Kesava: Kausikapaddhati 12

एकशाखं द्विशाखं त्रिशाखं चेति विष्टरत्रयं करोति ॥ [स यावतो मन्येत तावत उपादाय विविच्य सम्पर्याप्य मूलानि च प्रान्तानि च यथाविस्तीर्ण इव स्यादित्युपोत्कृष्य मध्यदेशेऽभिसन्नह्यति

ekaśākhaṃ dviśākhaṃ triśākhaṃ ceti viṣṭaratrayaṃ karoti || [sa yāvato manyeta tāvata upādāya vivicya samparyāpya mūlāni ca prāntāni ca yathāvistīrṇa iva syādityupotkṛṣya madhyadeśe'bhisannahyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतेन त्वा सत्येन त्वा तपसा त्वा कर्मणा त्वा इति सन्नह्यति

ṛtena tvā satyena tvā tapasā tvā karmaṇā tvā iti sannahyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वपादावभिमन्त्रयते । ऽइमौ पादाववनिक्तौऽ इत्यृचा आचार्यः ॥ अस्य च दातुः इति दातारमीक्षते ॥ कौश्स् १२,१ ९० ।१२ ॥ अथासनमाहारयति। दाता वदति- सविष्टरमासनं भो इति

tataḥ svapādāvabhimantrayate | 'imau pādāvavaniktau' ityṛcā ācāryaḥ || asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS 12,1 90 .12 || athāsanamāhārayati. dātā vadati- saviṣṭaramāsanaṃ bho iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् प्रत्यङ्मुख उपविशति

tasmin pratyaṅmukha upaviśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽविमृग्वरीम्ऽ इति मन्त्रेण द्विशाखं विष्टरमासने निदधाति । एकशाखं पादयोर्निदधाति । विष्टरे पादौ प्रतिष्ठाप्य ऽअधिष्ठितो द्वेष्टाऽ इति मन्त्रेण ॥ अस्य च दातुः इति दातारमीक्षते ॥ कौश्स् १२,१ ९० ।१६ ॥ अथोदकमाहारयति। दाता वदति- अर्घ्यं भो इति

'vimṛgvarīm' iti mantreṇa dviśākhaṃ viṣṭaramāsane nidadhāti | ekaśākhaṃ pādayornidadhāti | viṣṭare pādau pratiṣṭhāpya 'adhiṣṭhito dveṣṭā' iti mantreṇa || asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate || KauśS 12,1 90 .16 || athodakamāhārayati. dātā vadati- arghyaṃ bho iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[तत्प्रतिमन्त्रयते अन्नानां मुखमसि मुखमहं श्रेष्ठः समानानां भूयासम् । आपोऽमृत स्थामृतं मा कृणुत दासास्माकं बहवो भवन्त्वश्वावद्गोमन्मय्यस्तु पुष्टमो भूर्भुवः स्वर् जनद् ओम् इति

[tatpratimantrayate annānāṃ mukhamasi mukhamahaṃ śreṣṭhaḥ samānānāṃ bhūyāsam | āpo'mṛta sthāmṛtaṃ mā kṛṇuta dāsāsmākaṃ bahavo bhavantvaśvāvadgomanmayyastu puṣṭamo bhūrbhuvaḥ svar janad om iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूष्णीमध्यात्मं निनयति ॥ कौश्स् १२,१ ९० ।१९ ॥] ऽअन्नानां मुखमसिऽ इति मन्त्रेण पुष्पाक्षतोदपात्रमभिमन्त्र्य आचार्यहस्ते निनयति तूष्णीम् ॥ तेजोऽस्यमृतमसि इति ललाटमालभते ॥ कौश्स् १२,१ ९० ।२० ॥ अथोदकमाहारयति। दाता वदति- आचमनीयं भो इति

tūṣṇīmadhyātmaṃ ninayati || KauśS 12,1 90 .19 ||] 'annānāṃ mukhamasi' iti mantreṇa puṣpākṣatodapātramabhimantrya ācāryahaste ninayati tūṣṇīm || tejo'syamṛtamasi iti lalāṭamālabhate || KauśS 12,1 90 .20 || athodakamāhārayati. dātā vadati- ācamanīyaṃ bho iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत आचार्य आचमनं करोति । कारापयति ऽजीवा स्थऽ (१९।६९) इति सूक्तेन ॥ अथास्मै मधुपर्कं वेदयन्ते। ततो दाता वदति- द्व्यनुचरो मधुपर्को भो इति

tata ācārya ācamanaṃ karoti | kārāpayati 'jīvā stha' (19.69) iti sūktena || athāsmai madhuparkaṃ vedayante. tato dātā vadati- dvyanucaro madhuparko bho iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिशाखं मधुपर्काय ॥ द्वाभ्यां शाखाभ्यामधस्तादेकयोपरिष्टात् सापिधानम्

triśākhaṃ madhuparkāya || dvābhyāṃ śākhābhyāmadhastādekayopariṣṭāt sāpidhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[मधु वाता ऋतायते इत्येताभिरेवाभिमन्त्रणम्

[madhu vātā ṛtāyate ityetābhirevābhimantraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽअयुतोऽहंऽ, ऽदेवस्य त्वाऽ इति द्वाभ्यां प्रतिगृह्णाति । सन्मुखं प्राग्दण्डं निदधाति ॥ [पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या उपस्थे इति भूमौ प्रतिष्ठाप्य

'ayuto'haṃ', 'devasya tvā' iti dvābhyāṃ pratigṛhṇāti | sanmukhaṃ prāgdaṇḍaṃ nidadhāti || [pṛthivyāstvā nābhau sādayāmyadityā upasthe iti bhūmau pratiṣṭhāpya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यामङ्गुलिभ्यां प्रदक्षिणमाचाल्यानामिकयाङ्गुल्याङ्गुष्ठेन च सङ्गृह्य प्राश्नाति ॥ कौश्स् १२,२ ९१ ।५ ॥] ऽपृथिव्यास्त्वाऽ इति मन्त्रेण भूमौ प्रतिष्ठाप्य ततः पूर्वाभिमुखो भूत्वा मधुपर्कं प्राश्नाति भोजनवत् । प्राङ्मुखोऽन्नानि भुञ्जीत । द्वाभ्यामङ्गुलीभ्यां प्रदक्षिणमाचाल्यानामिकाङ्गुल्याङ्गुष्ठेन च सङ्गृह्य प्राश्नाति ॥ [ॐ भूस्तत्सवितुर्वरेण्यं भूः स्वाहा इति प्रथमम्

dvābhyāmaṅgulibhyāṃ pradakṣiṇamācālyānāmikayāṅgulyāṅguṣṭhena ca saṅgṛhya prāśnāti || KauśS 12,2 91 .5 ||] 'pṛthivyāstvā' iti mantreṇa bhūmau pratiṣṭhāpya tataḥ pūrvābhimukho bhūtvā madhuparkaṃ prāśnāti bhojanavat | prāṅmukho'nnāni bhuñjīta | dvābhyāmaṅgulībhyāṃ pradakṣiṇamācālyānāmikāṅgulyāṅguṣṭhena ca saṅgṛhya prāśnāti || [oṃ bhūstatsaviturvareṇyaṃ bhūḥ svāhā iti prathamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्गो देवस्य धीमहि भुवः स्वाहा इति द्वितीयम्

bhargo devasya dhīmahi bhuvaḥ svāhā iti dvitīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धियो यो नः प्रचोदयात् स्वः स्वाहा इति तृतीयम्

dhiyo yo naḥ pracodayāt svaḥ svāhā iti tṛtīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं देवस्य धीमहि जनत् स्वाहा इति चतुर्थम्

vayaṃ devasya dhīmahi janat svāhā iti caturtham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुरं देवस्य भोजनं वृधत् स्वाहा इति पञ्चमम्

turaṃ devasya bhojanaṃ vṛdhat svāhā iti pañcamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करत् स्वाहा इति षष्ठम्

karat svāhā iti ṣaṣṭham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुहत् स्वाहा इति सप्तमम्

ruhat svāhā iti saptamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महत् स्वाहा इत्यष्टमम्

mahat svāhā ityaṣṭamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् स्वाहा इति नवमम्

tat svāhā iti navamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शं स्वाहा इति दशमम्

śaṃ svāhā iti daśamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूष्णीं द्वादशं प्राश्नाति ॥ तस्य भूयोमात्रमिव भुक्त्वा ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय प्रयछेत्

tūṣṇīṃ dvādaśaṃ prāśnāti || tasya bhūyomātramiva bhuktvā brāhmaṇāya śrotriyāya prayachet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[श्रोत्रियालाभे वृषलाय प्रयछेत्

[śrotriyālābhe vṛṣalāya prayachet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[दधि च मधु च ब्राह्मो मधुपर्कः

[dadhi ca madhu ca brāhmo madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पायस ऐन्द्रो मधुपर्कः

pāyasa aindro madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधु चाज्यं च सौम्यो मधुपर्कः

madhu cājyaṃ ca saumyo madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थश्चाज्यं च पौष्णो मधुपर्कः

manthaścājyaṃ ca pauṣṇo madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरं चाज्यं च सारस्वतो मधुपर्कः

kṣīraṃ cājyaṃ ca sārasvato madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरा चाज्यं च मौसलो मधुपर्कः

surā cājyaṃ ca mausalo madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स खल्वेष द्वये भवति सौत्रामण्यां च राजसूये च

sa khalveṣa dvaye bhavati sautrāmaṇyāṃ ca rājasūye ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदकं चाज्यं च वारुणो मधुपर्कः

udakaṃ cājyaṃ ca vāruṇo madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं चाज्यं च श्रावणो मधुपर्कः

tailaṃ cājyaṃ ca śrāvaṇo madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलश्च पिण्डश्च पारिव्राजको मधुपर्कः

tailaśca piṇḍaśca pārivrājako madhuparkaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति खल्वेष नवविधो मधुपर्को भवति ॥ कौश्स् १२,३ ९२ ।११ ॥] ऽदधि चऽ इत्यादि नवविधं मधुपर्कं जानीयात् ॥ अथास्मै गां वेदयन्ते। दाता ब्रूते- गौर्भो इति

iti khalveṣa navavidho madhuparko bhavati || KauśS 12,3 92 .11 ||] 'dadhi ca' ityādi navavidhaṃ madhuparkaṃ jānīyāt || athāsmai gāṃ vedayante. dātā brūte- gaurbho iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गां विसर्जयति ऽमातादित्यानाम्ऽ इति मन्त्रेण । आचार्यो ब्रूते ऽतृणानि गौःऽ इति । तृणानि ददाति गवे ॥ सूयवसात् (७।७३।११) इति प्रतिष्ठमानामनुमन्त्रयते

gāṃ visarjayati 'mātādityānām' iti mantreṇa | ācāryo brūte 'tṛṇāni gauḥ' iti | tṛṇāni dadāti gave || sūyavasāt (7.73.11) iti pratiṣṭhamānāmanumantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नालोहितो मधुपर्को भवति

nālohito madhuparko bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुज्ञानमधीमहे इति कुरुत इत्येव ब्रूयात्

nānujñānamadhīmahe iti kuruta ityeva brūyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधिते मैनं हिंसीः इति शस्त्रं प्रयछति

svadhite mainaṃ hiṃsīḥ iti śastraṃ prayachati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाष्मानमेव जहि इति शस्त्रं कर्तारमनुमन्त्रयते

pāṣmānameva jahi iti śastraṃ kartāramanumantrayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयीं वपां कुर्युः

āgneyīṃ vapāṃ kuryuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि वा ब्राह्मण एव प्राश्नीयात् । तद्देवतं हि तद्धविर्भवति

api vā brāhmaṇa eva prāśnīyāt | taddevataṃ hi taddhavirbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्मै स्नानमनुलेपनं माल्याभ्यञ्जनमिति

athāsmai snānamanulepanaṃ mālyābhyañjanamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्त्रालङ्कारादि सर्वं समाहृत्य ददाति ॥ अथोपासकाः प्राप्य उपासकाः स्मो भो इति वेदयन्ते

vastrālaṅkārādi sarvaṃ samāhṛtya dadāti || athopāsakāḥ prāpya upāsakāḥ smo bho iti vedayante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदकार आचार्यः प्रतिमन्त्रयते ऽभूयांसो भूयास्मऽ इति मन्त्रेण ॥ अस्य च दातुः इति दातारमीक्षते

bhedakāra ācāryaḥ pratimantrayate 'bhūyāṃso bhūyāsma' iti mantreṇa || asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्यः ॥ अथान्नाहाराः प्राप्य अन्नाहाराः स्मो भो इति वेदयन्ते

ācāryaḥ || athānnāhārāḥ prāpya annāhārāḥ smo bho iti vedayante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचार्योऽनुमन्त्रयते ऽअन्नादा भूयास्म ये च नःऽ इति मन्त्रेण । खर्जकलमकभक्तादि ॥ अस्य च दातुः इति दातारमीक्षते

ācāryo'numantrayate 'annādā bhūyāsma ye ca naḥ' iti mantreṇa | kharjakalamakabhaktādi || asya ca dātuḥ iti dātāramīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[आहृतेंऽन्ने जुहोति यत् काम कामयमाना इत्येतया

[āhṛteṃ'nne juhoti yat kāma kāmayamānā ityetayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.