Ksemendra: Darpadalana 6

षष्ठो विचारः जगत्येको भद्रद्विरद इव दानार्द्रसरणिर् यशस्वी निःस्वानामहमभिमताशाफलतरुः । इति त्यागोदग्रं वहति किल दर्पं मनसि यस् तदुद्भूतं सर्वं सुकृतमपहाय व्रजति सः

ṣaṣṭho vicāraḥ jagatyeko bhadradvirada iva dānārdrasaraṇir yaśasvī niḥsvānāmahamabhimatāśāphalataruḥ / iti tyāgodagraṃ vahati kila darpaṃ manasi yas tadudbhūtaṃ sarvaṃ sukṛtamapahāya vrajati saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्गादिसंभोगफलाभिलाषात् पात्राय पूजां प्रतिपद्यते यः । धर्मार्थपण्यक्रयविक्रयो ऽसौ कस्तेन दानप्रभवो ऽभिमानः

svargādisaṃbhogaphalābhilāṣāt pātrāya pūjāṃ pratipadyate yaḥ / dharmārthapaṇyakrayavikrayo 'sau kastena dānaprabhavo 'bhimānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्विद्यादिगुणोत्कर्ष- विशेषपरितोषितैः । दीयते प्रीतिधनयोः स पण्यक्रयविक्रयः

yadvidyādiguṇotkarṣa- viśeṣaparitoṣitaiḥ / dīyate prītidhanayoḥ sa paṇyakrayavikrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकप्रसिद्धिसिद्ध्यै यः प्रयच्छति गुणस्तवैः । करोति वित्तयशसोः स तदा क्रयविक्रयम्

lokaprasiddhisiddhyai yaḥ prayacchati guṇastavaiḥ / karoti vittayaśasoḥ sa tadā krayavikrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवमानहतं यच्च दत्तमश्रद्धया धनम् । ऊषरे निष्फलं बीजं क्षिप्तमक्षिप्तमेव तत्

avamānahataṃ yacca dattamaśraddhayā dhanam / ūṣare niṣphalaṃ bījaṃ kṣiptamakṣiptameva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागिनो ऽन्यस्य संघर्षे कीर्त्युत्कर्षजिगीषया । दत्तं कारणभूतस्य तस्यैवान्ते फलप्रदम्

tyāgino 'nyasya saṃgharṣe kīrtyutkarṣajigīṣayā / dattaṃ kāraṇabhūtasya tasyaivānte phalapradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परार्तिशमनं वित्तम् अज्ञातमनुदीरितम् । अफलाकाङ्क्षया युक्तं प्रयात्यल्पमनल्पताम्

parārtiśamanaṃ vittam ajñātamanudīritam / aphalākāṅkṣayā yuktaṃ prayātyalpamanalpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुक्षेत्रादिदेशेषु कालेष्वर्कग्रहादिषु । आत्मोपकारमात्रेण पात्रे दानेन किं मदः

kurukṣetrādideśeṣu kāleṣvarkagrahādiṣu / ātmopakāramātreṇa pātre dānena kiṃ madaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालक्रियापात्राण्य् अविचार्यैव केवलम् । परेषामार्तिशमनं दयार्द्रं दानमुच्यते

deśakālakriyāpātrāṇy avicāryaiva kevalam / pareṣāmārtiśamanaṃ dayārdraṃ dānamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षायै संपदां पुत्र- कलत्रसुखसिद्धये । दीयते यत्प्रयत्नेन लोभदानेन तेन किम्

rakṣāyai saṃpadāṃ putra- kalatrasukhasiddhaye / dīyate yatprayatnena lobhadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादे खलैः खलीकृत्य वेधद्रुतपरीक्षया । दीयते यच्चिरक्लिष्टं कष्टदानेन तेन किम्

vāde khalaiḥ khalīkṛtya vedhadrutaparīkṣayā / dīyate yaccirakliṣṭaṃ kaṣṭadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वाशागतसत्पात्रं पूर्णायाभ्यर्थ्य दीयते । यत्तदुच्छ्वाससंतप्तं दग्धदानेन तेन किम्

tyaktvāśāgatasatpātraṃ pūrṇāyābhyarthya dīyate / yattaducchvāsasaṃtaptaṃ dagdhadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यदाभाषितं पूर्वं दत्तमन्यत्ततो ऽल्पकम् । यत्सदोषमयोग्यं वा कूटदानेन तेन किम्

anyadābhāṣitaṃ pūrvaṃ dattamanyattato 'lpakam / yatsadoṣamayogyaṃ vā kūṭadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरसेवानुरोधेन लोभकृच्छ्रादनिच्छया । अप्रसादेन यद्दत्तं बलादानेन तेन किम्

cirasevānurodhena lobhakṛcchrādanicchayā / aprasādena yaddattaṃ balādānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्पुष्पधूपतिलक- प्रतिपत्तिप्रदर्शितम् । दत्तमत्यल्पनिःसारं दम्भदानेन तेन किम्

yatpuṣpadhūpatilaka- pratipattipradarśitam / dattamatyalpaniḥsāraṃ dambhadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभूतभारसंभारं राजचौरादिविप्लवे । दत्त्वा यद्दुष्टमुद्घुष्टं शल्यदानेन तेन किम्

prabhūtabhārasaṃbhāraṃ rājacaurādiviplave / dattvā yadduṣṭamudghuṣṭaṃ śalyadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनास्वाद्यमविक्रेयम् अनादेयमनीप्सितम् । दत्तं निरुपकारं यद् वन्ध्यदानेन तेन किम्

anāsvādyamavikreyam anādeyamanīpsitam / dattaṃ nirupakāraṃ yad vandhyadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणवच्चिरसंशोध्यं वचसा प्रतिपादितम् । यन्नित्ययाचनद्वेषं याच्यदानेन तेन किम्

ṛṇavaccirasaṃśodhyaṃ vacasā pratipāditam / yannityayācanadveṣaṃ yācyadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मै पूर्णमन्यस्मै कृशं तुल्यगुणोदये । भेदाद्यदर्पितं राग- द्वेषदानेन तेन किम्

ekasmai pūrṇamanyasmai kṛśaṃ tulyaguṇodaye / bhedādyadarpitaṃ rāga- dveṣadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणदैः स्वजनैः पुत्रैर् लब्धक्षामप्रतिग्रहः । नित्यमायास्यते येन कलिदानेन तेन किम्

ṛṇadaiḥ svajanaiḥ putrair labdhakṣāmapratigrahaḥ / nityamāyāsyate yena kalidānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परस्यार्तिशनमं नात्मनः पुण्यकारणम् । दत्ताल्पमूल्येनाप्तं यत् स्वल्पदानेन तेन किम्

na parasyārtiśanamaṃ nātmanaḥ puṇyakāraṇam / dattālpamūlyenāptaṃ yat svalpadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्ग्रहेषु विरुद्धेषु दशापाके ऽतिदारुणे । दीयते दोषशान्त्यै यद् भयदानेन तेन किम्

durgraheṣu viruddheṣu daśāpāke 'tidāruṇe / dīyate doṣaśāntyai yad bhayadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुमूर्षस्त्यक्तसर्वाशः शयनस्थो ददाति यत् । मूर्च्छास्थानेन मनसा मोहदानेन तेन किम्

mumūrṣastyaktasarvāśaḥ śayanastho dadāti yat / mūrcchāsthānena manasā mohadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तं प्रियवियोगोग्र- शोकशल्यार्तचेतसा । यत्पश्चात्तापजननं बाष्पदानेन तेन किम्

dattaṃ priyaviyogogra- śokaśalyārtacetasā / yatpaścāttāpajananaṃ bāṣpadānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोहिताय गुरवे शान्तिस्वस्तिविधायिने । दीयते यत्प्रसङ्गेन भृतिदानेन तेन किम्

purohitāya gurave śāntisvastividhāyine / dīyate yatprasaṅgena bhṛtidānena tena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्संत्यक्तफलस्पृहं यदुचितं सर्वस्वभूतं च यन् नान्यायेन यदर्जितं परधनस्पर्शेन शप्तं न यत् । दत्त्वा दुःखशतं न यत्स्ववचसा पश्चान्न यद्गण्यते तद्दानं धनबीजवापनिपुणः शेषः प्रकारः कृषेः

yatsaṃtyaktaphalaspṛhaṃ yaducitaṃ sarvasvabhūtaṃ ca yan nānyāyena yadarjitaṃ paradhanasparśena śaptaṃ na yat / dattvā duḥkhaśataṃ na yatsvavacasā paścānna yadgaṇyate taddānaṃ dhanabījavāpanipuṇaḥ śeṣaḥ prakāraḥ kṛṣeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तुं स्वर्गवराङ्गनास्तनतटस्पर्शातिरिक्तं सुखं दत्तो मेरुरपि प्रयाति तृणतामात्मोपकारेच्छया । आपन्नार्तिविलोकने करुणया श्रद्धासुधापूरितं सत्त्वोत्साहसमन्वितं तृणमपि त्रैलोक्यदानाधिकम्

prāptuṃ svargavarāṅganāstanataṭasparśātiriktaṃ sukhaṃ datto merurapi prayāti tṛṇatāmātmopakārecchayā / āpannārtivilokane karuṇayā śraddhāsudhāpūritaṃ sattvotsāhasamanvitaṃ tṛṇamapi trailokyadānādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युधिष्ठिरस्य भूभर्तुः पुरा कनकवर्षिणः । अश्वमेधे विधानेन वर्तमाने महाक्रतौ

yudhiṣṭhirasya bhūbhartuḥ purā kanakavarṣiṇaḥ / aśvamedhe vidhānena vartamāne mahākratau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सज्जासु राजभोज्यासु विविधास्वन्नपालिषु । अनिशं रत्नपात्रेषु भुञ्जानेषु द्विजन्मसु

sajjāsu rājabhojyāsu vividhāsvannapāliṣu / aniśaṃ ratnapātreṣu bhuñjāneṣu dvijanmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रेषु पूर्यमाणेषु मणिकाञ्चनशासनैः । उच्छिष्टभूमिं नकुलः स्वबिलात्समुपाययौ

vipreṣu pūryamāṇeṣu maṇikāñcanaśāsanaiḥ / ucchiṣṭabhūmiṃ nakulaḥ svabilātsamupāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्तकाञ्चनवर्णेन पार्श्वेनैकेन शोभितः । अपरेणासुवर्णेन वितीर्णजनकौतुकः

dīptakāñcanavarṇena pārśvenaikena śobhitaḥ / apareṇāsuvarṇena vitīrṇajanakautukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽभ्येत्य तूर्णमुच्छिष्ट हेमपात्रच्युते ऽम्भसि । लुलोठ शफरोत्फाल- परिवर्तविवर्तनैः

so 'bhyetya tūrṇamucchiṣṭa hemapātracyute 'mbhasi / luloṭha śapharotphāla- parivartavivartanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णपार्श्वं नकुलं दृष्ट्वा सर्वे कुतूहलात् । मज्जन्तमुच्छिष्टजले क्षितिपाय न्यवेदयन्

suvarṇapārśvaṃ nakulaṃ dṛṣṭvā sarve kutūhalāt / majjantamucchiṣṭajale kṣitipāya nyavedayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तेन भूभुजा दृष्ट्वा दृष्ट्या पृष्ट इवेष्टया । सो ऽवदद्विस्मयभुवा सुस्पष्टाक्षरया गिरा

prāptena bhūbhujā dṛṣṭvā dṛṣṭyā pṛṣṭa iveṣṭayā / so 'vadadvismayabhuvā suspaṣṭākṣarayā girā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्नस्यातिदानस्य न पश्याम्युचितं फलम् । अस्मात्प्रभूतसंभारात् सक्तुपात्रं वरं परम्

rājannasyātidānasya na paśyāmyucitaṃ phalam / asmātprabhūtasaṃbhārāt saktupātraṃ varaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्ते ऽस्मिन्महादाने महतस्ते महीपते । वित्ते वृत्ते च चित्ते च शुद्धिं को वेत्ति तत्त्वतः

pravṛtte 'sminmahādāne mahataste mahīpate / vitte vṛtte ca citte ca śuddhiṃ ko vetti tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभारो ऽयं भुवनभवनव्याप्तिपर्याप्तभोगः सर्वाशासु प्रततजनतापूरणे ऽत्यन्ततुच्छः । आपन्नार्तिप्रशमनविधौ सत्त्वशुद्धिप्रदाने संनद्धानामपि तृणकणः काञ्चनाद्रित्वमेति

saṃbhāro 'yaṃ bhuvanabhavanavyāptiparyāptabhogaḥ sarvāśāsu pratatajanatāpūraṇe 'tyantatucchaḥ / āpannārtipraśamanavidhau sattvaśuddhipradāne saṃnaddhānāmapi tṛṇakaṇaḥ kāñcanādritvameti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रूयताम् यन्मया दृष्टं भूपते स्वयमद्भुतम् । उदेत्युदीरिते यस्मिन् काये रोमाञ्चकञ्चुकः

śrūyatām yanmayā dṛṣṭaṃ bhūpate svayamadbhutam / udetyudīrite yasmin kāye romāñcakañcukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिलोञ्छवृत्तिना पूर्वं विप्रेण क्षेत्रचारिणा । उपवासकृशेनाप्तं यवस्तोकं कलत्रिणा

śiloñchavṛttinā pūrvaṃ vipreṇa kṣetracāriṇā / upavāsakṛśenāptaṃ yavastokaṃ kalatriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तुपात्रे ततः सिद्धे कृतदेवपितृक्रियः । जायापुत्रविभागेन स्वं भागं भोक्तुमुद्ययौ

saktupātre tataḥ siddhe kṛtadevapitṛkriyaḥ / jāyāputravibhāgena svaṃ bhāgaṃ bhoktumudyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स प्राणाहुतितोयार्थी ददर्शातिथिमागतम् । क्षुत्क्षामकुक्षिं संक्षिप्त- सर्वाङ्गशिथिलाकृतिम्

sa prāṇāhutitoyārthī dadarśātithimāgatam / kṣutkṣāmakukṣiṃ saṃkṣipta- sarvāṅgaśithilākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै विहितसत्कारः सप्रसादेन चेतसा । श्रद्धासुधावसिक्तं तत् स ददौ निजभोजनम्

tasmai vihitasatkāraḥ saprasādena cetasā / śraddhāsudhāvasiktaṃ tat sa dadau nijabhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगीर्णो ऽतिथिना तस्मिन्न् अक्षीणक्षुद्विकारिणा । तद्भार्याप्यादरवती तस्मै स्वमशनं ददौ

nigīrṇo 'tithinā tasminn akṣīṇakṣudvikāriṇā / tadbhāryāpyādaravatī tasmai svamaśanaṃ dadau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनाप्यतृप्तिमालोक्य तत्सूनुः श्रद्धयातिथिम् । स्वभोजनेन विदधे संपूर्णाशननिर्वृत्तम्

tenāpyatṛptimālokya tatsūnuḥ śraddhayātithim / svabhojanena vidadhe saṃpūrṇāśananirvṛttam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गते भुक्त्वातिथौ तस्मिन्न् उपवासकृशो द्विजः । सत्त्वोत्साहयुतस्तस्थौ क्लान्तो ऽपि निशि निर्व्यथः

gate bhuktvātithau tasminn upavāsakṛśo dvijaḥ / sattvotsāhayutastasthau klānto 'pi niśi nirvyathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहं सक्तुगन्धेन निर्गतः क्षुधितो बिलात् । प्राप्तस्तत्पर्णकुटिकाम् उत्सृष्टोच्छिष्टवर्तिनीम्

athāhaṃ saktugandhena nirgataḥ kṣudhito bilāt / prāptastatparṇakuṭikām utsṛṣṭocchiṣṭavartinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राचमनतोयेन स्पृष्टमात्रस्य मे नृप । पस्य मे दक्षिणं पार्श्वं जतं हेममयच्छवि

tatrācamanatoyena spṛṣṭamātrasya me nṛpa / pasya me dakṣiṇaṃ pārśvaṃ jataṃ hemamayacchavi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहं वामपार्श्वस्य हेमच्छायाप्तये सदा । निर्निद्रश्चिन्तया यातः कृशतामेव केवलम्

tato 'haṃ vāmapārśvasya hemacchāyāptaye sadā / nirnidraścintayā yātaḥ kṛśatāmeva kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यत्प्राप्नोति पुरुषः कर्मयोगात्समीहितम् । तत्तत्संपूरणायैव याति चिन्ताविधेयताम्

yadyatprāpnoti puruṣaḥ karmayogātsamīhitam / tattatsaṃpūraṇāyaiva yāti cintāvidheyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना वर्तमाने ऽस्मिन्न् अश्वमेधे तव क्रतौ । हेमपार्श्वाशयायातो विप्रोच्छिष्टामहीमहम्

adhunā vartamāne 'sminn aśvamedhe tava kratau / hemapārśvāśayāyāto viprocchiṣṭāmahīmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नकाञ्चनपात्राम्बु- सिक्तस्य लुठतश्चिरम् । मम कान्तिलवो ऽप्यङ्गे न कश्चिदिह दृश्यते

ratnakāñcanapātrāmbu- siktasya luṭhataściram / mama kāntilavo 'pyaṅge na kaścidiha dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथा सत्त्वशुद्धाय दानायातिलघीयसे । नमो महाफलायैव न भोगाङ्गप्रसङ्गिने

sarvathā sattvaśuddhāya dānāyātilaghīyase / namo mahāphalāyaiva na bhogāṅgaprasaṅgine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा नकुले याते तत्तथेति युधिष्ठिरः । विचिन्त्य संततोच्छ्वासः क्षणं स्तिमिततां ययौ

ityuktvā nakule yāte tattatheti yudhiṣṭhiraḥ / vicintya saṃtatocchvāsaḥ kṣaṇaṃ stimitatāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्सुवर्णाम्बररत्नभूमि- दानैर्न दर्पः पुरुषेण कार्यः । भवत्युदारं करुणार्द्रसत्त्वं दानं सदा कस्यचिदेव पुण्यैः

tasmātsuvarṇāmbararatnabhūmi- dānairna darpaḥ puruṣeṇa kāryaḥ / bhavatyudāraṃ karuṇārdrasattvaṃ dānaṃ sadā kasyacideva puṇyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.