Ksemendra: Avadanakalpalata 1

चित्तं यस्य स्फटिकविमलं नैव गृह्णाति रागं कारुण्यार्द्रे मनसि निखिलाः शोषिता येन दोषाः । अक्रोधेन स्वयमभिहतो येन संसारशत्रुः सर्वज्ञो ऽसौ भवतु भवतां श्रेयसे निश्चलाय

cittaṃ yasya sphaṭikavimalaṃ naiva gṛhṇāti rāgaṃ kāruṇyārdre manasi nikhilāḥ śoṣitā yena doṣāḥ / akrodhena svayamabhihato yena saṃsāraśatruḥ sarvajño 'sau bhavatu bhavatāṃ śreyase niścalāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्छायः स्थिरधर्ममूलवलयः पुण्यालवालस्थितिर् धीविद्याकरुणाम्भसा हि विलसद्विस्तीर्णशाखान्वितः । संतोषोज्ज्वलपल्लवः शुचियशःपुष्पः सदासत्फलः सर्वाशापरिपूरको विजयते श्रीबुद्धकल्पद्रुमः

sacchāyaḥ sthiradharmamūlavalayaḥ puṇyālavālasthitir dhīvidyākaruṇāmbhasā hi vilasadvistīrṇaśākhānvitaḥ / saṃtoṣojjvalapallavaḥ śuciyaśaḥpuṣpaḥ sadāsatphalaḥ sarvāśāparipūrako vijayate śrībuddhakalpadrumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते जगदुद्धर्तुं संसारमकराकरात् । मतिर्महानुभावानामत्रानुश्रूयते यथा

jāyate jagaduddhartuṃ saṃsāramakarākarāt / matirmahānubhāvānāmatrānuśrūyate yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति प्रभावती नाम हेमहर्म्यगृहैर्वृता । पुरी प्रभावतीव द्यौर्विमानैः पुण्यकर्मणाम्

asti prabhāvatī nāma hemaharmyagṛhairvṛtā / purī prabhāvatīva dyaurvimānaiḥ puṇyakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याधरवती सिद्धगन्धर्वगणसेविता । गां श्रिता शक्रनगरी सुकृतेन सतामिव

vidyādharavatī siddhagandharvagaṇasevitā / gāṃ śritā śakranagarī sukṛtena satāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेविता सततं सत्यव्रतदानदयामयैः । राजधानीव धर्मस्य पुण्यावसथशालिनी

sevitā satataṃ satyavratadānadayāmayaiḥ / rājadhānīva dharmasya puṇyāvasathaśālinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूद्भूतिलकस्तस्यां प्रभासो नाम भूपतिः । सप्रभा सादरैर्यस्य कीर्तिरभ्यर्च्यते सुरैः

abhūdbhūtilakastasyāṃ prabhāso nāma bhūpatiḥ / saprabhā sādarairyasya kīrtirabhyarcyate suraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणसौरभसंभाराः सर्वासां हरिणीदृशाम् । यद्यशःपुष्पमञ्जर्यो याताः कर्णवतंसताम्

guṇasaurabhasaṃbhārāḥ sarvāsāṃ hariṇīdṛśām / yadyaśaḥpuṣpamañjaryo yātāḥ karṇavataṃsatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायज्ञस्य यस्याज्ञां सुवणकुसुमोज्ज्वलाम् । मालामिव महीपाला मौलिचक्रेषु चक्रिरे

upāyajñasya yasyājñāṃ suvaṇakusumojjvalām / mālāmiva mahīpālā maulicakreṣu cakrire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं कदाचित्समासीनमभ्येत्य भुवनेश्वरम् । उवाच क्षितिविन्यस्तजानुर्नागवनाधिपः

taṃ kadācitsamāsīnamabhyetya bhuvaneśvaram / uvāca kṣitivinyastajānurnāgavanādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव दिव्यद्युतिर्दन्ती गृहीतो ऽस्माभिरद्भुतः । त्वत्कीर्तिश्रवणाद्भूमिमैरावण इवागतः

deva divyadyutirdantī gṛhīto 'smābhiradbhutaḥ / tvatkīrtiśravaṇādbhūmimairāvaṇa ivāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वारि स्थितो ऽसौ द्विरदस्त्रिदशार्हः प्रदृश्यताम् । भृत्यानां प्रभुनां दृष्टः सफलो हि परिश्रमः

dvāri sthito 'sau dviradastridaśārhaḥ pradṛśyatām / bhṛtyānāṃ prabhunāṃ dṛṣṭaḥ saphalo hi pariśramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाकर्ण्य नृपतिर्निर्गत्यामात्यसंमतः । ददर्श द्विरदं द्वारि कैलासमिव जङ्गमम्

etadākarṇya nṛpatirnirgatyāmātyasaṃmataḥ / dadarśa dviradaṃ dvāri kailāsamiva jaṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दामसौरभाहूतैर्भ्रमरैर्गण्डडिण्डिमैः । शृङ्गाराभरणोदारं वसन्तमिव सेवितम्

uddāmasaurabhāhūtairbhramarairgaṇḍaḍiṇḍimaiḥ / śṛṅgārābharaṇodāraṃ vasantamiva sevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तपर्यन्तविश्रान्तकरं मीलितलोचनम् । स्मरन्तं विन्ध्यकदलीसल्लकीकाननश्रियः

dantaparyantaviśrāntakaraṃ mīlitalocanam / smarantaṃ vindhyakadalīsallakīkānanaśriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगस्त्यशासनाद् यातं भुवि कुञ्जरराजताम् । स्फुरत्सप्तच्छदामोदं विन्ध्याचलमिवोन्नतम्

agastyaśāsanād yātaṃ bhuvi kuñjararājatām / sphuratsaptacchadāmodaṃ vindhyācalamivonnatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं विलोक्य क्षितिपतिर्दन्तस्तम्भविभूषितम् । लक्ष्मीविलासभवनं विस्मयादित्यचिन्तयत्

taṃ vilokya kṣitipatirdantastambhavibhūṣitam / lakṣmīvilāsabhavanaṃ vismayādityacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नवनवोत्कर्षा निर्माणाश्चर्यशालिनाम् । कर्मणामनवच्छिन्ना संसारसर्गसंततिः

aho navanavotkarṣā nirmāṇāścaryaśālinām / karmaṇāmanavacchinnā saṃsārasargasaṃtatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमन्थेन सुधाम्भोधेरनायासेन वासुकेः । अनाकर्षेण शैलस्य केनायं जनितो गजः

amanthena sudhāmbhodheranāyāsena vāsukeḥ / anākarṣeṇa śailasya kenāyaṃ janito gajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ हस्तिमहामात्रं संयातं नाम भूपतिः । आदिदेशार्चितादेशं गजो ऽयं दम्यतामिति

atha hastimahāmātraṃ saṃyātaṃ nāma bhūpatiḥ / ādideśārcitādeśaṃ gajo 'yaṃ damyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदादिश्य महीपाले याते ऽन्तःपुरमन्दिरम् । नागं जग्राह संयातः सर्वशिक्षाभरक्षमम्

tadādiśya mahīpāle yāte 'ntaḥpuramandiram / nāgaṃ jagrāha saṃyātaḥ sarvaśikṣābharakṣamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सच्छिष्य इव प्राज्ञः प्राग्जन्माभ्यासयन्त्रितः । नीतस्तेन प्रयत्नेन सर्वशिक्षाविनीतताम्

sa sacchiṣya iva prājñaḥ prāgjanmābhyāsayantritaḥ / nītastena prayatnena sarvaśikṣāvinītatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुदाननिरुद्वेगः शक्त्युत्साहयुतः क्षमी । रिपुप्रघातसुगतिः स राज्ञस्तुल्यतां ययौ

bahudānanirudvegaḥ śaktyutsāhayutaḥ kṣamī / ripupraghātasugatiḥ sa rājñastulyatāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दम्यक्रियासमुत्तीर्णं ततस्तं कुञ्जरेश्वरम् । नरेश्वराय संयातः कृतकृत्यो न्यवेदयत्

damyakriyāsamuttīrṇaṃ tatastaṃ kuñjareśvaram / nareśvarāya saṃyātaḥ kṛtakṛtyo nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तमङ्कुशायत्तं निर्विकारबलोदयम् । उत्साहशिखरारूढं मेने राजा जयश्रियम्

dṛṣṭvā tamaṅkuśāyattaṃ nirvikārabalodayam / utsāhaśikharārūḍhaṃ mene rājā jayaśriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स संजातप्रहर्षोत्थदाक्ष्यशिक्षादिदृक्षया । तमारुरोह सोत्साहः सहस्रांशुरिवोदयम्

sa saṃjātapraharṣotthadākṣyaśikṣādidṛkṣayā / tamāruroha sotsāhaḥ sahasrāṃśurivodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयातो ऽथ गजेन्द्रस्य मन्त्रीव वशवर्तिनः । सर्वमण्डलसंचारचातुर्थं समदर्शयत्

saṃyāto 'tha gajendrasya mantrīva vaśavartinaḥ / sarvamaṇḍalasaṃcāracāturthaṃ samadarśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजप्रेक्षाप्रसङ्गेन मृगयाकेलिलालसः । राजा निजोत्साहमिव व्यगाहत वनं महत्

gajaprekṣāprasaṅgena mṛgayākelilālasaḥ / rājā nijotsāhamiva vyagāhata vanaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ययौ रत्नकेयूरकिरणैर्दूरसर्पीभिः । सल्लकीपल्लववरैर्दिग्नागानाह्वयन्निव

sa yayau ratnakeyūrakiraṇairdūrasarpībhiḥ / sallakīpallavavarairdignāgānāhvayanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजन्तं तत्र ददृशुस्तं वने वनदेवताः । प्रहर्षविस्मयाकीर्णकर्णपूरीकृतेक्षणाः

vrajantaṃ tatra dadṛśustaṃ vane vanadevatāḥ / praharṣavismayākīrṇakarṇapūrīkṛtekṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शबरीकबरीपाशपुष्पसौरभनिर्भराः । वैन्ध्या वसुंधराधीशं मरुतस्तं सिषेविरे

śabarīkabarīpāśapuṣpasaurabhanirbharāḥ / vaindhyā vasuṃdharādhīśaṃ marutastaṃ siṣevire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विन्ध्योपकण्ठेषु स्वच्छन्दसुखशाखिषु । स्मृत्वा विलासवृत्तान्तं गजः सोत्कण्ठतां ययौ

atha vindhyopakaṇṭheṣu svacchandasukhaśākhiṣu / smṛtvā vilāsavṛttāntaṃ gajaḥ sotkaṇṭhatāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिण्याः प्रेमबद्धाया गन्धमाघ्राय स द्विपः । नीतिं नृप इवोत्सिक्तस्तत्याजाङ्कुशयन्त्रणाम्

kariṇyāḥ premabaddhāyā gandhamāghrāya sa dvipaḥ / nītiṃ nṛpa ivotsiktastatyājāṅkuśayantraṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवेगं धावतस्तस्य रागाकृष्टस्य दण्डिनः । विमूढस्येव संसारे नाभवद्विरतिः क्कचित्

savegaṃ dhāvatastasya rāgākṛṣṭasya daṇḍinaḥ / vimūḍhasyeva saṃsāre nābhavadviratiḥ kkacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा प्रभञ्जनजवं कुञ्जरं राजकुञ्जरः । व्रजन्तं जातसंदेहः संयातमिदमब्रवीत्

dṛṣṭvā prabhañjanajavaṃ kuñjaraṃ rājakuñjaraḥ / vrajantaṃ jātasaṃdehaḥ saṃyātamidamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बतायं भवता विनयं ग्राहितो गजः । दृष्टः प्रयातो वैमुख्यं गुरोरस्याङ्कुशस्य यः

aho batāyaṃ bhavatā vinayaṃ grāhito gajaḥ / dṛṣṭaḥ prayāto vaimukhyaṃ gurorasyāṅkuśasya yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रमतीव दिशां चक्रमनुयान्तीव पादपाः । पादन्यासभरेणास्य क्षीबेणाधूर्णते क्षितिः

bhramatīva diśāṃ cakramanuyāntīva pādapāḥ / pādanyāsabhareṇāsya kṣībeṇādhūrṇate kṣitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन् देव इवाकाले प्रयाते प्रतिकूलताम् । सर्वाः पुरुषकारस्य निष्फला यत्नवृत्तयः

asmin deva ivākāle prayāte pratikūlatām / sarvāḥ puruṣakārasya niṣphalā yatnavṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचः श्रुत्वेति संयातः प्रभोरायातसाध्वसः । शिक्षापवादवैलक्ष्यादुवाच रचिताञ्जलिः

vacaḥ śrutveti saṃyātaḥ prabhorāyātasādhvasaḥ / śikṣāpavādavailakṣyāduvāca racitāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव सर्वक्रियायत्तः कुञ्जरो ऽयं मया कृतः । करिणीगन्धमाघ्राय यातः किं त्वद्य विक्रियाम्

deva sarvakriyāyattaḥ kuñjaro 'yaṃ mayā kṛtaḥ / kariṇīgandhamāghrāya yātaḥ kiṃ tvadya vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोपदेशं न नियमं न दाक्षिण्यं न साधुताम् । स्मरन्ति जन्तवः कामं कामस्य वशमागताः

nopadeśaṃ na niyamaṃ na dākṣiṇyaṃ na sādhutām / smaranti jantavaḥ kāmaṃ kāmasya vaśamāgatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन रतिरसोत्सिक्ता विषयाभिमुखी मतिः । अदभ्रश्वभ्रविभ्रष्टशओलकुल्येव वार्यते

kena ratirasotsiktā viṣayābhimukhī matiḥ / adabhraśvabhravibhraṣṭaśaolakulyeva vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरश्रमशिक्षायां दमकाः कुशला वयम् । मनोनियमशिक्षायां मुनयो ऽपि न पण्डिताः

śarīraśramaśikṣāyāṃ damakāḥ kuśalā vayam / manoniyamaśikṣāyāṃ munayo 'pi na paṇḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागादगणितायासः स्खलिताखिलसंयमः । एष धावत्यमारेण मूर्खः खल इव द्विपः

rāgādagaṇitāyāsaḥ skhalitākhilasaṃyamaḥ / eṣa dhāvatyamāreṇa mūrkhaḥ khala iva dvipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृक्षशाखां समालम्ब्य त्यजेमं पृथिवीपते । व्यसनी पतितः सत्यं पातयत्येव दुर्जनः

vṛkṣaśākhāṃ samālambya tyajemaṃ pṛthivīpate / vyasanī patitaḥ satyaṃ pātayatyeva durjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयातस्य वचः श्रुत्वा तत्कालसदृशं नृपः । तेनैव सहितः शाखामाललम्बे महातरोः

saṃyātasya vacaḥ śrutvā tatkālasadṛśaṃ nṛpaḥ / tenaiva sahitaḥ śākhāmālalambe mahātaroḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवतीर्य तरोरश्वमारुह्य नृपतौ गते । प्राप्यालिलिङ्ग करिणीं विगाह्य गहनं गजः

avatīrya taroraśvamāruhya nṛpatau gate / prāpyāliliṅga kariṇīṃ vigāhya gahanaṃ gajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शान्तस्मरो हस्ती दिनैरभ्येत्य सप्तभिः । स्वयमालानसंबद्धस्तस्थौ भुक्त्वा यथासुखम्

tataḥ śāntasmaro hastī dinairabhyetya saptabhiḥ / svayamālānasaṃbaddhastasthau bhuktvā yathāsukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षासंयमयन्त्रितं तं दृष्ट्वा स्वयमागतम् । संयातः कौशलोत्कर्षहर्षाद्राज्ञे न्यवेदयत्

śikṣāsaṃyamayantritaṃ taṃ dṛṣṭvā svayamāgatam / saṃyātaḥ kauśalotkarṣaharṣādrājñe nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागवागुरयाकृष्टः प्रययौ यः स्मरातुरः । शिक्षायामविसंवादी सो ऽयं प्राप्तः स्वयं गजः

rāgavāgurayākṛṣṭaḥ prayayau yaḥ smarāturaḥ / śikṣāyāmavisaṃvādī so 'yaṃ prāptaḥ svayaṃ gajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकेतयन्त्रितो वश्यो रसज्ञः सल्लकीभुवाम् । संतप्तलोहकवलं गृह्णाति विनये स्थितः

saṃketayantrito vaśyo rasajñaḥ sallakībhuvām / saṃtaptalohakavalaṃ gṛhṇāti vinaye sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष कामरसाकृष्टः कष्टां विकृतिमाययौ । पुनः प्रकृतिमापन्नः प्रशान्तमदनज्वरः

eṣa kāmarasākṛṣṭaḥ kaṣṭāṃ vikṛtimāyayau / punaḥ prakṛtimāpannaḥ praśāntamadanajvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्या दमयितुं देव सिंहव्याघ्रगजादयः । न तु रागासवक्षीबविषयाभिमुखं मनः

śakyā damayituṃ deva siṃhavyāghragajādayaḥ / na tu rāgāsavakṣībaviṣayābhimukhaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाकर्ण्य भूपालस्तत्तथेति विचिन्तयन् । उवाच सत्यमुचितं संयात कथितं त्वया

etadākarṇya bhūpālastattatheti vicintayan / uvāca satyamucitaṃ saṃyāta kathitaṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्यस्ति कश्चिल्लोके ऽस्मिन् येन चित्तमदद्विपः । नीतः प्रशमशीलेन संयमालानलीनताम्

apyasti kaścilloke 'smin yena cittamadadvipaḥ / nītaḥ praśamaśīlena saṃyamālānalīnatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते दे वताविष्टः संयातस्तमभाषत । देव सन्ति जगत्क्लेशनिःशेषोन्मूलनोद्यताः

ityukte de vatāviṣṭaḥ saṃyātastamabhāṣata / deva santi jagatkleśaniḥśeṣonmūlanodyatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकालोकिता लोके वैराग्यजनिताग्रहाः । शमसंतोषविशदा बुद्धा एव प्रबोधिनः

vivekālokitā loke vairāgyajanitāgrahāḥ / śamasaṃtoṣaviśadā buddhā eva prabodhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बुद्धाभिधां श्रुत्वा सम्यक्संबोधिचेतसः । राज्ञः प्राग्जन्मजाभ्यासप्रणिधानमजायत

iti buddhābhidhāṃ śrutvā samyaksaṃbodhicetasaḥ / rājñaḥ prāgjanmajābhyāsapraṇidhānamajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिमज्जज्जगदिदं संसारे मकराकरे । संतारयेयं संबोधिमुक्तः कुशलसेतुना

vinimajjajjagadidaṃ saṃsāre makarākare / saṃtārayeyaṃ saṃbodhimuktaḥ kuśalasetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोचुर्देवता व्योन्मस्तं शुद्धावासकायिकाः । सम्यक्संबोधिसंबुद्धो भविष्यसि महामते

athocurdevatā vyonmastaṃ śuddhāvāsakāyikāḥ / samyaksaṃbodhisaṃbuddho bhaviṣyasi mahāmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा विरजसां वरः । जातिस्मरो दिव्यचक्षुः प्रययौ बोधिसत्त्वताम्

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā virajasāṃ varaḥ / jātismaro divyacakṣuḥ prayayau bodhisattvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स विपुलसत्त्वस्तत्त्वनिक्षिप्तचक्षुर् भवजलनिधिमज्जत्सर्वभूतानुकम्पी । अभवदभिनवोद्यत्संवुदित्साहयोगाद् दलितकुशलसेतुः सत्त्वसंतारणाय

atha sa vipulasattvastattvanikṣiptacakṣur bhavajalanidhimajjatsarvabhūtānukampī / abhavadabhinavodyatsaṃvuditsāhayogād dalitakuśalasetuḥ sattvasaṃtāraṇāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.