शशो वृषो ऽश्व इति लिङ्गतो नायक-विशेषाः। नायिका पुनर् मृगी बडवा हस्तिनी चेति।
śaśo vṛṣo 'śva iti liṅgato nāyaka-viśeṣāḥ. nāyikā punar mṛgī baḍavā hastinī ceti.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स:दृश-संप्रयोगे सम-रतानि त्रीणि।
tatra sa:dṛśa-saṃprayoge sama-ratāni trīṇi.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्ययेण वि:षमाणि षट्। वि:षमेष्व् अपि पुरुषाधिक्यं चेद् अन्:अन्तर-संप्रयोगे द्वे उच्च-रते। व्यवहितम् एकम् उच्च-तर-रतम्। विपर्यये पुनर् द्वे नीच-रते। व्यवहितम् एकं नीच-तर-रतं च। तेषु समानि श्रेष्ठानि। तर-शब्दाङ्किते द्वे कनिष्ठे। शेषाणि मध्यमानि।
viparyayeṇa vi:ṣamāṇi ṣaṭ. vi:ṣameṣv api puruṣādhikyaṃ ced an:antara-saṃprayoge dve ucca-rate. vyavahitam ekam ucca-tara-ratam. viparyaye punar dve nīca-rate. vyavahitam ekaṃ nīca-tara-rataṃ ca. teṣu samāni śreṣṭhāni. tara-śabdāṅkite dve kaniṣṭhe. śeṣāṇi madhyamāni.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम्ये ऽप्य् उच्चाङ्कं नीचाङ्काज् ज्यायः। इति प्रमाणतो नव-रतानि।
sāmye 'py uccāṅkaṃ nīcāṅkāj jyāyaḥ. iti pramāṇato nava-ratāni.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य संप्रयोग-काले प्रीतिर् उदासीना वीर्यम् अल्पं क्षतानि च न सहते स मन्द-वेगः।
yasya saṃprayoga-kāle prītir udāsīnā vīryam alpaṃ kṣatāni ca na sahate sa manda-vegaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्-विपर्ययौ मध्यम-चण्ड-वेगौ भवतः। तथा नायिकापि।
tad-viparyayau madhyama-caṇḍa-vegau bhavataḥ. tathā nāyikāpi.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापि प्रमाणवद् एव नव-रतानि।
tatrāpi pramāṇavad eva nava-ratāni.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत् कालतो ऽपि शीघ्र-मध्य-चिर-काला नायकाः।
tadvat kālato 'pi śīghra-madhya-cira-kālā nāyakāḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्त्रियां विवादः।
tatra striyāṃ vivādaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स्त्री पुरुषवद् एव भावम् अधिगच्छति।
na strī puruṣavad eva bhāvam adhigacchati.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सातत्यात् त्व् अस्याः पुरुषेण कण्डूतिर् अपनुद्यते।
sātatyāt tv asyāḥ puruṣeṇa kaṇḍūtir apanudyate.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा पुनर् आभिमानिकेन सुखेन संसृष्टा रसान्तरं जनयति तस्मिन् सुख-बुद्धिर् अस्याः।
sā punar ābhimānikena sukhena saṃsṛṣṭā rasāntaraṃ janayati tasmin sukha-buddhir asyāḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुष-प्रतीतेश् चान्:अभिज्ञत्वात् कथं ते सुखम् इति प्रष्टुम् अ:शक्यत्वात्।
puruṣa-pratīteś cān:abhijñatvāt kathaṃ te sukham iti praṣṭum a:śakyatvāt.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् एतद् उपलभ्यत इति चेत् पुरुषो हि रतिम् अधिगम्य स्वेच्छया विरमति न स्त्रियम् अपेक्षते न त्व् एवं स्त्रीत्य् औद्दालिकः।
katham etad upalabhyata iti cet puruṣo hi ratim adhigamya svecchayā viramati na striyam apekṣate na tv evaṃ strīty auddālikaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैतत् स्यात् चिर-वेगे नायके स्त्रियो ऽनुरज्यन्ते शीघ्र-वेगस्य भावम् अन्:आसाद्यावसाने ऽभ्यसूयिन्यो भवन्ति। तत् सर्वं भाव-प्राप्तेर् अ:प्राप्तेश् च लक्षणम्।
tatraitat syāt cira-vege nāyake striyo 'nurajyante śīghra-vegasya bhāvam an:āsādyāvasāne 'bhyasūyinyo bhavanti. tat sarvaṃ bhāva-prāpter a:prāpteś ca lakṣaṇam.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् च न। कण्डूति-प्रतीकारो ऽपि हि दीर्घ-कालं प्रिय इति। एतद् उपपद्यत एव। तस्मात् संदिग्धत्वाद् अ:लक्षणम् इति।
tac ca na. kaṇḍūti-pratīkāro 'pi hi dīrgha-kālaṃ priya iti. etad upapadyata eva. tasmāt saṃdigdhatvād a:lakṣaṇam iti.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सातत्याद् युवतिर् आरम्भात् प्रभृति भावम् अधिगच्छति। पुरुषः पुनर् अन्त एव। एतद् उपपन्नतरम्। न ह्य् अ:सत्यां भाव-प्राप्तौ गर्भ-संभव इति बाभ्रवीयाः।
sātatyād yuvatir ārambhāt prabhṛti bhāvam adhigacchati. puruṣaḥ punar anta eva. etad upapannataram. na hy a:satyāṃ bhāva-prāptau garbha-saṃbhava iti bābhravīyāḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापि ताव् एवाशङ्का-परिहारौ भूयः।
tatrāpi tāv evāśaṅkā-parihārau bhūyaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैतत् स्यात् ण् सातत्येन रस-प्राप्ताव् आरम्भ-काले मध्यस्थ-चित्तता नाति:सहिष्णुता च। ततः क्रमेणाधिको राग-योगः शरीरे निर्:अपेक्षत्वम् अन्ते च विरामाभीप्सेत्य् एतद् उपपन्नम् इति।
tatraitat syāt ṇ sātatyena rasa-prāptāv ārambha-kāle madhyastha-cittatā nāti:sahiṣṇutā ca. tataḥ krameṇādhiko rāga-yogaḥ śarīre nir:apekṣatvam ante ca virāmābhīpsety etad upapannam iti.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् च न। सामान्ये ऽपि भ्रान्ति-संस्कारे कुलाल-चक्रस्य भ्रमरकस्य वा भ्रान्ताव् एव वर्तमानस्य प्रारम्भे मन्द-वेगता ततश् च क्रमेण पूरणं वेगस्येत्य् उपपद्यते। धातु-क्षयाच् च विरामाभीप्सेति। तस्माद् अन्:आक्षेपः।
tac ca na. sāmānye 'pi bhrānti-saṃskāre kulāla-cakrasya bhramarakasya vā bhrāntāv eva vartamānasya prārambhe manda-vegatā tataś ca krameṇa pūraṇaṃ vegasyety upapadyate. dhātu-kṣayāc ca virāmābhīpseti. tasmād an:ākṣepaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् पुरुषवद् एव योषितो ऽपि रस-व्यक्तिर् द्रष्टव्या।
tasmāt puruṣavad eva yoṣito 'pi rasa-vyaktir draṣṭavyā.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं हि समानायाम् एवाकृताव् एकार्थम् अभिप्रपन्नयोः कार्य-वैलक्षण्यं स्यात्।
kathaṃ hi samānāyām evākṛtāv ekārtham abhiprapannayoḥ kārya-vailakṣaṇyaṃ syāt.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपाय-वैलक्षण्याद् अभिमान-वैलक्षण्याच् च।
upāya-vailakṣaṇyād abhimāna-vailakṣaṇyāc ca.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् उपाय-वैलक्षण्यं तु सर्गात्। कर्ता हि पुरुषो ऽधिकरणं युवतिः। अन्यथा हि कर्ता क्रियां प्रतिपद्यते ऽन्यथा चाधारः। तस्माच् चोपाय-वैलक्षण्यात् सर्गाद् अभिमान-वैलक्षण्यम् अपि भवति। अभियोक्ताहम् इति पुरुषो ऽनुरज्यते। अभियुक्ताहम् अनेनेति युवतिर् इति वात्स्यायनः।
katham upāya-vailakṣaṇyaṃ tu sargāt. kartā hi puruṣo 'dhikaraṇaṃ yuvatiḥ. anyathā hi kartā kriyāṃ pratipadyate 'nyathā cādhāraḥ. tasmāc copāya-vailakṣaṇyāt sargād abhimāna-vailakṣaṇyam api bhavati. abhiyoktāham iti puruṣo 'nurajyate. abhiyuktāham aneneti yuvatir iti vātsyāyanaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैतत् स्याद् उपाय-वैलक्षण्यवद् एव हि कार्य-वैलक्षण्यम् अपि कस्मान् न स्याद् इति। तच् च न। हेतुमद् उपाय-वैलक्षण्यम्। तत्र कर्त्र्-आधारयोर् भिन्न-लक्षणत्वाद् अ:हेतुमत्-कार्य-वैलक्षण्यम् अन्याय्यं स्यात्। आकृतेर् अ:भेदाद् इति।
tatraitat syād upāya-vailakṣaṇyavad eva hi kārya-vailakṣaṇyam api kasmān na syād iti. tac ca na. hetumad upāya-vailakṣaṇyam. tatra kartr-ādhārayor bhinna-lakṣaṇatvād a:hetumat-kārya-vailakṣaṇyam anyāyyaṃ syāt. ākṛter a:bhedād iti.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैतत् स्यात्। संहत्य कारकैर् एको ऽर्थो ऽभिनिर्वर्त्यते। पृथक् पृथक् स्वार्थ-साधकौ पुनर् इमौ तद् अ:युक्तम् इति।
tatraitat syāt. saṃhatya kārakair eko 'rtho 'bhinirvartyate. pṛthak pṛthak svārtha-sādhakau punar imau tad a:yuktam iti.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् च न। युगपद् अन्:एकार्थ-सिद्धिर् अपि दृश्यते। यथा मेषयोर् अभिघाते कपित्थयोर् भेदे मल्लयोर् युद्ध इति। न तत्र कारक-भेद इति चेद् इहापि न वस्तु-भेद इति। उपाय-वैलक्षण्यं तु सर्गाद् इति तद् अभिहितं पुरस्तात्। तेनोभयोर् अपि सदृशी सुख-प्रतिपत्तिर् इति।
tac ca na. yugapad an:ekārtha-siddhir api dṛśyate. yathā meṣayor abhighāte kapitthayor bhede mallayor yuddha iti. na tatra kāraka-bheda iti ced ihāpi na vastu-bheda iti. upāya-vailakṣaṇyaṃ tu sargād iti tad abhihitaṃ purastāt. tenobhayor api sadṛśī sukha-pratipattir iti.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसो रतिः प्रीतिर् भावो रागो वेगः समाप्तिर् इति रति-पर्यायाः। संप्रयोगो रतं रहः शयनं मोहनं सुरत-पर्यायाः।
raso ratiḥ prītir bhāvo rāgo vegaḥ samāptir iti rati-paryāyāḥ. saṃprayogo rataṃ rahaḥ śayanaṃ mohanaṃ surata-paryāyāḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाण-काल-भाव-जानां संप्रयोगानाम् एकैकस्य नव-विधत्वात् तेषां व्यतिकरे सुरत-संख्या न शक्यते कर्तुम्। अति:बहुत्वात्।
pramāṇa-kāla-bhāva-jānāṃ saṃprayogānām ekaikasya nava-vidhatvāt teṣāṃ vyatikare surata-saṃkhyā na śakyate kartum. ati:bahutvāt.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु तर्काद् उपचारान् प्रयोजयेद् इति वात्स्यायनः।
teṣu tarkād upacārān prayojayed iti vātsyāyanaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथम-रते चण्ड-वेगता शीघ्र-कालता च पुरुषस्य तद्-विपरीतम् उत्तरेषु। योषितः पुनर् एतद् एव विपरीतम्। आ धातु-क्षयात्।
prathama-rate caṇḍa-vegatā śīghra-kālatā ca puruṣasya tad-viparītam uttareṣu. yoṣitaḥ punar etad eva viparītam. ā dhātu-kṣayāt.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक् च स्त्री-धातु-क्षयात् पुरुष-धातु-क्षय इति प्रायोवादः।
prāk ca strī-dhātu-kṣayāt puruṣa-dhātu-kṣaya iti prāyovādaḥ.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.