Library·Kapila (trad. author): Samkhyasutra·1

Kapila (trad. author): Samkhyasutra 1

विषयाध्यायः अथ त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तिः अत्यन्त पुरुषार्थः

viṣayādhyāyaḥ atha trividhaduḥkhātyantanivṛttiḥ atyanta puruṣārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दृष्टात् तत्सिद्धिः, निवृत्ते ऽप्यनुवृत्ति दर्शनात्

na dṛṣṭāt tatsiddhiḥ, nivṛtte 'pyanuvṛtti darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रात्यहिक क्षुत्प्रतीकारवत् तत्प्रतीकार चेष्टनात् पुरुषार्थत्वं

prātyahika kṣutpratīkāravat tatpratīkāra ceṣṭanāt puruṣārthatvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वासम्भवात्, सम्भवे ऽपि सत्तासम्भवात् हेयः प्रमाणकुशलैः

sarvāsambhavāt, sambhave 'pi sattāsambhavāt heyaḥ pramāṇakuśalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्कर्षादपि मोक्षस्य सर्वोत्कर्षश्रुतेः

utkarṣādapi mokṣasya sarvotkarṣaśruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविशेषश्चोभयोः

aviśeṣaścobhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वभावतो बद्धस्य मोक्षसाधनोपदेशविधिः

na svabhāvato baddhasya mokṣasādhanopadeśavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावस्यानपायित्वात्, अननुष्ठानलक्षणमप्रामाण्यं

svabhāvasyānapāyitvāt, ananuṣṭhānalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशक्योपदेशविधिः, उपदिष्टे ऽप्यनुपदेशः

nāśakyopadeśavidhiḥ, upadiṣṭe 'pyanupadeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लपटवत् बीजवच्चेत्

śuklapaṭavat bījavaccet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्त्युद्भवानुद्भवाभ्यां नाशक्योपदेशः

śaktyudbhavānudbhavābhyāṃ nāśakyopadeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कालयोगतो व्यापिनो नित्यस्य सर्वसम्बन्धात्

na kālayogato vyāpino nityasya sarvasambandhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न देशयोगतो ऽप्यस्मात्

na deśayogato 'pyasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावस्थातो देहधर्मत्वात्तस्याः

nāvasthāto dehadharmatvāttasyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असङ्गो ह्ययं पुरुष इति

asaṅgo hyayaṃ puruṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मणान्यधर्मत्वात् अतिप्रसक्तेश्च

na karmaṇānyadharmatvāt atiprasakteśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रभोगानुपपत्तिः अन्यधर्मत्वे

vicitrabhogānupapattiḥ anyadharmatve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिनिबन्धनाच्चेन्न तस्या अपि पारतन्त्र्यं

prakṛtinibandhanāccenna tasyā api pāratantryaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नित्यशुद्ध बुद्धमुक्त स्वभावस्य तद्योगस्तद्योगाहते

na nityaśuddha buddhamukta svabhāvasya tadyogastadyogāhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाविद्यातो ऽ प्यवस्तुना बन्धायोगात्

nāvidyāto ' pyavastunā bandhāyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुत्वे सिन्धान्तहानिः

vastutve sindhāntahāniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजातीयद्वैतापत्तिश्च

vijātīyadvaitāpattiśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरुद्धोभयरूपा चेत्

viruddhobhayarūpā cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तादृक्पदार्थाप्रतीतेः

na tādṛkpadārthāpratīteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वयं षट्पदार्थवादिनः वैशेषिकादिवत्

na vayaṃ ṣaṭpadārthavādinaḥ vaiśeṣikādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनियतत्वे ऽपि नायौक्तिकस्य संग्रहः, अन्यथा बालोन्मत्तादिसमत्वं

aniyatatve 'pi nāyauktikasya saṃgrahaḥ, anyathā bālonmattādisamatvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानादिविषयोपराग निमित्तको ऽप्यस्य

nānādiviṣayoparāga nimittako 'pyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बाह्याभ्यन्तरयोः उपरज्योपञ्जक भावो ऽपि देशव्यवधानात् स्रुघ्नस्थ पाटलिपुत्रस्थयोरिव

na bāhyābhyantarayoḥ uparajyopañjaka bhāvo 'pi deśavyavadhānāt srughnastha pāṭaliputrasthayoriva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोरेकदेशलब्धोपरागान्न व्यवस्था

dvayorekadeśalabdhoparāgānna vyavasthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टवशाच्चेत्

adṛṣṭavaśāccet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न द्वयोरेककालयोगादुपकार्योपकारकभावः

na dvayorekakālayogādupakāryopakārakabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रकर्मवदिति चेत्

putrakarmavaditi cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्ति हि तत्र स्थिर एक आत्मा यो गर्भाधानादिकर्मणा संस्क्रियते

nāsti hi tatra sthira eka ātmā yo garbhādhānādikarmaṇā saṃskriyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरकार्यासिद्धेः क्षणिकत्वं

sthirakāryāsiddheḥ kṣaṇikatvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रत्यभिज्ञाबाधात्

na pratyabhijñābādhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिन्यायविरोश्र्वच्च

śrutinyāyavirośrvacca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टान्तासिद्धेश् च

dṛṣṭāntāsiddheś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपज्जायमानयोः न कार्यकारणभावः

yugapajjāyamānayoḥ na kāryakāraṇabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वापाये उत्तरायोगात्

pūrvāpāye uttarāyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भावे तदयोगात् उभयव्यभिचारादपि न

tadbhāve tadayogāt ubhayavyabhicārādapi na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वभावमात्रे न नियमः

pūrvabhāvamātre na niyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विज्ञानमात्रं बाह्यप्रतीतेः

na vijñānamātraṃ bāhyapratīteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभावे तदभावात् शून्यं तर्हि

tadabhāve tadabhāvāt śūnyaṃ tarhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यं तत्त्वं, भावो विनश्यति, वस्तुधर्मत्वात् विनाशस्य

śūnyaṃ tattvaṃ, bhāvo vinaśyati, vastudharmatvāt vināśasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपवादमात्रं अबुद्धानां

apavādamātraṃ abuddhānāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयपक्षसमानक्षेमत्वादयमपि

ubhayapakṣasamānakṣematvādayamapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपुरुषार्थत्वमुभयथा

apuruṣārthatvamubhayathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गतिविशेषात्

na gativiśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्क्रियस्य तदसम्भवात्

niṣkriyasya tadasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तत्वात् घटादिवत् समानधर्मापत्तौ अपसिद्धान्तः

mūrtatvāt ghaṭādivat samānadharmāpattau apasiddhāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिश्रुतिरपि उपाधियोगादाकाशवत्

gatiśrutirapi upādhiyogādākāśavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मणाप्यतद्धर्मत्वात्

na karmaṇāpyataddharmatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिप्रसक्तिः अन्यधर्मत्वे

atiprasaktiḥ anyadharmatve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणादि श्रुतिविरोधश्चेति

nirguṇādi śrutivirodhaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्योगो ऽप्यविवेकान्न समानत्वं

tadyogo 'pyavivekānna samānatvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतकारणात्तदुच्छित्तिः ध्वान्तवत्

niyatakāraṇāttaducchittiḥ dhvāntavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानाविवेकात् अन्याविवेकस्य तद्धाने हानं

pradhānāvivekāt anyāvivekasya taddhāne hānaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाड्मात्रं न तुतत्त्वं चित्तस्थितेः

vāḍmātraṃ na tutattvaṃ cittasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तितो ऽपि न बाध्यते दिङ्मूढवपरोक्षाहते

yuktito 'pi na bādhyate diṅmūḍhavaparokṣāhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचाक्षुषाणामनुमानेन बोधः धूमादिभिरिव वह्नैः

acākṣuṣāṇāmanumānena bodhaḥ dhūmādibhiriva vahnaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः, प्रकृतेर्महान्, महातो ऽहङ्कारः, अहङ्कारात् पञ्चतन्मात्राणि, उभयमिन्द्रियं तन्मात्रेभ्यः,स्थूलभूतानि पुरुषः इति पञ्चविंशतिर्गणः

satvarajastamasāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ, prakṛtermahān, mahāto 'haṅkāraḥ, ahaṅkārāt pañcatanmātrāṇi, ubhayamindriyaṃ tanmātrebhyaḥ,sthūlabhūtāni puruṣaḥ iti pañcaviṃśatirgaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूलात् पञ्चतन्मात्रस्य

sthūlāt pañcatanmātrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्याभ्यन्तराभ्यां तैश्चाहङ्कारस्य

bāhyābhyantarābhyāṃ taiścāhaṅkārasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनान्तः करणस्य

tenāntaḥ karaṇasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रकृतेः

tataḥ prakṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहतपरार्थत्वात् पुरुषस्य

saṃhataparārthatvāt puruṣasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूले मूलाभावादमूलं मूलं

mūle mūlābhāvādamūlaṃ mūlaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारम्पयैऽपि एकत्र परिनिष्ठेति संज्ञामात्रं

pārampayai'pi ekatra pariniṣṭheti saṃjñāmātraṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाजः प्रकृतेर्द्वयोः

samājaḥ prakṛterdvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारित्रैविध्यात् न नियमः

adhikāritraividhyāt na niyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महदाख्यं आद्यं कार्यं तन्मनः

mahadākhyaṃ ādyaṃ kāryaṃ tanmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरमो ऽहङ्कारः

caramo 'haṅkāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कार्यत्वमुत्तरेषां

tatkāryatvamuttareṣāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यहेतुता तद्द्वारा पारम्पर्ये ऽप्यणुवत्

ādyahetutā taddvārā pāramparye 'pyaṇuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वभावित्वे द्वयोरेकतरस्य हाने अन्यतरयोगः

pūrvabhāvitve dvayorekatarasya hāne anyatarayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न परिच्छिन्नं सर्वोपादानं

na paricchinnaṃ sarvopādānaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुत्पात्तिश्रुतेश्च

tadutpāttiśruteśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावस्तुनो वस्तुसिद्धिः

nāvastuno vastusiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबाधात् अदुष्टकारण जन्यत्वाच्च नावस्तुत्वं

abādhāt aduṣṭakāraṇa janyatvācca nāvastutvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे तद्योगेन तत्सिद्धिः, अभावे तदभावात् कुतस्तरां तत्सिद्धिः

bhāve tadyogena tatsiddhiḥ, abhāve tadabhāvāt kutastarāṃ tatsiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कर्मण उपादानत्वायोगात्

na karmaṇa upādānatvāyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुश्रविकादपि तत्सिद्धिः, साध्यत्वेनाऽवृत्तियोगादपुरुषार्थत्वं

nānuśravikādapi tatsiddhiḥ, sādhyatvenā'vṛttiyogādapuruṣārthatvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र प्राप्तिविवेकस्य अनावृत्तिश्रुतिः

tatra prāptivivekasya anāvṛttiśrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाद्दुःखं जलभिषेकवन्न जाड्यविमोकः

duḥkhādduḥkhaṃ jalabhiṣekavanna jāḍyavimokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्ये ऽकाम्येपि साध्यत्वाविशेषात्

kāmye 'kāmyepi sādhyatvāviśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजमुक्तस्य बन्धध्वंसमात्रं, परं न समानत्वं

vijamuktasya bandhadhvaṃsamātraṃ, paraṃ na samānatvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वयोरेकतरस्यवाप्यसन्निकृष्टार्थपरिच्छित्तिः प्रमा, तत्साधकतमं यत्तत्त्रिविधं प्रमाणं

dvayorekatarasyavāpyasannikṛṣṭārthaparicchittiḥ pramā, tatsādhakatamaṃ yattattrividhaṃ pramāṇaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सिद्धौ सर्वसिद्धेः नाधिक्यसिद्धिः

tatsiddhau sarvasiddheḥ nādhikyasiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् संबद्धं सत् तदाकारोल्लेखि विज्ञानं तत् प्रत्यक्षं

yat saṃbaddhaṃ sat tadākārollekhi vijñānaṃ tat pratyakṣaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगिनामबाह्यप्रत्यक्षत्वात् न दोषः

yogināmabāhyapratyakṣatvāt na doṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीनवस्तुलब्धातिशयसम्बन्धाद्वादोषः

līnavastulabdhātiśayasambandhādvādoṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरासिद्धेः

īśvarāsiddheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तामुक्तयोः अत्यतराभावान्न तत्सिद्धिः

muktāmuktayoḥ atyatarābhāvānna tatsiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयथाप्यसत्करत्वं

ubhayathāpyasatkaratvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तात्मनः प्रशंसा उपासा सिद्धस्य वा

muktātmanaḥ praśaṃsā upāsā siddhasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्सन्निधानात् अधिष्ठातृत्वं मणिवत्

tatsannidhānāt adhiṣṭhātṛtvaṃ maṇivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषकार्येष्वपि जीवानां

viśeṣakāryeṣvapi jīvānāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धरूप बोद्धृत्वात् वाक्यार्थोपदेशः

siddharūpa boddhṛtvāt vākyārthopadeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः करणस्य तदुज्ज्वलितत्वात् लोहवत् अधिष्ठातृत्वं

antaḥ karaṇasya tadujjvalitatvāt lohavat adhiṣṭhātṛtvaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबन्धदृशः प्रतिबद्धज्ञानमनुमानं

pratibandhadṛśaḥ pratibaddhajñānamanumānaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप्तोपदेशः शब्दः

āptopadeśaḥ śabdaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयसिद्धिः प्रमाणात्तदुपदेशः

ubhayasiddhiḥ pramāṇāttadupadeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यतो दृष्टादुभयसिद्धिः

sāmānyato dṛṣṭādubhayasiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदवसानो भोगः

cidavasāno bhogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकर्तुरपि फलोपभोगो ऽन्नाद्यवत्

akarturapi phalopabhogo 'nnādyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविवेकाद्वा तत्सिद्धेः कर्तुः फलावगमः

avivekādvā tatsiddheḥ kartuḥ phalāvagamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोभयं च तत्वाख्याने

nobhayaṃ ca tatvākhyāne

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयो ऽविषयो ऽप्यतिदूरादेर्हानोपादानाभ्यामिन्द्रियस्य

viṣayo 'viṣayo 'pyatidūrāderhānopādānābhyāmindriyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौक्ष्म्यात्तदनुपलरुब्धिः

saukṣmyāttadanupalarubdhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यदर्शनात्तदुपलब्धेः

kāryadarśanāttadupalabdheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादिविप्रतिपत्तेः तदसिद्धिरिति चेत्

vādivipratipatteḥ tadasiddhiriti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्येकतरदृष्ट्या एकतरसिद्धेः नापलापः

tathāpyekataradṛṣṭyā ekatarasiddheḥ nāpalāpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधविरोधापत्तेश्च

trividhavirodhāpatteśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासदुत्पादो नृशृङ्गवत्

nāsadutpādo nṛśṛṅgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादाननियमात्

upādānaniyamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र सर्वदा सर्वासम्भवात्

sarvatra sarvadā sarvāsambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तस्य शक्यकरणात्

śaktasya śakyakaraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणभावाच्च

kāraṇabhāvācca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भावे भावयोगश्चेत्

na bhāve bhāvayogaścet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभिव्यक्तिनिबन्धनौ व्यवहाराव्यवहारौ

nābhivyaktinibandhanau vyavahārāvyavahārau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.