Kalidasa: Kumarasambhava 2

तस्मिन् विप्रकृताः काले तारकेण दिवौकसः । तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः

tasmin viprakṛtāḥ kāle tārakeṇa divaukasaḥ / turāsāhaṃ purodhāya dhāma svāyaṃbhuvaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सर्वस्य धातारं ते सर्वे सर्वतोमुखम् । वागीशं वाग्भिर् अर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे

atha sarvasya dhātāraṃ te sarve sarvatomukham / vāgīśaṃ vāgbhir arthyābhiḥ praṇipatyopatasthire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस् त्रिमूर्तये तुभ्यं प्राक् सृष्टेः केवलात्मने । गुणत्रयविभागाय पश्चाद् भेदम् उपेयुषे

namas trimūrtaye tubhyaṃ prāk sṛṣṭeḥ kevalātmane / guṇatrayavibhāgāya paścād bhedam upeyuṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अमोघम् अपाम् अन्तर् उप्तं बीजम् अज त्वया । अतश् चराचरं विश्वं प्रभवस् तस्य गीयसे

yad amogham apām antar uptaṃ bījam aja tvayā / ataś carācaraṃ viśvaṃ prabhavas tasya gīyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिसृभिस् त्वम् अवस्थाभिर् महिमानम् उदीरयन् । प्रलयस्थितिसर्गाणाम् एकः कारणतां गतः

tisṛbhis tvam avasthābhir mahimānam udīrayan / pralayasthitisargāṇām ekaḥ kāraṇatāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीपुंसाव् आत्मभागौ ते भिन्नमूर्तेः सिसृक्षया । प्रसूतिभाजः सर्गस्य ताव् एव पितरौ स्मृतौ

strīpuṃsāv ātmabhāgau te bhinnamūrteḥ sisṛkṣayā / prasūtibhājaḥ sargasya tāv eva pitarau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकालपरिमाणेन व्यस्तरात्रिंदिवस्य ते । यौ तु स्वप्नावबोधौ तौ भूतानां प्रलयोदयौ

svakālaparimāṇena vyastarātriṃdivasya te / yau tu svapnāvabodhau tau bhūtānāṃ pralayodayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगद्योनिर् अयोनिस् त्वं जगदन्तो निरन्तकः । जगदादिर् अनादिस् त्वं जगदीशो निरीश्वरः

jagadyonir ayonis tvaṃ jagadanto nirantakaḥ / jagadādir anādis tvaṃ jagadīśo nirīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानम् आत्मना वेत्सि सृजस्य् आत्मानम् आत्मना । आत्मना कृतिना च त्वम् आत्मन्य् एव प्रलीयसे

ātmānam ātmanā vetsi sṛjasy ātmānam ātmanā / ātmanā kṛtinā ca tvam ātmany eva pralīyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रवः संघातकठिनः स्थूलः सूक्ष्मो लघुर् गुरुः । व्यक्तो व्यक्तेतरश् चासि प्राकाम्यं ते विभूतिषु

dravaḥ saṃghātakaṭhinaḥ sthūlaḥ sūkṣmo laghur guruḥ / vyakto vyaktetaraś cāsi prākāmyaṃ te vibhūtiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्घातः प्रणवो यासां न्यायैस् त्रिभिर् उदीरणम् । कर्म यज्ञः फलं स्वर्गस् तासां त्वं प्रभवो गिराम्

udghātaḥ praṇavo yāsāṃ nyāyais tribhir udīraṇam / karma yajñaḥ phalaṃ svargas tāsāṃ tvaṃ prabhavo girām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वाम् आमनन्ति प्रकृतिं पुरुषार्थप्रवर्तिनीम् । तद्दर्शिनम् उदासीनं त्वाम् एव पुरुषं विदुः

tvām āmananti prakṛtiṃ puruṣārthapravartinīm / taddarśinam udāsīnaṃ tvām eva puruṣaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं पितॄणाम् अपि पिता देवानाम् अपि देवता । परतो ऽपि परश् चासि विधाता वेधसाम् अपि

tvaṃ pitṝṇām api pitā devānām api devatā / parato 'pi paraś cāsi vidhātā vedhasām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वम् एव हव्यं होता च भोज्यं भोक्ता च शाश्वतः । वेद्यं च वेदिता चासि ध्याता ध्येयं च यत् परम्

tvam eva havyaṃ hotā ca bhojyaṃ bhoktā ca śāśvataḥ / vedyaṃ ca veditā cāsi dhyātā dhyeyaṃ ca yat param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तेभ्यः स्तुतीः श्रुत्वा यथार्था हृदयंगमाः । प्रसादाभिमुखो वेधाः प्रत्युवाच दिवौकसः

iti tebhyaḥ stutīḥ śrutvā yathārthā hṛdayaṃgamāḥ / prasādābhimukho vedhāḥ pratyuvāca divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणस्य कवेस् तस्य चतुर्मुखसमीरिता । प्रवृत्तिर् आसीच् छब्दानां चरितार्था चतुष्टयी

purāṇasya kaves tasya caturmukhasamīritā / pravṛttir āsīc chabdānāṃ caritārthā catuṣṭayī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वागतं स्वान् अधीकारान् प्रभावैर् अवलम्ब्य वः । युगपद् युगबाहुभ्यः प्राप्तेभ्यः प्राज्यविक्रमाः

svāgataṃ svān adhīkārān prabhāvair avalambya vaḥ / yugapad yugabāhubhyaḥ prāptebhyaḥ prājyavikramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इदं द्युतिम् आत्मीयां न बिभ्रति यथा पुरा । हिमक्लिष्टप्रकाशानि ज्योतींषीव मुखानि वः

kim idaṃ dyutim ātmīyāṃ na bibhrati yathā purā / himakliṣṭaprakāśāni jyotīṃṣīva mukhāni vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशमाद् अर्चिषाम् एतद् अनुद्गीर्णसुरायुधम् । वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठिताश्रीव लक्ष्यते

praśamād arciṣām etad anudgīrṇasurāyudham / vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitāśrīva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं चायम् अरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः । मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यम् आश्रितः

kiṃ cāyam aridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ / mantreṇa hatavīryasya phaṇino dainyam āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् । अपविद्धगदो बाहुर् भग्नशाख इव द्रुमः

kuberasya manaḥśalyaṃ śaṃsatīva parābhavam / apaviddhagado bāhur bhagnaśākha iva drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमो ऽपि विलिखन् भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरुते ऽस्मिन्न् अमोघे ऽपि निर्वाणालातलाघवम्

yamo 'pi vilikhan bhūmiṃ daṇḍenāstamitatviṣā / kurute 'sminn amoghe 'pi nirvāṇālātalāghavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमी च कथम् आदित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः । चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्

amī ca katham ādityāḥ pratāpakṣatiśītalāḥ / citranyastā iva gatāḥ prakāmālokanīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्याकुलत्वान् मरुतां वेगभङ्गो ऽनुमीयते । अम्भसाम् ओघसंरोधः प्रतीपगमनाद् इव

paryākulatvān marutāṃ vegabhaṅgo 'numīyate / ambhasām oghasaṃrodhaḥ pratīpagamanād iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवर्जितजटामौलि- विलम्बिशशिकोटयः । रुद्राणाम् अपि मूर्धानः क्षतहुंकारशंसिनः

āvarjitajaṭāmauli- vilambiśaśikoṭayaḥ / rudrāṇām api mūrdhānaḥ kṣatahuṃkāraśaṃsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धप्रतिष्ठाः प्रथमं यूयं किं बलवत्तरैः । अपवादैर् इवोत्सर्गाः कृतव्यावृत्तयः परैः

labdhapratiṣṭhāḥ prathamaṃ yūyaṃ kiṃ balavattaraiḥ / apavādair ivotsargāḥ kṛtavyāvṛttayaḥ paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् ब्रूत वत्साः किम् इतः प्रार्थयध्वे समागताः । मयि सृष्टिर् हि लोकानां रक्षा युष्मास्व् अवस्थिता

tad brūta vatsāḥ kim itaḥ prārthayadhve samāgatāḥ / mayi sṛṣṭir hi lokānāṃ rakṣā yuṣmāsv avasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मन्दानिलोद्धूत- कमलाकरशोभिना । गुरुं नेत्रसहस्रेण चोदयाम् आस वासवः

tato mandāniloddhūta- kamalākaraśobhinā / guruṃ netrasahasreṇa codayām āsa vāsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स द्विनेत्रो हरेश् चक्षुः सहस्रनयनाधिकम् । वाचस्पतिर् उवाचेदं प्राञ्जलिर् जलजासनम्

sa dvinetro hareś cakṣuḥ sahasranayanādhikam / vācaspatir uvācedaṃ prāñjalir jalajāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं यद् आत्थ भगवन्न् आमृष्टं नः परैः पदम् । प्रत्येकं विनियुक्तात्मा कथं न ज्ञास्यसि प्रभो

evaṃ yad āttha bhagavann āmṛṣṭaṃ naḥ paraiḥ padam / pratyekaṃ viniyuktātmā kathaṃ na jñāsyasi prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवल्लब्धवरोदीर्णस् तारकाख्यो महासुरः । उपप्लवाय लोकानां धूमकेतुर् इवोत्थितः

bhavallabdhavarodīrṇas tārakākhyo mahāsuraḥ / upaplavāya lokānāṃ dhūmaketur ivotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरे तावन्तम् एवास्य तनोति रविर् आतपम् । दीर्घिकाकमलोन्मेषो यावन्मात्रेण साध्यते

pure tāvantam evāsya tanoti ravir ātapam / dīrghikākamalonmeṣo yāvanmātreṇa sādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाभिः सर्वदा चन्द्रस् तं कलाभिर् निषेवते । नादत्ते केवलां लेखां हरचूडामणीकृताम्

sarvābhiḥ sarvadā candras taṃ kalābhir niṣevate / nādatte kevalāṃ lekhāṃ haracūḍāmaṇīkṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यावृत्तगतिर् उद्याने कुसुमस्तेयसाध्वसात् । न वाति वायुस् तत्पार्श्वे तालवृन्तानिलाधिकम्

vyāvṛttagatir udyāne kusumasteyasādhvasāt / na vāti vāyus tatpārśve tālavṛntānilādhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्यायसेवाम् उत्सृज्य पुष्पसंभारतत्पराः । उद्यानपालसामान्यम् ऋतवस् तम् उपासते

paryāyasevām utsṛjya puṣpasaṃbhāratatparāḥ / udyānapālasāmānyam ṛtavas tam upāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योपायनयोग्यानि रत्नानि सरितां पतिः । कथम् अप्य् अम्भसाम् अन्तर् आ निष्पत्तेः प्रतीक्षते

tasyopāyanayogyāni ratnāni saritāṃ patiḥ / katham apy ambhasām antar ā niṣpatteḥ pratīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वलन्मणिशिखाश् चैनं वासुकिप्रमुखा निशि । स्थिरप्रदीपताम् एत्य भुजंगाः पर्युपासते

jvalanmaṇiśikhāś cainaṃ vāsukipramukhā niśi / sthirapradīpatām etya bhujaṃgāḥ paryupāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कृतानुग्रहापेक्षी तं मुहुर् दूतहारितैः । अनुकूलयतीन्द्रो ऽपि कल्पद्रुमविभूषणैः

tatkṛtānugrahāpekṣī taṃ muhur dūtahāritaiḥ / anukūlayatīndro 'pi kalpadrumavibhūṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थम् आराध्यमानो ऽपि क्लिश्नाति भुवनत्रयम् । शाम्येत् प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः

ittham ārādhyamāno 'pi kliśnāti bhuvanatrayam / śāmyet pratyapakāreṇa nopakāreṇa durjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनामरवधूहस्तैः सदयालूनपल्लवाः । अभिज्ञाश् छेदपातानां क्रियन्ते नन्दनद्रुमाः

tenāmaravadhūhastaiḥ sadayālūnapallavāḥ / abhijñāś chedapātānāṃ kriyante nandanadrumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीज्यते स हि संसुप्तः श्वाससाधारणानिलैः । चामरैः सुरबन्दीनां बाष्पशीकरवर्षिभिः

vījyate sa hi saṃsuptaḥ śvāsasādhāraṇānilaiḥ / cāmaraiḥ surabandīnāṃ bāṣpaśīkaravarṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पाट्य मेरुशृङ्गाणि क्षुण्णानि हरितां खुरैः । आक्रीडपर्वतास् तेन कल्पिताः स्वेषु वेश्मसु

utpāṭya meruśṛṅgāṇi kṣuṇṇāni haritāṃ khuraiḥ / ākrīḍaparvatās tena kalpitāḥ sveṣu veśmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दाकिन्याः पयःशेषं दिग्वारणमदाविलम् । हेमाम्भोरुहसस्यानां तद्वाप्यो धाम सांप्रतम्

mandākinyāḥ payaḥśeṣaṃ digvāraṇamadāvilam / hemāmbhoruhasasyānāṃ tadvāpyo dhāma sāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुवनालोकनप्रीतिः स्वर्गिभिर् नानुभूयते । खिलीभूते विमानानां तदापातभयात् पथि

bhuvanālokanaprītiḥ svargibhir nānubhūyate / khilībhūte vimānānāṃ tadāpātabhayāt pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्वभिः संभृतं हव्यं विततेष्व् अध्वरेषु सः । जातवेदोमुखान् मायी मिषताम् आच्छिनत्ति नः

yajvabhiḥ saṃbhṛtaṃ havyaṃ vitateṣv adhvareṣu saḥ / jātavedomukhān māyī miṣatām ācchinatti naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चैर् उच्चैःश्रवास् तेन हयरत्नम् अहारि च । देहबद्धम् इवेन्द्रस्य चिरकालार्जितं यशः

uccair uccaiḥśravās tena hayaratnam ahāri ca / dehabaddham ivendrasya cirakālārjitaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् उपायाः सर्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः । वीर्यवत्य् औषधानीव विकारे सांनिपातिके

tasminn upāyāḥ sarve naḥ krūre pratihatakriyāḥ / vīryavaty auṣadhānīva vikāre sāṃnipātike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयाशा यत्र चास्माकं प्रतिघातोत्थितार्चिषा । हरिचक्रेण तेनास्य कण्ठे निष्क इवार्पितः

jayāśā yatra cāsmākaṃ pratighātotthitārciṣā / haricakreṇa tenāsya kaṇṭhe niṣka ivārpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदीयास् तोयदेष्व् अद्य पुष्करावर्तकादिषु । अभ्यस्यन्ति तटाघातं निर्जितैरावता गजाः

tadīyās toyadeṣv adya puṣkarāvartakādiṣu / abhyasyanti taṭāghātaṃ nirjitairāvatā gajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इच्छामो विभो सृष्टं सेनान्यं तस्य शान्तये । कर्मबन्धच्छिदं धर्मं भवस्येव मुमुक्षवः

tad icchāmo vibho sṛṣṭaṃ senānyaṃ tasya śāntaye / karmabandhacchidaṃ dharmaṃ bhavasyeva mumukṣavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोप्तारं सुरसैन्यानां यं पुरस्कृत्य गोत्रभित् । प्रत्यानेष्यति शत्रुभ्यो बन्दीम् इव जयश्रियम्

goptāraṃ surasainyānāṃ yaṃ puraskṛtya gotrabhit / pratyāneṣyati śatrubhyo bandīm iva jayaśriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचस्य् अवसिते तस्मिन् ससर्ज गिरम् आत्मभूः । गर्जितानन्तरां वृष्टिं सौभाग्येन जिगाय या

vacasy avasite tasmin sasarja giram ātmabhūḥ / garjitānantarāṃ vṛṣṭiṃ saubhāgyena jigāya yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपत्स्यते वः कामो यं कालः कश्चित् प्रतीक्ष्यताम् । न त्व् अस्य सिद्धौ यास्यामि सर्गव्यापारम् आत्मना

saṃpatsyate vaḥ kāmo yaṃ kālaḥ kaścit pratīkṣyatām / na tv asya siddhau yāsyāmi sargavyāpāram ātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर् नेत एवार्हति क्षयम् । विषवृक्षो ऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुम् असांप्रतम्

itaḥ sa daityaḥ prāptaśrīr neta evārhati kṣayam / viṣavṛkṣo 'pi saṃvardhya svayaṃ chettum asāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृतं तेनेदम् एव प्राङ् मया चास्मै प्रतिश्रुतम् । वरेण शमितं लोकान् अलं दग्धुं हि तत्तपः

vṛtaṃ tenedam eva prāṅ mayā cāsmai pratiśrutam / vareṇa śamitaṃ lokān alaṃ dagdhuṃ hi tattapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयुगे सांयुगीनं तम् उद्यतं प्रसहेत कः । अंशाद् ऋते निषिक्तस्य नीललोहितरेतसः

saṃyuge sāṃyugīnaṃ tam udyataṃ prasaheta kaḥ / aṃśād ṛte niṣiktasya nīlalohitaretasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि देवः परं ज्योतिस् तमःपारे व्यवस्थितम् । परिच्छिन्नप्रभावर्द्धिर् न मया न च विष्णुना

sa hi devaḥ paraṃ jyotis tamaḥpāre vyavasthitam / paricchinnaprabhāvarddhir na mayā na ca viṣṇunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमारूपेण ते यूयं संयमस्तिमितं मनः । शंभोर् यतध्वम् आक्रष्टुम् अयस्कान्तेन लोहवत्

umārūpeṇa te yūyaṃ saṃyamastimitaṃ manaḥ / śaṃbhor yatadhvam ākraṣṭum ayaskāntena lohavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभे एव क्षमे वोढुम् उभयोर् वीर्यम् आहितम् । सा वा शंभोस् तदीया वा मूर्तिर् जलमयी मम

ubhe eva kṣame voḍhum ubhayor vīryam āhitam / sā vā śaṃbhos tadīyā vā mūrtir jalamayī mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यात्मा शितिकण्ठस्य सैनापत्यम् उपेत्य वः । मोक्ष्यते सुरबन्दीनां वेणीर् वीर्यविभूतिभिः

tasyātmā śitikaṇṭhasya saināpatyam upetya vaḥ / mokṣyate surabandīnāṃ veṇīr vīryavibhūtibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति व्याहृत्य विबुधान् विश्वयोनिस् तिरोदधे । मनस्य् आहितकर्तव्यास् ते ऽपि प्रतिययुर् दिवम्

iti vyāhṛtya vibudhān viśvayonis tirodadhe / manasy āhitakartavyās te 'pi pratiyayur divam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र निश्चित्य कन्दर्पम् अगमत् पाकशासनः । मनसा कार्यसंसिद्धि- त्वराद्विगुणरंहसा

tatra niścitya kandarpam agamat pākaśāsanaḥ / manasā kāryasaṃsiddhi- tvarādviguṇaraṃhasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स ललितयोषिद्भ्रूलताचारुशृङ्गं रतिवलयपदाङ्के चापम् आसज्य कण्ठे । सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः शतमखम् उपतस्थे प्राञ्जलिः पुष्पधन्वा

atha sa lalitayoṣidbhrūlatācāruśṛṅgaṃ rativalayapadāṅke cāpam āsajya kaṇṭhe / sahacaramadhuhastanyastacūtāṅkurāstraḥ śatamakham upatasthe prāñjaliḥ puṣpadhanvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.