Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 2

इह खलु द्वये कवयः सम्भवन्ति । अरोचकिनः , सतृणाभ्यवहारिणश्चेति । अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थौ । कोऽसावर्थः । विवेकित्वमविवेकित्वं चेति

iha khalu dvaye kavayaḥ sambhavanti / arocakinaḥ , satṛṇābhyavahāriṇaśceti / arocakisatṛṇābhyavahāriśabdau gauṇārthau / ko'sāvarthaḥ / vivekitvamavivekitvaṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वे खल्वरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः । विवेकित्वात् विवेचनशीलत्वात्

pūrve khalvarocakinaḥ śiṣyāḥ śāsanīyāḥ / vivekitvāt vivecanaśīlatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरे सतृणाभ्यवहारिणो न शिष्याः । तद्विपर्ययात् । अविवेचनशीलत्वात् । न च शीलमपाकर्तुं शक्यम्

itare satṛṇābhyavahāriṇo na śiṣyāḥ / tadviparyayāt / avivecanaśīlatvāt / na ca śīlamapākartuṃ śakyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खलु शास्त्रमद्रव्येष्वविवेकिष्वर्थवत्

na khalu śāstramadravyeṣvavivekiṣvarthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि कतकं पयस इव पञ्कप्रसादनाय भवति

na hi katakaṃ payasa iva pañkaprasādanāya bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रीतिर्नामेयमात्मा काव्यस्य । शरीरस्येवेति वाक्यशेषः

rītirnāmeyamātmā kāvyasya / śarīrasyeveti vākyaśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषवती पदानां रचना रीतिः

viśeṣavatī padānāṃ racanā rītiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्ष्यमाणगुणरूपो विशेषः

vakṣyamāṇaguṇarūpo viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा चेयं रीतिस्त्रिधा [भिद्यते] । वैदर्भी , गौडीया , पाञ्चाली चेति

sā ceyaṃ rītistridhā [bhidyate] / vaidarbhī , gauḍīyā , pāñcālī ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदर्भगौडपाञ्चालेषु तत्रत्यैः कविभिर्यथास्वरूपमुपलब्धत्वात् तत्समाख्या । न पुनर्देशैः किञ्चिदुपक्रियते काव्यानाम्

vidarbhagauḍapāñcāleṣu tatratyaiḥ kavibhiryathāsvarūpamupalabdhatvāt tatsamākhyā / na punardeśaiḥ kiñcidupakriyate kāvyānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समग्रैरोजःप्रसादप्रमुकैर्गुणैरुपेता वैदर्भी नाम रीतिः । अत्र श्लोकः ---- अस्पृष्टा दोषमात्राभिः समग्रगुणगुम्फिता । विपञ्चीस्स्वरसौभाग्या वैदर्भी रीतिरिष्यते ॥ तामेतामेवं कवयः स्तुवन्ति ---- सति वक्तरि सत्यर्थे सति शब्दानुशासने । अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाङ्मुधे ॥ गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायावद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु ॥ विस्रब्धं कुरुतां वराहविततिर्मुस्ताक्षतिं पल्वले विश्रान्तिं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः ॥

samagrairojaḥprasādapramukairguṇairupetā vaidarbhī nāma rītiḥ / atra ślokaḥ ---- aspṛṣṭā doṣamātrābhiḥ samagraguṇagumphitā / vipañcīssvarasaubhāgyā vaidarbhī rītiriṣyate // tāmetāmevaṃ kavayaḥ stuvanti ---- sati vaktari satyarthe sati śabdānuśāsane / asti tanna vinā yena parisravati vāṅmudhe // gāhantāṃ mahiṣā nipānasalilaṃ śṛṅgairmuhustāḍitaṃ chāyāvaddhakadambakaṃ mṛgakulaṃ romanthamabhyasyatu // visrabdhaṃ kurutāṃ varāhavitatirmustākṣatiṃ palvale viśrāntiṃ labhatāmidaṃ ca śithilajyābandhamasmaddhanuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजः कान्तिश्च विद्येते यस्यां सा ओजःकान्तिमती गौडीया नाम रीतिः । माधुर्यसौकुमार्ययोरभावात् समासबहुला अत्युल्बणपदा च । अत्र श्लोकः ---- समस्तात्युद्भटपदामोजःकान्तिगुणान्विताम् । गौडीयामिति गायन्ति रीतिं रीतिविचक्षणाः ॥ उदाहरणम् (महावीरच्। १-५४) ---- दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- ष्टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः । द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमितब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाऽद्यापि विश्राम्यति

ojaḥ kānti.śca vidyete yasyāṃ sā ojaḥkāntimatī gauḍīyā nāma rītiḥ / mādhuryasaukumāryayorabhāvāt samāsabahulā atyulbaṇapadā ca / atra ślokaḥ ---- samastātyudbhaṭapadāmojaḥkāntiguṇānvitām / gauḍīyāmiti gāyanti rītiṃ rītivicakṣaṇāḥ // udāharaṇam (mahāvīrac. 1-54) ---- dordaṇḍāñcitacandraśekharadhanurdaṇḍāvabhaṅgodyata- ṣṭaṅkāradhvanirāryabālacaritaprastāvanāḍiṇḍimaḥ / drākparyastakapālasaṃpuṭamitabrahmāṇḍabhāṇḍodara- bhrāmyatpiṇḍitacaṇḍimā kathamaho nā'dyāpi viśrāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माध्रुयेण सौकुमार्येण च गुणोनोपपन्ना पाञ्चाली नाम रीतिः । ओजःकान्त्यभावादनुल्बणपदा विच्छाया च । तथा च श्लोकः ---- आश्लिष्टश्लथभावां तु पुराणच्छाययान्विताम् । मधुरां सुकुमारां च पाञ्चालीं कवयो विदुः ॥ यथा ---- ग्रामे ऽस्मिन्पथिकाय पान्थ ! वसतिर्नैवाधुना दीयते रात्रावत्र विहारमण्डपतले पान्थः प्रसुप्तो युवा । तेनोत्थाय खलेन गजति घने स्मृत्वा प्रियां तत्कृतं येनाद्यापि करङ्कदण्डपतनाशङ्की जनस्तिष्ठति ॥ एतासु तिसृषु रीतिषु रेखाखिव चित्रं काव्यं प्रतिष्ठतमिति

mādhruyeṇa saukumāryeṇa ca guṇonopapannā pāñcālī nāma rītiḥ / ojaḥkāntyabhāvādanulbaṇapadā vicchāyā ca / tathā ca ślokaḥ ---- āśliṣṭaślathabhāvāṃ tu purāṇacchāyayānvitām / madhurāṃ sukumārāṃ ca pāñcālīṃ kavayo viduḥ // yathā ---- grāme 'sminpathikāya pāntha ! vasatirnaivādhunā dīyate rātrāvatra vihāramaṇḍapatale pānthaḥ prasupto yuvā / tenotthāya khalena gajati ghane smṛtvā priyāṃ tatkṛtaṃ yenādyāpi karaṅkadaṇḍapatanāśaṅkī janastiṣṭhati // etāsu tisṛṣu rītiṣu rekhākhiva citraṃ kāvyaṃ pratiṣṭhatamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां तिसृणां रीतीनां पूर्वा वैदर्भी ग्राह्या , गुणानां साकल्यात्

tāsāṃ tisṛṇāṃ rītīnāṃ pūrvā vaidarbhī grāhyā , guṇānāṃ sākalyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतरे गौडीयपाञ्चाल्यौ न ग्राह्ये , स्तोलगुणत्वात्

itare gauḍīyapāñcālyau na grāhye , stolaguṇatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्या वैदर्भ्या एवारोहणार्थमितरयोरपि रीत्योरभ्यास इत्येके मन्यन्ते

tasyā vaidarbhyā evārohaṇārthamitarayorapi rītyorabhyāsa ityeke manyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्यतत्त्वं शीलयतस्तत्त्वं निष्पद्यते

na hyatattvaṃ śīlayatastattvaṃ niṣpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि शणसूत्रवानमभ्यस्यन् कुविन्दस्त्रसरसूत्रवानवैचित्र्यं लभते

na hi śaṇasūtravānamabhyasyan kuvindastrasarasūtravānavaicitryaṃ labhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यां वैदर्भ्यां अर्थगुणसंपदास्वाद्या भवति

tasyāṃ vaidarbhyāṃ arthaguṇasaṃpadāsvādyā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुपधानतः खल्वर्थगुणलेशोऽपि स्वदते । किमङ्ग ! पुनरर्थगुणसंपत् । तथा चाहुः ---- किं त्वस्ति काचिदपरैव पदानुपूर्वी यस्यां न किञ्चिदपि किञ्चिदिवावभाति । आनन्दयत्य्थ च कर्णपथं प्रयाता चेतः सताममृतवृष्टिरिव प्रविष्टा ॥ वचसि यमधिशय्य स्यन्दते वाचकश्री- र्वितथमवितथत्वं यत्र वस्तु प्रयाति । उदयति हि स तादृक् क्वापि वैदर्भरीतौ सहृदयहृदयानां रञ्जकः कोऽपि पाकः ॥

tadupadhānataḥ khalvarthaguṇaleśo'pi svadate / kimaṅga ! punararthaguṇasaṃpat / tathā cāhuḥ ---- kiṃ tvasti kācidaparaiva padānupūrvī yasyāṃ na kiñcidapi kiñcidivāvabhāti / ānandayatytha ca karṇapathaṃ prayātā cetaḥ satāmamṛtavṛṣṭiriva praviṣṭā // vacasi yamadhiśayya syandate vācakaśrī- rvitathamavitathatvaṃ yatra vastu prayāti / udayati hi sa tādṛk kvāpi vaidarbharītau sahṛdayahṛdayānāṃ rañjakaḥ ko'pi pākaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सापीयमर्थगुणसंपत् वैदर्भीत्युक्ता । तात्स्थ्यादित्युपचारतो व्यवहारं दर्शयति

sāpīyamarthaguṇasaṃpat vaidarbhītyuktā / tātsthyādityupacārato vyavahāraṃ darśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.