पुनरपरं महामते युक्तिहेतुबुद्धिवैकल्यात्कुतार्किका दुर्विदग्धमतयो ऽनागते ऽध्वनि पृष्टा विद्वद्भिरेकत्वान्यत्वोभयानुभयदृष्टिलक्षणविनिर्मुक्तमन्तद्वयविधिं पृच्छद्भिरेवं वक्ष्यन्ति - अप्रश्नमिदं नेदं योनिश इति, यदुत रूपादिभ्यो ऽनित्यता अन्या अनन्येति । एवं निर्वाणं संस्कारेभ्यो लक्षणाल्लक्षणं गुणेभ्यो गुणी भूतेभ्यो भौतिकं दृश्याद्दर्शनं पांशुभ्यो ऽणवो ज्ञानाद्योगिनः, एवमाद्येनोत्तरोत्तरक्रमलक्षणविधिना अव्याकृतानि पृष्टाः स्थापनीयं भगवता अव्याकृतमिति वक्ष्यन्ति । न तु ते मोहपुरुषा एवं ज्ञास्यन्ति यथा श्रोतॄणां बुद्धिवैकल्यात् तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धा उत्रासपदविवर्जनार्थं सत्त्वानां न व्याकुर्वन्ति । अव्याकृतान्यपि च महामते तीर्थकरदृष्टिवादव्युदासार्थं नोपदिश्यन्ते तथागतैः । तीर्थकरा हि महामते एवंवादिनः - यदुत स जीवस्तच्छरीरम्, अन्यो जीवो ऽन्यच्छरीरम्, इत्येवमाद्ये ऽव्याकृतवादः । तीर्थकराणां हि महामते कारणविसंमूढानामव्याकृतं न तु मत्प्रवचने । मत्प्रवचने तु महामते ग्राह्यग्राहकविसंयुक्ते विकल्पो न प्रवर्तते । तेषां कथं स्थाप्यं भवेत्? ये तु महामते ग्राह्यग्राहकाभिनिविष्टाः स्वचित्तदृश्यमात्रानवधारितमतयस्तेषां स्थाप्यं भवति । चतुर्विधपदप्रश्नव्याकरणेन महामते तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः सत्त्वेभ्यो धर्मं देशयन्ति । स्थापनीयमिति महामते कालान्तरदेशनैषा मया कृता अपरिपक्वेन्द्रियाणाम् । न तु परिपक्वेन्द्रियाणां स्थाप्यं भवति ॥ पुनरपरं महामते क्रियाकारकरहिताः सर्वधर्मा नोत्पद्यन्ते ऽकारकत्वात् । तेनोच्यते ऽनुप्तन्नाः सर्वधर्माः । निःस्वभावाः पुनर्महामते सर्वभावाः केन कारणेनः? यस्मान्महामते स्वबुद्ध्या विचार्यमाणानां स्वसामान्यलक्षणाभावा नावधार्यन्ते, तेनोच्यन्ते निःस्वभावाः सर्वधर्मा इति । तत्र अनायूहानिर्यूहाः पुनर्महामते सर्वधर्माः केन कारणेन? यस्मान्महामते स्वसामान्यलक्षणमायूह्यमानं नायुह्यते, निर्यूह्यमानं न निर्यूह्यते । अत एतस्मात्कारणान्महामते सर्वधर्मा आयूहनिर्यूहविगताः । अनिरुद्धाः पुनर्महामते सर्वधर्माः केन कारणेन? यदुत भावस्वभावलक्षणासत्त्वात्सर्वधर्मा नोपलभ्यन्ते । तेनोच्यन्ते ऽनिरुद्धाः सर्वधर्मा इति । तत्र (वैद्य ४८) अनित्याः पुनर्महामते सर्वधर्माः केन कारणेनोच्यन्ते? यदुत लक्षणोत्पत्त्यनित्यभावात् । तेनोच्यन्ते अनित्याः सर्वधर्मा इति । तत्र नित्याः पुनर्महामते सर्वधर्माः केन कारणेन? यदुत लक्षणोत्पन्नानुत्पन्नाभावादनित्यतया नित्याः । तेनोच्यन्ते महामते नित्याः सर्वधर्मा इति ॥ तत्रेदमुच्यते - चतुर्विधं व्याकरणमेकांशं परिपृच्छनम् । विभज्यं स्थापनीयं च तीर्थवादनिवारणम्
punaraparaṃ mahāmate yuktihetubuddhivaikalyātkutārkikā durvidagdhamatayo 'nāgate 'dhvani pṛṣṭā vidvadbhirekatvānyatvobhayānubhayadṛṣṭilakṣaṇavinirmuktamantadvayavidhiṃ pṛcchadbhirevaṃ vakṣyanti - apraśnamidaṃ nedaṃ yoniśa iti, yaduta rūpādibhyo 'nityatā anyā ananyeti / evaṃ nirvāṇaṃ saṃskārebhyo lakṣaṇāllakṣaṇaṃ guṇebhyo guṇī bhūtebhyo bhautikaṃ dṛśyāddarśanaṃ pāṃśubhyo 'ṇavo jñānādyoginaḥ, evamādyenottarottarakramalakṣaṇavidhinā avyākṛtāni pṛṣṭāḥ sthāpanīyaṃ bhagavatā avyākṛtamiti vakṣyanti / na tu te mohapuruṣā evaṃ jñāsyanti yathā śrotṝṇāṃ buddhivaikalyāt tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā utrāsapadavivarjanārthaṃ sattvānāṃ na vyākurvanti / avyākṛtānyapi ca mahāmate tīrthakaradṛṣṭivādavyudāsārthaṃ nopadiśyante tathāgataiḥ / tīrthakarā hi mahāmate evaṃvādinaḥ - yaduta sa jīvastaccharīram, anyo jīvo 'nyaccharīram, ityevamādye 'vyākṛtavādaḥ / tīrthakarāṇāṃ hi mahāmate kāraṇavisaṃmūḍhānāmavyākṛtaṃ na tu matpravacane / matpravacane tu mahāmate grāhyagrāhakavisaṃyukte vikalpo na pravartate / teṣāṃ kathaṃ sthāpyaṃ bhavet? ye tu mahāmate grāhyagrāhakābhiniviṣṭāḥ svacittadṛśyamātrānavadhāritamatayasteṣāṃ sthāpyaṃ bhavati / caturvidhapadapraśnavyākaraṇena mahāmate tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sattvebhyo dharmaṃ deśayanti / sthāpanīyamiti mahāmate kālāntaradeśanaiṣā mayā kṛtā aparipakvendriyāṇām / na tu paripakvendriyāṇāṃ sthāpyaṃ bhavati // punaraparaṃ mahāmate kriyākārakarahitāḥ sarvadharmā notpadyante 'kārakatvāt / tenocyate 'nuptannāḥ sarvadharmāḥ / niḥsvabhāvāḥ punarmahāmate sarvabhāvāḥ kena kāraṇenaḥ? yasmānmahāmate svabuddhyā vicāryamāṇānāṃ svasāmānyalakṣaṇābhāvā nāvadhāryante, tenocyante niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti / tatra anāyūhāniryūhāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇena? yasmānmahāmate svasāmānyalakṣaṇamāyūhyamānaṃ nāyuhyate, niryūhyamānaṃ na niryūhyate / ata etasmātkāraṇānmahāmate sarvadharmā āyūhaniryūhavigatāḥ / aniruddhāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇena? yaduta bhāvasvabhāvalakṣaṇāsattvātsarvadharmā nopalabhyante / tenocyante 'niruddhāḥ sarvadharmā iti / tatra (Vaidya 48) anityāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇenocyante? yaduta lakṣaṇotpattyanityabhāvāt / tenocyante anityāḥ sarvadharmā iti / tatra nityāḥ punarmahāmate sarvadharmāḥ kena kāraṇena? yaduta lakṣaṇotpannānutpannābhāvādanityatayā nityāḥ / tenocyante mahāmate nityāḥ sarvadharmā iti // tatredamucyate - caturvidhaṃ vyākaraṇamekāṃśaṃ paripṛcchanam / vibhajyaṃ sthāpanīyaṃ ca tīrthavādanivāraṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.