अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पुनरपि भगवन्तमेतदवोचत् - नित्यशब्दः पुनर्भगवन् क्वभिहितः? भगवानाह - भ्रान्तौ महामते । यस्मादियं भ्रान्तिरार्याणामपि ख्यायते विपर्यासतः । तद्यथा महामते मृगतृष्णालातचक्रकेशोण्डुकगन्धर्वनगरमायास्वप्नप्रतिबिम्बाक्षपुरुषा लोके ऽविद्वद्भिर्विपर्यस्यन्ते, न तु विद्वद्भिः । न च पुनर्न ख्यायन्ते । सा पुनर्भ्रान्तिर्महामते अनेकप्रकारा ख्यायात् । न भ्रान्तेरशाश्वततां कुरुते । तत्कस्य हेतोः? यदुत भावाभावविवर्जितत्वात् । कथं पुनर्महामते भावाभावविवर्जिता भ्रान्तिः? यदुत सर्वबालविचित्रगोचरत्वात्समुद्रतरंगगङ्गोदकवत्प्रेतानां दर्शनादर्शनतः । अत एतस्मात्कारणान्महामते भ्रान्तिभावो न भवति । यस्माच्च तदुदकमन्येषां ख्यायते, अतो ह्यभावो न भवति । एवं भ्रान्तिरार्याणां विपर्यासाविपर्यासवर्जिता । अतश्च महामते अस्मात्कारणाच्छाश्वता भ्रान्तिर्यदुत निमित्तलक्षणाभेदत्वात् । न हि महामते भ्रान्तिर्विविधविचित्रनिमित्तविकल्पेन विकल्प्यमाना भेदमुपयाति । अत एतस्मात्कारणान्महामते भ्रान्तिः शाश्वता ॥ कथं पुनर्महामते भ्रान्तिस्तत्त्वं भवति? येन पुनः कारणेन महामते आर्याणामस्यां भ्रान्तौ विपर्यासबुद्धिर्न प्रवर्तते, नाविपर्यासबुद्धिः । नान्यत्र महामते आर्या अस्यां भ्रान्तौ यकिंचित्संज्ञिनो भवन्ति नार्यज्ञानवस्तुसंज्ञिनः । यत्किंचिदिति महामते बालप्रलाप एष नार्यप्रलापः । सा पुनर्भ्रान्तिर्विपर्यासाविपर्यासेन विकल्प्यमाना गोत्रद्वयावहा भवति यदुत आर्यगोत्रस्य वा बालपृथग्जनगोत्रस्य वा । आर्यगोत्रं पुनर्महामते त्रिप्रकारमुपयाति यदुत श्रावकप्रत्येकबुद्धबुद्धप्रभेदतः । तत्र कथं पुनर्महामते बालैर्भ्रान्तिर्विकल्प्यमाना श्रावकयानगोत्रं जनयति? यदुत महामते स्वसामान्यलक्षणाभिनिवेशेनाभिनिविश्यमाना श्रावकयानगोत्राय संवर्तते । एवं महामते सा भ्रान्तिः श्रावकयानगोत्रावहा भवति । तत्र कथं पुनर्महामते सैव भ्रान्तिर्विकल्प्यमाना प्रत्येकबुद्धयानगोत्रावहा भवति? यदुत तस्या एव महामते भ्रान्तेः स्वसामान्यलक्षणाभिनिवेशासंसर्गतः प्रत्येकबुद्धयानगोत्रावहा भवति । तत्र कथं (वैद्य ४५) पुनर्महामते पण्डितैः सैव भ्रान्तिर्विकल्प्यमाना बुद्धयानगोत्रावहा भवति? यदुत महामते स्वचित्तदृश्यमात्रावबोधाद्बाह्यभावाभावविकल्पनतया विकल्प्यमाना बुद्धयानगोत्राअवहा भवति । अत एव महामते गोत्रम् । एष गोत्रार्थः । विचित्रवस्तुभावना पुनर्महामते बालैर्भ्रान्तिर्विकल्प्यमाना संसारयानगोत्रावहा भवति, एवमिदं नान्यथेति । अत एतस्मात्कारणान्महामते भ्रान्तिर्विचित्रवस्तुत्वेन कल्प्यते बालैः । सा च न वस्तु, नावस्तु । सैव महामते भ्रान्तिरविकल्प्यमाना आर्याणां चित्तमनोमनोविज्ञानदौष्ठुल्यवासनास्वभावधर्मपरावृत्तिभावाद्भ्रान्तिरार्याणां तथतेत्युच्यते । अत एतदुक्तं भवति महामते - तथतापि चित्तविनिर्मुक्तेति । अस्यैव महामते पदस्याभिद्योतनार्थमिदमुक्तं मया - कल्पनैश्च विवर्जितं सर्वकल्पनाविरहितमिति यावदुक्तं भवति ॥ महामतिराह - भ्रान्तिर्भगवन् विद्यते नेति? भगवानाह - मायावन्महामते न लक्षणाभिनिवेशतो भ्रान्तिर्विद्यते । यदि पुनर्महामते भ्रान्तिर्लक्षणाभिनिवेशेन विद्यते, अव्यावृत्त एव महामते भावाभिनिवेशः स्यात् । प्रतीत्यसमुत्पादवत्तीर्थकरकारणोत्पादवदेतत्स्यान्महामते । महामतिराह - यदि भगवन् मायाप्रख्या भ्रान्तिः, तेनान्यस्या भ्रान्तेः कारणीभविष्यति । भगवानाह - न महामते माया भ्रान्तिकारणम् । अदौष्ठुल्यदोषावहत्वान्न हि महामते माया दौष्ठुल्यदोषमावहति । अविकल्प्यमाना माया पुनर्महामते परपुरुषविद्याधिष्ठानात्प्रवर्तते, न स्वविकल्पदौष्ठुल्यवासनाधिष्ठानतः । सा न दोषावहा भवति । चित्तदृष्टिमोहमात्रमेतन्महामते बालानां यत्किंचिदभिनिवेशतो न त्वार्याणाम् ॥ तत्रेदमुच्यते - आर्यो न पश्यति भ्रान्तिं नापि तत्त्वं तदन्तरे । भ्रान्तिरेव भवेत्तत्त्वं यस्मात्तत्त्वं तदन्तरे
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvaḥ punarapi bhagavantametadavocat - nityaśabdaḥ punarbhagavan kvabhihitaḥ? bhagavānāha - bhrāntau mahāmate / yasmādiyaṃ bhrāntirāryāṇāmapi khyāyate viparyāsataḥ / tadyathā mahāmate mṛgatṛṣṇālātacakrakeśoṇḍukagandharvanagaramāyāsvapnapratibimbākṣapuruṣā loke 'vidvadbhirviparyasyante, na tu vidvadbhiḥ / na ca punarna khyāyante / sā punarbhrāntirmahāmate anekaprakārā khyāyāt / na bhrānteraśāśvatatāṃ kurute / tatkasya hetoḥ? yaduta bhāvābhāvavivarjitatvāt / kathaṃ punarmahāmate bhāvābhāvavivarjitā bhrāntiḥ? yaduta sarvabālavicitragocaratvātsamudrataraṃgagaṅgodakavatpretānāṃ darśanādarśanataḥ / ata etasmātkāraṇānmahāmate bhrāntibhāvo na bhavati / yasmācca tadudakamanyeṣāṃ khyāyate, ato hyabhāvo na bhavati / evaṃ bhrāntirāryāṇāṃ viparyāsāviparyāsavarjitā / ataśca mahāmate asmātkāraṇācchāśvatā bhrāntiryaduta nimittalakṣaṇābhedatvāt / na hi mahāmate bhrāntirvividhavicitranimittavikalpena vikalpyamānā bhedamupayāti / ata etasmātkāraṇānmahāmate bhrāntiḥ śāśvatā // kathaṃ punarmahāmate bhrāntistattvaṃ bhavati? yena punaḥ kāraṇena mahāmate āryāṇāmasyāṃ bhrāntau viparyāsabuddhirna pravartate, nāviparyāsabuddhiḥ / nānyatra mahāmate āryā asyāṃ bhrāntau yakiṃcitsaṃjñino bhavanti nāryajñānavastusaṃjñinaḥ / yatkiṃciditi mahāmate bālapralāpa eṣa nāryapralāpaḥ / sā punarbhrāntirviparyāsāviparyāsena vikalpyamānā gotradvayāvahā bhavati yaduta āryagotrasya vā bālapṛthagjanagotrasya vā / āryagotraṃ punarmahāmate triprakāramupayāti yaduta śrāvakapratyekabuddhabuddhaprabhedataḥ / tatra kathaṃ punarmahāmate bālairbhrāntirvikalpyamānā śrāvakayānagotraṃ janayati? yaduta mahāmate svasāmānyalakṣaṇābhiniveśenābhiniviśyamānā śrāvakayānagotrāya saṃvartate / evaṃ mahāmate sā bhrāntiḥ śrāvakayānagotrāvahā bhavati / tatra kathaṃ punarmahāmate saiva bhrāntirvikalpyamānā pratyekabuddhayānagotrāvahā bhavati? yaduta tasyā eva mahāmate bhrānteḥ svasāmānyalakṣaṇābhiniveśāsaṃsargataḥ pratyekabuddhayānagotrāvahā bhavati / tatra kathaṃ (Vaidya 45) punarmahāmate paṇḍitaiḥ saiva bhrāntirvikalpyamānā buddhayānagotrāvahā bhavati? yaduta mahāmate svacittadṛśyamātrāvabodhādbāhyabhāvābhāvavikalpanatayā vikalpyamānā buddhayānagotrāavahā bhavati / ata eva mahāmate gotram / eṣa gotrārthaḥ / vicitravastubhāvanā punarmahāmate bālairbhrāntirvikalpyamānā saṃsārayānagotrāvahā bhavati, evamidaṃ nānyatheti / ata etasmātkāraṇānmahāmate bhrāntirvicitravastutvena kalpyate bālaiḥ / sā ca na vastu, nāvastu / saiva mahāmate bhrāntiravikalpyamānā āryāṇāṃ cittamanomanovijñānadauṣṭhulyavāsanāsvabhāvadharmaparāvṛttibhāvādbhrāntirāryāṇāṃ tathatetyucyate / ata etaduktaṃ bhavati mahāmate - tathatāpi cittavinirmukteti / asyaiva mahāmate padasyābhidyotanārthamidamuktaṃ mayā - kalpanaiśca vivarjitaṃ sarvakalpanāvirahitamiti yāvaduktaṃ bhavati // mahāmatirāha - bhrāntirbhagavan vidyate neti? bhagavānāha - māyāvanmahāmate na lakṣaṇābhiniveśato bhrāntirvidyate / yadi punarmahāmate bhrāntirlakṣaṇābhiniveśena vidyate, avyāvṛtta eva mahāmate bhāvābhiniveśaḥ syāt / pratītyasamutpādavattīrthakarakāraṇotpādavadetatsyānmahāmate / mahāmatirāha - yadi bhagavan māyāprakhyā bhrāntiḥ, tenānyasyā bhrānteḥ kāraṇībhaviṣyati / bhagavānāha - na mahāmate māyā bhrāntikāraṇam / adauṣṭhulyadoṣāvahatvānna hi mahāmate māyā dauṣṭhulyadoṣamāvahati / avikalpyamānā māyā punarmahāmate parapuruṣavidyādhiṣṭhānātpravartate, na svavikalpadauṣṭhulyavāsanādhiṣṭhānataḥ / sā na doṣāvahā bhavati / cittadṛṣṭimohamātrametanmahāmate bālānāṃ yatkiṃcidabhiniveśato na tvāryāṇām // tatredamucyate - āryo na paśyati bhrāntiṃ nāpi tattvaṃ tadantare / bhrāntireva bhavettattvaṃ yasmāttattvaṃ tadantare
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.