अथ सर्वार्थाः परिभाषाः । विधिकर्मार्था अविधिकर्मार्था उच्छ्रयकर्मार्था उच्यन्ते । मेधाजननादि पिण्डपितृयज्ञान्तं (कौश्स् १०।८९) यावद्विधिकर्माणि । मधुपर्कादीन्द्रमहान्तं (कौश्स् ९०-१४०) यावदविधिकर्माणि । पाकयज्ञा विधिकर्म । सूक्तेन विनियोगं कृत्वा पश्चादृचां विनियोगस्तान्युच्छ्रयकर्माणि । त्रिविधानि कर्माणि । उपदधीतेत्यनादेशे - आज्यं, समित्, पुरोडाशः, पयः, उदौदनः, पायसः, पशुः, व्रीहिः, यवः, तिलः, धानाः, करम्भः, शष्कुल्यः, एतानि त्रयोदश हवींषि जानीयात् । सर्वत्र इयं पैठीनसिपरिभाषा । सर्वत्र हविषां विकल्पः । यत्र गणस्तत्र सर्वत्र सूक्तानां विकल्पः । यत्रौषधिगणस्तत्रौषधीनां विकल्पः । ऽहविषां त्वा जुष्टं प्रोक्षामिऽ इति सर्वद्रव्येषु प्रोक्षणम् । ऽसर्वत्रोत्पवनं हविषाम्ऽ इति युवाकौशिक आचार्यो मन्यते अवशिष्टाः परिभाषाः पुरत उच्यन्ते सर्वकर्मार्थाः । आज्यतन्त्रादि वैदिकेषु कर्मसु । सर्वत्र वृद्धिश्राद्धम् । यत्रोदकेन प्रयोजनं तत्र सर्वत्र शान्त्युदकं कुर्यात् चतुर्भिर्गणैरेकेन वा गणेन । सूक्तादिग्रहणे सूक्तं जानीयात् । सर्वत्र स्रुवहोमे नित्यं तन्त्रम् । हस्तहोमे विकल्पेन तन्त्रम् । आज्यतन्त्रे सर्वत्र धेनुर्दक्षिणा हविरुच्छिष्टं चाधिकरणं च। आज्यतन्त्रमुच्यते । ऽअव्यसश्चऽ (१९।६९।१), बर्हिर्लवनं, वेदिः, उत्तरवेदिः, अग्निप्रणयनम्, अग्निप्रतिष्ठापनं, व्रतग्रहणं, पवित्रकरणं, पवित्रेणेध्मप्रोक्षणम्, इध्मोपसमाधानं, बर्हिःप्रोक्षणं, ब्रह्मासनं, ब्रह्मस्थापनं, स्तरणं, स्तीर्णप्रोक्षणम्, आत्मासनम्, उदपात्रस्थापनम्, आज्यसंस्कारः, स्रुवग्रहणं, ग्रहग्रहणं, पुरस्ताद्धोमः, आज्यभागौ, अभ्यातानान्तं पूर्वतन्त्रम् । अथ उत्तरतन्त्रमुच्यते । अभ्यातानानि, पार्वणहोमः, समृद्धिहोमाः, सन्नतिहोमाः, प्रजापतिहोमः, स्विष्टकृद्धोमः, सर्वप्रायश्चित्तीयहोमाः, स्कन्नहोमः, पुनर्मैत्विन्द्रियहोमः, स्कन्नास्मृतिहोमौ, संस्थितहोमाः, चतुर्गृहीतहोमः, बर्हिर्होमः, संस्रावहोमः, स्रुवस्थापनं, समिदाधानं, विष्णुक्रमान्, उदपात्रोत्थापनं, व्रतविसर्जनं, दक्षिणादानं, ब्रह्मोत्थापनं, ऽयस्मात् कोशात्ऽ (१९।७२) इत्येतदुत्तरतन्त्रम् । उत्तरतन्त्रं समाप्तम् । षष्ठी कण्डिका
atha sarvārthāḥ paribhāṣāḥ | vidhikarmārthā avidhikarmārthā ucchrayakarmārthā ucyante | medhājananādi piṇḍapitṛyajñāntaṃ (KauśS 10.89) yāvadvidhikarmāṇi | madhuparkādīndramahāntaṃ (KauśS 90-140) yāvadavidhikarmāṇi | pākayajñā vidhikarma | sūktena viniyogaṃ kṛtvā paścādṛcāṃ viniyogastānyucchrayakarmāṇi | trividhāni karmāṇi | upadadhītetyanādeśe - ājyaṃ, samit, puroḍāśaḥ, payaḥ, udaudanaḥ, pāyasaḥ, paśuḥ, vrīhiḥ, yavaḥ, tilaḥ, dhānāḥ, karambhaḥ, śaṣkulyaḥ, etāni trayodaśa havīṃṣi jānīyāt | sarvatra iyaṃ paiṭhīnasiparibhāṣā | sarvatra haviṣāṃ vikalpaḥ | yatra gaṇastatra sarvatra sūktānāṃ vikalpaḥ | yatrauṣadhigaṇastatrauṣadhīnāṃ vikalpaḥ | 'haviṣāṃ tvā juṣṭaṃ prokṣāmi' iti sarvadravyeṣu prokṣaṇam | 'sarvatrotpavanaṃ haviṣām' iti yuvākauśika ācāryo manyate avaśiṣṭāḥ paribhāṣāḥ purata ucyante sarvakarmārthāḥ | ājyatantrādi vaidikeṣu karmasu | sarvatra vṛddhiśrāddham | yatrodakena prayojanaṃ tatra sarvatra śāntyudakaṃ kuryāt caturbhirgaṇairekena vā gaṇena | sūktādigrahaṇe sūktaṃ jānīyāt | sarvatra sruvahome nityaṃ tantram | hastahome vikalpena tantram | ājyatantre sarvatra dhenurdakṣiṇā havirucchiṣṭaṃ cādhikaraṇaṃ ca. ājyatantramucyate | 'avyasaśca' (19.69.1), barhirlavanaṃ, vediḥ, uttaravediḥ, agnipraṇayanam, agnipratiṣṭhāpanaṃ, vratagrahaṇaṃ, pavitrakaraṇaṃ, pavitreṇedhmaprokṣaṇam, idhmopasamādhānaṃ, barhiḥprokṣaṇaṃ, brahmāsanaṃ, brahmasthāpanaṃ, staraṇaṃ, stīrṇaprokṣaṇam, ātmāsanam, udapātrasthāpanam, ājyasaṃskāraḥ, sruvagrahaṇaṃ, grahagrahaṇaṃ, purastāddhomaḥ, ājyabhāgau, abhyātānāntaṃ pūrvatantram | atha uttaratantramucyate | abhyātānāni, pārvaṇahomaḥ, samṛddhihomāḥ, sannatihomāḥ, prajāpatihomaḥ, sviṣṭakṛddhomaḥ, sarvaprāyaścittīyahomāḥ, skannahomaḥ, punarmaitvindriyahomaḥ, skannāsmṛtihomau, saṃsthitahomāḥ, caturgṛhītahomaḥ, barhirhomaḥ, saṃsrāvahomaḥ, sruvasthāpanaṃ, samidādhānaṃ, viṣṇukramān, udapātrotthāpanaṃ, vratavisarjanaṃ, dakṣiṇādānaṃ, brahmotthāpanaṃ, 'yasmāt kośāt' (19.72) ityetaduttaratantram | uttaratantraṃ samāptam | ṣaṣṭhī kaṇḍikā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.