Ksemendra: Darpadalana 2

द्वितीयो विचारः धनेन दर्पः किमयं नराणां लक्ष्मीकटाक्षाञ्चलचञ्चलेन । यत्कंधराबद्धमपि प्रयाति नैकं पदं कालगतस्य पश्चात्

dvitīyo vicāraḥ dhanena darpaḥ kimayaṃ narāṇāṃ lakṣmīkaṭākṣāñcalacañcalena / yatkaṃdharābaddhamapi prayāti naikaṃ padaṃ kālagatasya paścāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरक्षितं तिष्ठति निर्निमित्तम् अरक्षितं तिष्ठति दैवयोगात् । स्थितं कदर्यस्य च चोपयुक्तम् उन्मत्तनृत्तोपममेव वित्तम्

surakṣitaṃ tiṣṭhati nirnimittam arakṣitaṃ tiṣṭhati daivayogāt / sthitaṃ kadaryasya ca copayuktam unmattanṛttopamameva vittam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मोक्तिनर्मनिर्माणैः प्रातः प्रातः प्रधावताम् । धनं धनं प्रलपतां निधनं विस्मृतं नृणाम्

karmoktinarmanirmāṇaiḥ prātaḥ prātaḥ pradhāvatām / dhanaṃ dhanaṃ pralapatāṃ nidhanaṃ vismṛtaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्छाययोर्निर्व्यययोः कष्टक्लिष्टकलत्रयोः । विशेषः क्लेशदोषस्य कः कदर्यदरिद्रयोः

vicchāyayornirvyayayoḥ kaṣṭakliṣṭakalatrayoḥ / viśeṣaḥ kleśadoṣasya kaḥ kadaryadaridrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये धनादानसंनद्धा नेक्षन्ते निधनावधिम् । निन्दन्तो लुब्धतां तेषाम् अन्ते ऽन्ये भुञ्जते धनम्

ye dhanādānasaṃnaddhā nekṣante nidhanāvadhim / nindanto lubdhatāṃ teṣām ante 'nye bhuñjate dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं परस्यामिषताम् अनुक्तं यात्यदृश्यताम् । हृदये शल्यतां धत्ते निधने धनिनां धनम्

uktaṃ parasyāmiṣatām anuktaṃ yātyadṛśyatām / hṛdaye śalyatāṃ dhatte nidhane dhanināṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनेन जीवितेनेव कण्ठस्थेन निरीक्षते । पर्यन्ते ऽप्यप्रकाशेन बन्धूनां मुखमातुरः

dhanena jīviteneva kaṇṭhasthena nirīkṣate / paryante 'pyaprakāśena bandhūnāṃ mukhamāturaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदर्जितं परिक्लेशैर् अर्जितं यन्न भुज्यते । विभज्यते यदन्ते ऽन्यः कस्यचिन्मास्तु तद्धनम्

yadarjitaṃ parikleśair arjitaṃ yanna bhujyate / vibhajyate yadante 'nyaḥ kasyacinmāstu taddhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या विवादाय धनं मदाय प्रज्ञाप्रकर्षः परवञ्चनाय । अत्युन्नतिर्लोकपराभवाय येषां प्रकाशस्तिमिरं हि तेषाम्

vidyā vivādāya dhanaṃ madāya prajñāprakarṣaḥ paravañcanāya / atyunnatirlokaparābhavāya yeṣāṃ prakāśastimiraṃ hi teṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशान्तान्तस्तृष्णा धनलवणवारिव्यतिकरैर् गतच्छायः कायश्चिरविरसरूक्षाशनतया । अनिद्रा मन्दो ऽग्निर्नृपसलिलचौरानलभयात् कदर्याणां कष्टं स्फुटमधनकष्टादपि परम्

aśāntāntastṛṣṇā dhanalavaṇavārivyatikarair gatacchāyaḥ kāyaściravirasarūkṣāśanatayā / anidrā mando 'gnirnṛpasalilacaurānalabhayāt kadaryāṇāṃ kaṣṭaṃ sphuṭamadhanakaṣṭādapi param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रावस्त्यां सार्थवाहो ऽभूद् अर्थनाथ इवापरः । नन्दो नाम निरानन्दः कीर्तनेनार्थिनामपि

śrāvastyāṃ sārthavāho 'bhūd arthanātha ivāparaḥ / nando nāma nirānandaḥ kīrtanenārthināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदर्यः सदा सर्व- जनस्योद्वेगदुःसहः । मूर्धशायी निधानानां कालव्याल इवाभवत्

sa kadaryaḥ sadā sarva- janasyodvegaduḥsahaḥ / mūrdhaśāyī nidhānānāṃ kālavyāla ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा समस्तं दिवसं धनानां निधानकुम्भीगणनाविधानम् । स लाजपेयापलमानशीलम् अश्नाति रात्रावुदरं सशूलम् (?)

kṛtvā samastaṃ divasaṃ dhanānāṃ nidhānakumbhīgaṇanāvidhānam / sa lājapeyāpalamānaśīlam aśnāti rātrāvudaraṃ saśūlam (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्व्यञ्जनं निर्लवणं विनष्टम् अमृष्टपाकं विनिविष्टकष्टम् । अदृष्टहासं व्ययसंनिरोधात् तस्याभवद्वेश्म सशोकमूकम्

nirvyañjanaṃ nirlavaṇaṃ vinaṣṭam amṛṣṭapākaṃ viniviṣṭakaṣṭam / adṛṣṭahāsaṃ vyayasaṃnirodhāt tasyābhavadveśma saśokamūkam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्छायं निःसुखानन्दं निर्दीपं जलवर्जितम् । तस्य कष्टं कदर्यस्य परलोकमभूद्गृहम्

vicchāyaṃ niḥsukhānandaṃ nirdīpaṃ jalavarjitam / tasya kaṣṭaṃ kadaryasya paralokamabhūdgṛham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भक्तसंचये नित्यम् अभक्तः संततामयैः । सुवर्णवान्विवर्णो ऽभूत् संपूर्णश्चिन्तया कृशः

sa bhaktasaṃcaye nityam abhaktaḥ saṃtatāmayaiḥ / suvarṇavānvivarṇo 'bhūt saṃpūrṇaścintayā kṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यप्राप्या मतिर्नाम धनर्द्धिरिव रूपिणी । भार्याभूत्तदयोग्यस्य तस्य दैवविपर्ययात्

puṇyaprāpyā matirnāma dhanarddhiriva rūpiṇī / bhāryābhūttadayogyasya tasya daivaviparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा प्रच्छाद्य सा भर्तुश् चकारातिथिसत्क्रियाम् । तेन व्ययविवादेषु शोषिता कलहाग्निना

sadā pracchādya sā bhartuś cakārātithisatkriyām / tena vyayavivādeṣu śoṣitā kalahāgninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां तस्याभवत्सूनुः सगुणश्चन्दनाभिधः । पित्रा लोभान्धकारेण नीतः पद्म इवान्यताम्

tasyāṃ tasyābhavatsūnuḥ saguṇaścandanābhidhaḥ / pitrā lobhāndhakāreṇa nītaḥ padma ivānyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचित्स्वगृहद्वारि दृष्ट्वा लब्धान्नमर्थिनम् । चकार कलहं नन्दः पत्न्या शोणितपातनम्

kadācitsvagṛhadvāri dṛṣṭvā labdhānnamarthinam / cakāra kalahaṃ nandaḥ patnyā śoṇitapātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽवदत्कोपदष्टौष्ठः श्वसन्भार्यामधोमुखीम् । तत्स्पर्सपापं स्तनयोः क्षालयन्तीमिवाश्रुभिः

so 'vadatkopadaṣṭauṣṭhaḥ śvasanbhāryāmadhomukhīm / tatsparsapāpaṃ stanayoḥ kṣālayantīmivāśrubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम दास्यति को भिक्षां त्वत्पाणिक्षीणसंपदः । दारिद्र्यजननी यस्य स्थिता त्वं दुर्भगा गृहे

mama dāsyati ko bhikṣāṃ tvatpāṇikṣīṇasaṃpadaḥ / dāridryajananī yasya sthitā tvaṃ durbhagā gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियो यत्र प्रगल्भन्ते भर्तुराच्छाद्य कर्तृताम् । गृहं भवत्यवश्यं तद्- आस्पदं परमापदाम्

striyo yatra pragalbhante bharturācchādya kartṛtām / gṛhaṃ bhavatyavaśyaṃ tad- āspadaṃ paramāpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहमेकं गृहस्थस्य गृहाणां शतमर्थिनः । भार्याभर्जितवित्तस्य नष्टा गृहपतेर्गतिः

gṛhamekaṃ gṛhasthasya gṛhāṇāṃ śatamarthinaḥ / bhāryābharjitavittasya naṣṭā gṛhapatergatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृप्तिदं दर्शनेनापि जन्तोर्जीवितजीवितम् । द्रविणं येन रक्षन्ति स्वकायं भक्षयन्ति ते

tṛptidaṃ darśanenāpi jantorjīvitajīvitam / draviṇaṃ yena rakṣanti svakāyaṃ bhakṣayanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवन्नप्यक्रियो निःस्वः शवो ऽप्यर्थेन सक्रियः । दारिद्र्यं मरणं लोके धनमायुः शरीरिणाम्

jīvannapyakriyo niḥsvaḥ śavo 'pyarthena sakriyaḥ / dāridryaṃ maraṇaṃ loke dhanamāyuḥ śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेवार्थसामर्थ्यं प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । यत्स्कन्धबन्धे जीवद्भिः शवः शिबिकयोह्यते

etadevārthasāmarthyaṃ pratyakṣeṇopalakṣyate / yatskandhabandhe jīvadbhiḥ śavaḥ śibikayohyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयच्छसि किमर्थिभ्यस् त्वमन्नं क्लेशसंचितम् । दीयते यत्किल प्राप्त्यै तत्प्राप्तं किं न रक्ष्यते

prayacchasi kimarthibhyas tvamannaṃ kleśasaṃcitam / dīyate yatkila prāptyai tatprāptaṃ kiṃ na rakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रदारादिसंबन्धः पुंसां धननिबन्धनः । क्षीणात्पुत्राः पलायन्ते दारा गच्छन्ति चान्यतः

putradārādisaṃbandhaḥ puṃsāṃ dhananibandhanaḥ / kṣīṇātputrāḥ palāyante dārā gacchanti cānyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पण्डिताः कवयः शूराः कलावन्तस्तपस्विनः । वैद्यस्येव सवित्तस्य वीक्षन्ते मुखमातुराः

paṇḍitāḥ kavayaḥ śūrāḥ kalāvantastapasvinaḥ / vaidyasyeva savittasya vīkṣante mukhamāturāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तस्य वचः श्रुत्वा कृपणस्यार्थनिष्कृपम् । सा तमूचे समुचितं सत्त्वस्याभिजनस्य च

iti tasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇasyārthaniṣkṛpam / sā tamūce samucitaṃ sattvasyābhijanasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तः कुर्वन्ति यत्नेन धर्मस्यार्थे धनार्जनम् । धर्माचारविनीनानां द्रविणं मलसंचयः

santaḥ kurvanti yatnena dharmasyārthe dhanārjanam / dharmācāravinīnānāṃ draviṇaṃ malasaṃcayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्करोत्यरुचिं क्लेशं तृष्णं मोहं प्रजागरम् । न तद्धनं कदर्याणां हृदयव्याधिरेव तत्

yatkarotyaruciṃ kleśaṃ tṛṣṇaṃ mohaṃ prajāgaram / na taddhanaṃ kadaryāṇāṃ hṛdayavyādhireva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्धते यो धनव्याधिः सुखभोगवियोगकृत् । तस्याशु शमनं पथं राजवैद्यचिकित्सया

vardhate yo dhanavyādhiḥ sukhabhogaviyogakṛt / tasyāśu śamanaṃ pathaṃ rājavaidyacikitsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभान्नाभूद्गृहे यस्य कदाचित्कश्चिदुत्सवः । नृत्यन्ति पटहैस्तस्य निधने धनभागिनः

lobhānnābhūdgṛhe yasya kadācitkaścidutsavaḥ / nṛtyanti paṭahaistasya nidhane dhanabhāginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कणाचामतुषाङ्गारान् यत्नेन परिरक्षसि । मूषकापहृतं कोषे रत्नराशिं न पश्यसि

kaṇācāmatuṣāṅgārān yatnena parirakṣasi / mūṣakāpahṛtaṃ koṣe ratnarāśiṃ na paśyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनेन दर्पः को नाम यत्क्षणेन विनश्यति । रक्ष्यमाणं व्ययेनैव भक्ष्यमाणमुपप्लवैः

dhanena darpaḥ ko nāma yatkṣaṇena vinaśyati / rakṣyamāṇaṃ vyayenaiva bhakṣyamāṇamupaplavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचार्यमाणस्तत्त्वेन दैवाधीनतया नृणाम् । न कस्यांचिदवस्थायां धनलोभः प्रशस्यते

vicāryamāṇastattvena daivādhīnatayā nṛṇām / na kasyāṃcidavasthāyāṃ dhanalobhaḥ praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलौ काले खले मित्रे पुत्रे दुर्व्यसनान्विते । तस्करेषु प्रवृद्धेषु लुब्धे राज्ञि धनेन किम्

kalau kāle khale mitre putre durvyasanānvite / taskareṣu pravṛddheṣu lubdhe rājñi dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणिकैः कलहैर्नित्यम् अच्छिन्नगुणनागतेः । दानद्विषो ऽनपत्यस्य मन्दाग्नेश्च धनेन किम्

ṛṇikaiḥ kalahairnityam acchinnaguṇanāgateḥ / dānadviṣo 'napatyasya mandāgneśca dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसासादितार्थस्य राजद्रोहादिपातकैः । भयादव्ययशीलस्य शल्येनेव धनेन किम्

sahasāsāditārthasya rājadrohādipātakaiḥ / bhayādavyayaśīlasya śalyeneva dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोरप्रतिग्रहग्राम- ग्रस्तोदग्रगुणौजसः । तद्विभागानभिज्ञस्य धूर्ताप्तस्य धनेन किम्

ghorapratigrahagrāma- grastodagraguṇaujasaḥ / tadvibhāgānabhijñasya dhūrtāptasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रिसेवावसन्नस्य शीतवातातपस्थितेः । प्रभुदृष्टिप्रहृष्टस्य कष्टार्हस्य धनेन किम्

rātrisevāvasannasya śītavātātapasthiteḥ / prabhudṛṣṭiprahṛṣṭasya kaṣṭārhasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभूतलाभलोभेन प्रयुक्तार्थस्य सर्वतः । भूर्जदृष्टेन तुष्टस्य नष्टबुद्धेर्धनेन किम्

prabhūtalābhalobhena prayuktārthasya sarvataḥ / bhūrjadṛṣṭena tuṣṭasya naṣṭabuddherdhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलशीलस्य वणिज- स्थूत्कृतस्य जुगुप्सया । लशुनस्याशुचेः पाक- गन्धेनेव धनेन किम्

malaśīlasya vaṇija- sthūtkṛtasya jugupsayā / laśunasyāśuceḥ pāka- gandheneva dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काङ्क्षितेनाप्यलब्धेन भोगार्हे नवयौवने । जराजीर्णशरीरस्य भारेणेव धनेन किम्

kāṅkṣitenāpyalabdhena bhogārhe navayauvane / jarājīrṇaśarīrasya bhāreṇeva dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रव्रज्यात्यक्तगेहस्य जनगौरवपूजया । धनसंघटितार्थस्य बन्धेनेव धनेन किम्

pravrajyātyaktagehasya janagauravapūjayā / dhanasaṃghaṭitārthasya bandheneva dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशोरङ्कुशशून्यस्य पातितस्यापथे विटैः । क्षणक्षयोपयोगेन स्वप्नेनेव धनेन किम्

śiśoraṅkuśaśūnyasya pātitasyāpathe viṭaiḥ / kṣaṇakṣayopayogena svapneneva dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भार्यया स्वैरचारिण्या ग्रामस्थस्य नियोगिनः । प्रसभं भुज्यमानेन पापाप्तेन धनेन किम्

bhāryayā svairacāriṇyā grāmasthasya niyoginaḥ / prasabhaṃ bhujyamānena pāpāptena dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्यसंपादिताशेष- भोगवस्त्रादिसंपदः । गुरोर्दम्भेन सिद्धस्य संचितेन धनेन किम्

śiṣyasaṃpāditāśeṣa- bhogavastrādisaṃpadaḥ / gurordambhena siddhasya saṃcitena dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजकोषनियुक्तस्य चौर्यचिह्नेन केवलम् । व्ययेन शङ्कनीयस्य वधेनेव धनेन किम्

rājakoṣaniyuktasya cauryacihnena kevalam / vyayena śaṅkanīyasya vadheneva dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञातभाविचौरादि- दोषैर्नित्यविनाशिना । हास्यैकहेतुना लोके गणकस्य धनेन किम्

ajñātabhāvicaurādi- doṣairnityavināśinā / hāsyaikahetunā loke gaṇakasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिटकस्येव पूर्णस्य पीडनीयस्य भूभुजा । निष्पाकशाकभोज्यस्य ग्रामीणस्य धनेन किम्

piṭakasyeva pūrṇasya pīḍanīyasya bhūbhujā / niṣpākaśākabhojyasya grāmīṇasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलमाक्रान्तविश्वस्य मषीकृष्णस्य भोगिनः । आसन्नबन्धनस्यान्ते दिविरस्य धनेन किम्

kalamākrāntaviśvasya maṣīkṛṣṇasya bhoginaḥ / āsannabandhanasyānte divirasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहिणीविग्रहोग्रस्य मुहुस्तृण उपेक्षया (?) । कोपोपवासनिःश्वास- संतप्तस्य धनेन कि

gṛhiṇīvigrahograsya muhustṛṇa upekṣayā (?) / kopopavāsaniḥśvāsa- saṃtaptasya dhanena ki

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मलिनस्य कुवस्त्रस्य स्वल्पाशनपरस्य च । दारिद्र्याधिककष्टस्य कदर्यस्य धनेन किम्

malinasya kuvastrasya svalpāśanaparasya ca / dāridryādhikakaṣṭasya kadaryasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्धनाः सुखिनो दृष्टाः सधनाश्चातिदुःखिताः । सुखदुःखोदये जान्तोर् दैवाधीने धनेन किम्

nirdhanāḥ sukhino dṛṣṭāḥ sadhanāścātiduḥkhitāḥ / sukhaduḥkhodaye jāntor daivādhīne dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानेषु व्यतीतेषु स्वजने शून्यचेतसः । विरसासारसंसार- विरक्तस्य धनेन किम्

samāneṣu vyatīteṣu svajane śūnyacetasaḥ / virasāsārasaṃsāra- viraktasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथावाप्तोपयुक्तार्थ- निश्चिन्तस्य विपश्चितः । अत्यल्पपरितुष्टस्य संतुष्टस्य धनेन किम्

yathāvāptopayuktārtha- niścintasya vipaścitaḥ / atyalpaparituṣṭasya saṃtuṣṭasya dhanena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालस्तृणे च कनके च समानदृष्टिर् इष्टं न वेत्ति विषयेष्वविशेषबुद्धिः । वित्तेन कोषपरिपोषसहेन तस्मिन् काले विवेकविकलो वद किं करोति

bālastṛṇe ca kanake ca samānadṛṣṭir iṣṭaṃ na vetti viṣayeṣvaviśeṣabuddhiḥ / vittena koṣaparipoṣasahena tasmin kāle vivekavikalo vada kiṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाधिकस्य सुहृदस्तरुणीजनस्य पुत्रस्य वा गुणनिधेः सहसा वियोगे । शोकेन शोचति यदा विवशः शरीरी रत्नाचलैरपि तदा वद किं करोति

prāṇādhikasya suhṛdastaruṇījanasya putrasya vā guṇanidheḥ sahasā viyoge / śokena śocati yadā vivaśaḥ śarīrī ratnācalairapi tadā vada kiṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थं शृणोति न पुनः स्थितिमीहते वा स्पर्शं न वेत्ति न रसं न तथाधिवासम् । वृद्धः प्रयाति पवनेन यदा जडत्वं भोगैर्धनेन च तदा वद किं करोति

nārthaṃ śṛṇoti na punaḥ sthitimīhate vā sparśaṃ na vetti na rasaṃ na tathādhivāsam / vṛddhaḥ prayāti pavanena yadā jaḍatvaṃ bhogairdhanena ca tadā vada kiṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोगार्दितः स्पृशति नैव दृशापि भोज्यं तीव्रव्यथः स्पृहयते मरणाय जन्तुः । सर्वौषधेषु विफलेषु यदा विरौति धान्यैर्धनेन च तदा वद किं करोति

rogārditaḥ spṛśati naiva dṛśāpi bhojyaṃ tīvravyathaḥ spṛhayate maraṇāya jantuḥ / sarvauṣadheṣu viphaleṣu yadā virauti dhānyairdhanena ca tadā vada kiṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्राच्छेदसखेदबान्धवजनः सोद्वेगवैद्योज्झितः पाकक्वाथकदर्थितः परिजनैस्तन्द्रीभयात्क्षोभितः । भग्नस्वास्थ्यमनोरथः प्रियतमावष्टब्धपादद्वयः पर्यन्ते वपुषः करोति पुरुषः किं शल्यतुल्यैर्धनैः

nidrācchedasakhedabāndhavajanaḥ sodvegavaidyojjhitaḥ pākakvāthakadarthitaḥ parijanaistandrībhayātkṣobhitaḥ / bhagnasvāsthyamanorathaḥ priyatamāvaṣṭabdhapādadvayaḥ paryante vapuṣaḥ karoti puruṣaḥ kiṃ śalyatulyairdhanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलंकृतः काञ्चनकोटिमूल्यैर् महार्हरत्नैर्गजवाजिवाहैः । निमेषमात्रं लभते न जीवं कालेन काले शिखया गृहीतः

alaṃkṛtaḥ kāñcanakoṭimūlyair mahārharatnairgajavājivāhaiḥ / nimeṣamātraṃ labhate na jīvaṃ kālena kāle śikhayā gṛhītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चेतनः काष्ठसमानकायस् त्यक्तः क्षणात्पुत्रकलत्रमित्रैः । भुभाशुभप्राक्तनकर्मभागी यत्नाप्तरत्नैर्वद किं करोति

niścetanaḥ kāṣṭhasamānakāyas tyaktaḥ kṣaṇātputrakalatramitraiḥ / bhubhāśubhaprāktanakarmabhāgī yatnāptaratnairvada kiṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्प्रभूतविभवोद्भवविभ्रमेण भूताभिभूत इव मा भव साभिमानः । एताः श्रियः प्रबललोभघनान्धकार- विद्युल्लतापरिचिताः सहसैव यान्ति

tasmātprabhūtavibhavodbhavavibhrameṇa bhūtābhibhūta iva mā bhava sābhimānaḥ / etāḥ śriyaḥ prabalalobhaghanāndhakāra- vidyullatāparicitāḥ sahasaiva yānti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टे लज्जितवित्तनाथविभवे साम्राज्यभोगे पुरा श्रूयन्ते नलरामपाण्डुतनयाः कष्टं प्रविष्टा वनम् । शक्रः श्रीविरहे विवेश नलिनीनालान्तरलं ह्रिया कस्यास्था विविधावधानविधिना निःसंनिधाने धने

naṣṭe lajjitavittanāthavibhave sāmrājyabhoge purā śrūyante nalarāmapāṇḍutanayāḥ kaṣṭaṃ praviṣṭā vanam / śakraḥ śrīvirahe viveśa nalinīnālāntaralaṃ hriyā kasyāsthā vividhāvadhānavidhinā niḥsaṃnidhāne dhane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो ऽप्यसकृत्पत्न्या स्वलोभान्न चचाल सः । स्वभावः सर्वभूतानां सहजः केन वार्यते

ityukto 'pyasakṛtpatnyā svalobhānna cacāla saḥ / svabhāvaḥ sarvabhūtānāṃ sahajaḥ kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स काले लोभेन भिषग्भैषज्यवर्जितः । कोषे निधानकुम्भेषु लीनपृष्टो व्यपद्यत

tataḥ sa kāle lobhena bhiṣagbhaiṣajyavarjitaḥ / koṣe nidhānakumbheṣu līnapṛṣṭo vyapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदत्तभुक्तमुत्सृज्य धनं सुचिररक्षितम् । मूषका इव गच्छन्ति कदर्याः स्वक्षये क्षयम्

adattabhuktamutsṛjya dhanaṃ sucirarakṣitam / mūṣakā iva gacchanti kadaryāḥ svakṣaye kṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य यातस्य निरयं निनाय नृपतिर्धनम् । पर्यन्ते राजगामिन्यो लुब्धानां धनसंपदः

tasya yātasya nirayaṃ nināya nṛpatirdhanam / paryante rājagāminyo lubdhānāṃ dhanasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सूनोश्चन्दनस्याथ शेषार्थेनापि भूयसा । बभूव भूरिसंभार- भोगव्ययमहोत्सवः

tatsūnoścandanasyātha śeṣārthenāpi bhūyasā / babhūva bhūrisaṃbhāra- bhogavyayamahotsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा कश्चिन्नाम नन्दस्य मन्दाग्नेरिह भाषताम् । भोगभङ्गभयेनेति प्रातस्तत्राबवीज्जनः

mā kaścinnāma nandasya mandāgneriha bhāṣatām / bhogabhaṅgabhayeneti prātastatrābavījjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिग्धिग्धनं कुनिधनं नन्दस्येवात्मबाधनम् । दीयतां भुज्यतां सर्वम् इत्यूचुः पुरवासिनः

dhigdhigdhanaṃ kunidhanaṃ nandasyevātmabādhanam / dīyatāṃ bhujyatāṃ sarvam ityūcuḥ puravāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः काले मते बाह्य- कोष्ठद्वारान्तवासिनी । वृद्धान्धा सुषुवे पुत्रं चण्डाली खण्डिकाभिधा

tataḥ kāle mate bāhya- koṣṭhadvārāntavāsinī / vṛddhāndhā suṣuve putraṃ caṇḍālī khaṇḍikābhidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धः कुब्जः कृशः खञ्जः कुष्ठी स्थूलगलग्रहः । समूह इव दुःखानां स तस्यास्तनयो ऽभवत्

andhaḥ kubjaḥ kṛśaḥ khañjaḥ kuṣṭhī sthūlagalagrahaḥ / samūha iva duḥkhānāṃ sa tasyāstanayo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदपुण्यैः परिक्षीणे मातुः क्षीरे स निश्चलः । कृपया बान्धवस्त्रीभिः शुनीक्षीरेण वर्धितः

tadapuṇyaiḥ parikṣīṇe mātuḥ kṣīre sa niścalaḥ / kṛpayā bāndhavastrībhiḥ śunīkṣīreṇa vardhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव विरुद्धानां वैचित्र्यं पूर्वकर्माणाम् । कृच्छ्रावसन्ना जीवन्तिं विपद्यन्ते यदीश्वराः

etadeva viruddhānāṃ vaicitryaṃ pūrvakarmāṇām / kṛcchrāvasannā jīvantiṃ vipadyante yadīśvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रणैः स पूतिकलिल- क्लाम्यत्कृमिकुलैर्वृतः । पक्वणे कुणपाकारस् तस्थौ क्लिन्नतृणास्तरे

vraṇaiḥ sa pūtikalila- klāmyatkṛmikulairvṛtaḥ / pakvaṇe kuṇapākāras tasthau klinnatṛṇāstare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नप्यतिवात्सल्यात् पुत्रास्थां जननी स्थिराम् । बबन्ध वासनालीनः स्नेहमोहो हि दुःसहः

tasminnapyativātsalyāt putrāsthāṃ jananī sthirām / babandha vāsanālīnaḥ snehamoho hi duḥsahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वर्धमानः शनकैः स्मशानाङ्गारधूसरः । पक्वणोग्रपिशाचानाम् अप्युद्वेगकरो ऽभवत्

sa vardhamānaḥ śanakaiḥ smaśānāṅgāradhūsaraḥ / pakvaṇograpiśācānām apyudvegakaro 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यष्टीनिषण्णगमनः कुष्टक्लेदजुगुप्सितः । स जगाम पथा येन प्रययौ तेन नापरः

yaṣṭīniṣaṇṇagamanaḥ kuṣṭakledajugupsitaḥ / sa jagāma pathā yena prayayau tena nāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे चन्दनस्य पितुः श्राद्धदिने महान् । बभूवार्थिसमूहान्न- दाने कलकलस्वनः

atrāntare candanasya pituḥ śrāddhadine mahān / babhūvārthisamūhānna- dāne kalakalasvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कर्परमादाय स चण्डालशिशुः शनैः । आचामयाचकः कृच्छ्राद् द्वाराग्रभुवमाययौ

tataḥ karparamādāya sa caṇḍālaśiśuḥ śanaiḥ / ācāmayācakaḥ kṛcchrād dvārāgrabhuvamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा चन्दनः सौधाद् विप्राणां मार्गदूषणम् । निवार्यतामयं प्राप्तस् तूर्णमित्यवदत्क्रुधा

taṃ dṛṣṭvā candanaḥ saudhād viprāṇāṃ mārgadūṣaṇam / nivāryatāmayaṃ prāptas tūrṇamityavadatkrudhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभुभ्रूभङ्गभीतेन लगुडेनाहतस्ततः । द्वारपालेन सावर्तः स कपोत इवाभवत्

prabhubhrūbhaṅgabhītena laguḍenāhatastataḥ / dvārapālena sāvartaḥ sa kapota ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निर्भिन्नललाटास्थि- प्रक्षरत्क्षतजोक्षितः । क्षणं संमूर्च्छितः प्राप क्लेशभोगाय जीवितम्

sa nirbhinnalalāṭāsthi- prakṣaratkṣatajokṣitaḥ / kṣaṇaṃ saṃmūrcchitaḥ prāpa kleśabhogāya jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदूरवर्तिनी श्रुत्वा चण्डाली तद्यथारवम् । उपसृत्य शुशोचार्ता स्पृशन्ती तस्य शोणितम्

adūravartinī śrutvā caṇḍālī tadyathāravam / upasṛtya śuśocārtā spṛśantī tasya śoṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन निष्करुणेनेदं दर्शितं बत पौरुषम् । प्रक्लिन्नकायविकले येनास्मिन्सुभटायितम्

kena niṣkaruṇenedaṃ darśitaṃ bata pauruṣam / praklinnakāyavikale yenāsminsubhaṭāyitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कायापापमयीं दुःख- दशां दृष्ट्वास्य दुःसहाम् । वैराग्यावसरे केन क्रौर्यमेवंविधं कृतम्

kāyāpāpamayīṃ duḥkha- daśāṃ dṛṣṭvāsya duḥsahām / vairāgyāvasare kena krauryamevaṃvidhaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्तिमेवंविधामस्य हृदयक्लेदिनीमिमाम् । विलोक्य कुर्यात्कः पापं पापं हि पदमापदाम्

ārtimevaṃvidhāmasya hṛdayakledinīmimām / vilokya kuryātkaḥ pāpaṃ pāpaṃ hi padamāpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यनेन महत्पापं न कृतं पूर्वजन्मनि । तदुच्यतां स्फुरत्कष्टा दृष्टा कस्येदृशी दशा

yadyanena mahatpāpaṃ na kṛtaṃ pūrvajanmani / taducyatāṃ sphuratkaṣṭā dṛṣṭā kasyedṛśī daśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये दृश्यन्ते विपत्क्लेश- विशेषविषमव्यथाः । त एव गुरवः पाप- वापस्य (?) करणे नृणाम्

ye dṛśyante vipatkleśa- viśeṣaviṣamavyathāḥ / ta eva guravaḥ pāpa- vāpasya (?) karaṇe nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुणार्हेषु शूराणाम् उपकारिषु वैरिणाम् । वञ्चकानामपापेषु पापसंख्यां करोति कः

karuṇārheṣu śūrāṇām upakāriṣu vairiṇām / vañcakānāmapāpeṣu pāpasaṃkhyāṃ karoti kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारं रोदिषि किं पुत्र सहस्वाघातजां रुजम् । अशर्मकर्मनिर्माणं मर्मच्छेदि शरीरिणाम्

tāraṃ rodiṣi kiṃ putra sahasvāghātajāṃ rujam / aśarmakarmanirmāṇaṃ marmacchedi śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तस्यां प्रलापिन्यां प्रेक्षवाप्ते जने जिनः । अनाथबन्धुः करुणा- सिन्धुस्तेनाययौ पथा

iti tasyāṃ pralāpinyāṃ prekṣavāpte jane jinaḥ / anāthabandhuḥ karuṇā- sindhustenāyayau pathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवभ्रमासक्तपरिश्रमाणां रागादिदोषैरुपतापितानाम् । आश्वासनेनामृतसोदरेण लिम्पन्निव द्यां द्युतिचन्दनेन

bhavabhramāsaktapariśramāṇāṃ rāgādidoṣairupatāpitānām / āśvāsanenāmṛtasodareṇa limpanniva dyāṃ dyuticandanena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तमापद्गतमुग्ररोग- भग्नं निमग्नं व्यसने विविग्नम् । व्यलम्बतार्द्रः करुणारसेन तत्तापशान्त्यै भगवाञ्जिनेन्द्रः

dṛṣṭvā tamāpadgatamugraroga- bhagnaṃ nimagnaṃ vyasane vivignam / vyalambatārdraḥ karuṇārasena tattāpaśāntyai bhagavāñjinendraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संनिधानेन मुहूर्तमात्रं स निर्व्यथः स्वास्थ्यमिवाससाद । निहन्ति पापं कुशलं प्रसूते संदर्शनं सत्त्वहिताशयानाम्

tatsaṃnidhānena muhūrtamātraṃ sa nirvyathaḥ svāsthyamivāsasāda / nihanti pāpaṃ kuśalaṃ prasūte saṃdarśanaṃ sattvahitāśayānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वाथ चन्दनः प्राप्तं भगवन्तं तथागतम् । विकसत्कुसुमस्मेरं पूजामादाय निर्ययौ

jñātvātha candanaḥ prāptaṃ bhagavantaṃ tathāgatam / vikasatkusumasmeraṃ pūjāmādāya niryayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवानपि साश्चर्य- प्रभावादुद्गतं भुवः । हैमं कमलमारुह्य तस्थौ पर्यङ्कलीलया

bhagavānapi sāścarya- prabhāvādudgataṃ bhuvaḥ / haimaṃ kamalamāruhya tasthau paryaṅkalīlayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणतं चरणालीनं पूजाव्यग्रकरं पुरः । बभाषे भगवान्प्रीतो भिक्षुसंसदि चन्दनम्

praṇataṃ caraṇālīnaṃ pūjāvyagrakaraṃ puraḥ / babhāṣe bhagavānprīto bhikṣusaṃsadi candanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमयं याचमानो ऽपि वराकस्ताडितः क्रुधा । कृतं न कृपणे कस्मात् करुणाकोमलं मनः

kimayaṃ yācamāno 'pi varākastāḍitaḥ krudhā / kṛtaṃ na kṛpaṇe kasmāt karuṇākomalaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दयार्द्राः सर्वसत्त्वेषु भवन्ति विमलाशयाः । एवंविधानां दुःखानां कारणं कलुषं मनः

dayārdrāḥ sarvasattveṣu bhavanti vimalāśayāḥ / evaṃvidhānāṃ duḥkhānāṃ kāraṇaṃ kaluṣaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतक्रूरापकारेषु विद्वेषपरुषेष्वपि । भवन्ति सन्तः क्लेशोष्म- शोषितेषु न कर्कशाः

kṛtakrūrāpakāreṣu vidveṣaparuṣeṣvapi / bhavanti santaḥ kleśoṣma- śoṣiteṣu na karkaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लिष्टः कष्टं कदर्यो ऽयं लोभेनापरजन्मनि । अप्रदानोद्यतेनाद्य कायक्लेशेन पीडितः

kliṣṭaḥ kaṣṭaṃ kadaryo 'yaṃ lobhenāparajanmani / apradānodyatenādya kāyakleśena pīḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष नन्दस्तव पिता पूर्णार्थमलसंचयात् । आवृतः पापरोगेण चण्डालत्वमुपागतः

eṣa nandastava pitā pūrṇārthamalasaṃcayāt / āvṛtaḥ pāparogeṇa caṇḍālatvamupāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मान्तरे ऽप्यतो ऽन्यस्मिन् रोगयोगान्मुमूर्षणा । सुवर्णं दत्तमेतेन तेनायं सधनो ऽभवत्

janmāntare 'pyato 'nyasmin rogayogānmumūrṣaṇā / suvarṇaṃ dattametena tenāyaṃ sadhano 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्त्यक्लेशदशायां यन् मुमूर्षुः संप्रयच्छति । तच्चाभोग्यं भवत्यस्य लोभादन्येषु जन्मसु (?)

antyakleśadaśāyāṃ yan mumūrṣuḥ saṃprayacchati / taccābhogyaṃ bhavatyasya lobhādanyeṣu janmasu (?)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त न वित्तं करुणानिमित्तं लोभप्रवृत्तं कृतमेव चित्तम् । यैः संचयोसाहरसैः प्रनृत्तं शोचन्ति ते पातकमात्मवृत्तम्

datta na vittaṃ karuṇānimittaṃ lobhapravṛttaṃ kṛtameva cittam / yaiḥ saṃcayosāharasaiḥ pranṛttaṃ śocanti te pātakamātmavṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा भगवान्पुण्यां विदधे धर्मदेशनाम् । यया क्लेशप्रहाणार्हम् अर्हत्त्वं प्राप चन्दनः

ityuktvā bhagavānpuṇyāṃ vidadhe dharmadeśanām / yayā kleśaprahāṇārham arhattvaṃ prāpa candanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्न दर्पः पुरुषेण कार्यः प्रवर्धमानेन धनोदयेन । अदानभोगोपहतं हि वित्तं पुंसां परत्रेह च दुर्निमित्तम्

tasmānna darpaḥ puruṣeṇa kāryaḥ pravardhamānena dhanodayena / adānabhogopahataṃ hi vittaṃ puṃsāṃ paratreha ca durnimittam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.