phalena artho niranubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्य^अन्तरुच्छेदनम् अर्थो^अनर्थअनुबन्धः ॥
parasya^antar.ucchedanam artho^anartha.anubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रुप्रतिवेशस्य^अनुग्रहः कोशदण्डाभ्याम् अनर्थो^अनर्थअनुबन्धः ॥
śatru.prativeśasya^anugrahaḥ kośa.daṇḍābhyām anartho^anartha.anubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनशक्तिम् उत्साह्य निवृत्तिर् अनर्थो निरनुबन्धः ॥
hīna.śaktim utsāhya nivṛttir anartho niranubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्यायांसम् उत्थाप्य निवृत्तिर् अनर्थो^अनर्थअनुबन्धः ॥
jyāyāṃsam utthāpya nivṛttir anartho^anartha.anubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम् ॥
teṣāṃ pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति कार्यअवस्थापनम् ॥
iti kārya.avasthāpanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्ततो युगपदर्थौत्पत्तिः समन्ततो^अर्थआपद् भवति ॥
samantato yugapad.artha.utpattiḥ samantato^artha.āpad bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा^एव पार्ष्णिग्राहविगृहीता समन्ततो^अर्थसंशयआपद् भवति ॥
sā^eva pārṣṇi.grāha.vigṛhītā samantato^artha.saṃśaya.āpad bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् मित्रआक्रन्दौपग्रहात् सिद्धिः ॥
tayor mitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्ततः शत्रुभ्यो भयौत्पत्तिः समन्त्तो^अनर्थआपद् भवति ॥
samantataḥ śatrubhyo bhaya.utpattiḥ samantto^anartha.āpad bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा^एव मित्रविगृहीता समन्ततो^अनर्थसंशयआपद् भवति ॥
sā^eva mitra.vigṛhītā samantato^anartha.saṃśaya.āpad bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोश् चलअमित्रआक्रन्दौपग्रहात् सिद्धिः, परमिश्रअप्रतीकारो वा ॥
tayoś cala.amitra.ākranda.upagrahāt siddhiḥ, para.miśra.apratīkāro vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो लाभ इतरतो लाभ इत्य् उभयतो^अर्थआपद् भवति ॥
ito lābha itarato lābha ity ubhayato^artha.āpad bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां समन्ततो^अर्थायां च लाभगुणयुक्तम् अर्थम् आदातुं यायात् ॥
tasyāṃ samantato^arthāyāṃ ca lābha.guṇa.yuktam artham ādātuṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्ये लाभगुणे प्रधानम् आसन्नम् अनतिपातिनम् ऊनो वा येन भवेत् तम् आदातुं यायात् ॥
tulye lābha.guṇe pradhānam āsannam anatipātinam ūno vā yena bhavet tam ādātuṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो^अनर्थ इतरतो^अनर्थ इत्य् उभयतो^अनर्थआपत् ॥
ito^anartha itarato^anartha ity ubhayato^anartha.āpat //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां समन्ततो^अनर्थायां च मित्रेभ्यः सिद्धिं लिप्सेत ॥
tasyāṃ samantato^anarthāyāṃ ca mitrebhyaḥ siddhiṃ lipseta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रअभावे प्रकृतीनां लघीयस्य^एकतो^अनर्थां साधयेत्, उभयतो^अनर्थां ज्यायस्या, समन्ततो^अनर्थां मूलेन प्रतिकुर्यात् ॥
mitra.abhāve prakṛtīnāṃ laghīyasya^ekato^anarthāṃ sādhayet, ubhayato^anarthāṃ jyāyasyā, samantato^anarthāṃ mūlena pratikuryāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्ये सर्वम् उत्सृज्य^अपगच्छेत् ॥
aśakye sarvam utsṛjya^apagacchet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टा हि जीवतः पुनरावृत्तिर् यथा सुयात्राउदयनाभ्याम् ॥
dṛṣṭā hi jīvataḥ punar.āvṛttir yathā suyātrā.udayanābhyām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो लाभ इतरतो राज्यअभिमर्श इत्य् उभयतो^अर्थअनर्थआपद् भवति ॥
ito lābha itarato rājya.abhimarśa ity ubhayato^artha.anartha.āpad bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याम् अनर्थसाधको यो^अर्थस् तम् आदातुं यायात् ॥
tasyām anartha.sādhako yo^arthas tam ādātuṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा हि राज्यअभिमर्शं वारयेत् ॥
anyathā hi rājya.abhimarśaṃ vārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतया समन्ततो^अर्थअनर्थआपद् व्याख्याता ॥
etayā samantato^artha.anartha.āpad vyākhyātā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो^अनर्थ इतरतो^अर्थसंशय इत्य् उभयतो^अनर्थअर्थसंशया ॥
ito^anartha itarato^artha.saṃśaya ity ubhayato^anartha.artha.saṃśayā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां पूर्वम् अनर्थं साधयेत्, तत्सिद्धाव् अर्थसंशयम् ॥
tasyāṃ pūrvam anarthaṃ sādhayet, tat.siddhāv artha.saṃśayam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतया समन्ततो^अनर्थअर्थसंशया व्याख्याता ॥
etayā samantato^anartha.artha.saṃśayā vyākhyātā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो^अर्थ इतरतो^अनर्थसंशय इत्य् उभयतो^अर्थअनर्थसंशयआपद् ॥
ito^artha itarato^anartha.saṃśaya ity ubhayato^artha.anartha.saṃśaya.āpad //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतया समन्ततो^अर्थअनर्थसंशया व्याख्याता ॥
etayā samantato^artha.anartha.saṃśayā vyākhyātā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां पूर्वां पूर्वां प्रकृतीनाम् अनर्थसंशयान् मोक्षयितुं यतेत ॥
tasyāṃ pūrvāṃ pūrvāṃ prakṛtīnām anartha.saṃśayān mokṣayituṃ yateta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रेयो हि मित्रम् अनर्थसंशये तिष्ठन् न दण्डः, दण्डो वा न कोश इति ॥
śreyo hi mitram anartha.saṃśaye tiṣṭhan na daṇḍaḥ, daṇḍo vā na kośa iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समग्रमोक्षणअभावे प्रकृतीनाम् अवयवान् मोक्षयितुं यतेत ॥
samagra.mokṣaṇa.abhāve prakṛtīnām avayavān mokṣayituṃ yateta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पुरुषप्रकृतीनां बहुलम् अनुरक्तं वा तीक्ष्णलुब्धवर्जम्, द्रव्यप्रकृतीनां सारं महाउपकारं वा ॥
tatra puruṣa.prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa.lubdha.varjam, dravya.prakṛtīnāṃ sāraṃ mahā.upakāraṃ vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधिना^आसनेन द्वैधीभावेन वा लघूनि, विपर्ययैर् गुरूणि ॥
saṃdhinā^āsanena dvaidhī.bhāvena vā laghūni, viparyayair gurūṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षयस्थानवृद्धीनां च^उत्तरौत्तरं लिप्सेत ॥
kṣaya.sthāna.vṛddhīnāṃ ca^uttara.uttaraṃ lipseta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातिलोम्येन वा क्षयआदीनाम् आयत्यां विशेषं पश्येत् ॥
prātilomyena vā kṣaya.ādīnām āyatyāṃ viśeṣaṃ paśyet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति देशअवस्थापनम् ॥
iti deśa.avasthāpanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन यात्राआदिमध्यअन्तेष्व् अर्थअनर्थसंशयानाम् उपसम्प्राप्तिर् व्याख्याता ॥
etena yātrā.ādi.madhya.anteṣv artha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरन्तरयोगित्वाच् च^अर्थअनर्थसंशयानां यात्राआदाव् अर्थः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुं पार्ष्णिग्राहआसारप्रतिघाते क्षयव्ययप्रवासप्रत्यादेये मूलरक्षणेषु च भवति ॥
nirantara.yogitvāc ca^artha.anartha.saṃśayānāṃ yātrā.ādāv arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ pārṣṇi.grāha.āsāra.pratighāte kṣaya.vyaya.pravāsa.pratyādeye mūla.rakṣaṇeṣu ca bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा^अनर्थः संशयो वा स्वभूमिष्ठस्य विषह्यो भवति ॥
tathā^anarthaḥ saṃśayo vā sva.bhūmiṣṭhasya viṣahyo bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन यात्रामध्ये^अर्थअनर्थसंशयानाम् उपसम्प्राप्तिर् व्याख्याता ॥
etena yātrā.madhye^artha.anartha.saṃśayānām upasamprāptir vyākhyātā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यात्राअन्ते तु कर्शनीयम् उच्छेदनीयं वा कर्शयित्वा^उच्छिद्य वा^अर्थः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुं न^अनर्थः संशयो वा परआबाधभयात् ॥
yātrā.ante tu karśanīyam ucchedanīyaṃ vā karśayitvā^ucchidya vā^arthaḥ śreyān upasamprāptuṃ na^anarthaḥ saṃśayo vā para.ābādha.bhayāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामवायिकानाम् अपुरोगस्य तु यात्रामध्यअन्तगो^अनर्थः संशयो वा श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम् अनिर्बन्धगामित्वात् ॥
sāmavāyikānām apurogasya tu yātrā.madhya.antago^anarthaḥ saṃśayo vā śreyān upasamprāptum anirbandha.gāmitvāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थो धर्मः काम इत्य् अर्थत्रिवर्गः ॥
artho dharmaḥ kāma ity artha.tri.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम् ॥
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān upasamprāptum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थो^अधर्मः शोक इत्य् अनर्थत्रिवर्गः ॥
anartho^adharmaḥ śoka ity anartha.tri.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् प्रतिकर्तुम् ॥
tasya pūrvaḥ pūrvaḥ śreyān pratikartum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थो^अनर्थ इति, धर्मो^अधर्म इति, कामः शोक इति संशयत्रिवर्गः ॥
artho^anartha iti, dharmo^adharma iti, kāmaḥ śoka iti saṃśaya.tri.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य^उत्तरपक्षसिद्धौ पूर्वपक्षः श्रेयान् उपसम्प्राप्तुम् ॥
tasya^uttara.pakṣa.siddhau pūrva.pakṣaḥ śreyān upasamprāptum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति कालअवस्थापनम् ॥
iti kāla.avasthāpanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् आपदः - तासां सिद्धिः ॥
ity āpadaḥ - tāsāṃ siddhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रभ्रातृबन्धुषु सामदानाभ्यां सिद्धिर् अनुरूपा, पौरजानपददण्डमुख्येषु दानभेदाभ्याम्, सामन्तआटविकेषु भेददण्डाभ्याम् ॥
putra.bhrātṛ.bandhuṣu sāma.dānābhyāṃ siddhir anurūpā, paura.jānapada.daṇḍa.mukhyeṣu dāna.bhedābhyām, sāmanta.āṭavikeṣu bheda.daṇḍābhyām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा^अनुलोमा, विपर्यये प्रतिलोमा ॥
eṣā^anulomā, viparyaye pratilomā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रअमित्रेषु व्यामिश्रा सिद्धिः ॥
mitra.amitreṣu vyāmiśrā siddhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परसाधका ह्य् उपायाः ॥
paraspara.sādhakā hy upāyāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रोः शङ्कितअमात्येषु सान्त्वं प्रयुक्तं शेषप्रयोगं निवर्तयति, दूष्यअमात्येषु दानम्, संघातेषु भेदः, शक्तिमत्सु दण्ड इति ॥
śatroḥ śaṅkita.amātyeṣu sāntvaṃ prayuktaṃ śeṣa.prayogaṃ nivartayati, dūṣya.amātyeṣu dānam, saṃghāteṣu bhedaḥ, śaktimatsu daṇḍa iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुलाघवयोगाच् च^आपदां नियोगविकल्पसमुच्चया भवन्ति ॥
guru.lāghava.yogāc ca^āpadāṃ niyoga.vikalpa.samuccayā bhavanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अनेन^एव^उपायेन न^अन्येन" इति नियोगः ॥
"anena^eva^upāyena na^anyena" iti niyogaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अनेन वा^अन्येन वा" इति विकल्पः ॥
"anena vā^anyena vā" iti vikalpaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अनेन^अन्येन च" इति समुच्चयः ॥
"anena^anyena ca" iti samuccayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् एकयोगाश् चत्वारस् त्रियोगाश् च, द्वियोगाः षट्, एकश् चतुर्योगः ॥
teṣām eka.yogāś catvāras tri.yogāś ca, dvi.yogāḥ ṣaṭ, ekaś catur.yogaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पञ्चदशौपायाः ॥
iti pañca.daśa.upāyāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावन्तः प्रतिलोमाः ॥
tāvantaḥ pratilomāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् एकेन^उपायेन सिद्धिर् एकसिद्धिः, द्वाभ्यां द्विसिद्धिः, त्रिभिस् त्रिसिद्धिः, चतुर्भिश् चतुःसिद्धिर् इति ॥
teṣām ekena^upāyena siddhir eka.siddhiḥ, dvābhyāṃ dvi.siddhiḥ, tribhis tri.siddhiḥ, caturbhiś catuḥ.siddhir iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्ममूलत्वात् कामफलत्वाच् च^अर्थस्य धर्मअर्थकामअनुबन्धा या^अर्थस्य सिद्धिः सा सर्वअर्थसिद्धिः ॥
dharma.mūlatvāt kāma.phalatvāc ca^arthasya dharma.artha.kāma.anubandhā yā^arthasya siddhiḥ sā sarva.artha.siddhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवाद् अग्निर् उदकं व्याधिः प्रमारो विद्रवो दुर्भिक्षम् आसुरी सृष्टिर् इत्य् आपदः ॥
daivād agnir udakaṃ vyādhiḥ pramāro vidravo durbhikṣam āsurī sṛṣṭir ity āpadaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासां दैवतब्राह्मणर्पणिपाततः सिद्धिः ॥
tāsāṃ daivata.brāhmaṇa.rpaṇipātataḥ siddhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिवृष्टिर् अवृष्टिर् वा सृष्टिर् वा या^आसुरी भवेत् । तस्याम् आथर्वणं कर्म सिद्धआरम्भाश् च सिद्धयः ॥ए
ativṛṣṭir avṛṣṭir vā sṛṣṭir vā yā^āsurī bhavet / tasyām ātharvaṇaṃ karma siddha.ārambhāś ca siddhayaḥ //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.