Library·Rupa Gosvami: Laghubhagavatamrta·1·1.3
इति पुरुषावतार-गुणावतार-निरूपणम् ॥२॥ तृतीयः परिच्छेदः लीलावतार-निरूपणम् अथ लीलावताराश् च विलिख्यन्ते यथा मति । श्रीमद्-भागवतस्यानुसारेण प्रायशस् त्व् अमी
iti puruṣāvatāra-guṇāvatāra-nirūpaṇam ||2|| tṛtīyaḥ paricchedaḥ līlāvatāra-nirūpaṇam atha līlāvatārāś ca vilikhyante yathā mati | śrīmad-bhāgavatasyānusāreṇa prāyaśas tv amī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र श्री-चतुःसनः श्री-प्रथमे (१।३।६) - स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गम् आश्रितः । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम्
tatra śrī-catuḥsanaḥ śrī-prathame (1.3.6) - sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ | cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । चतुर्भिर् अवतारोऽयम् एक एव सतां मतः । सम-शब्दात् चतुर्ष्व् एव चतुःसन इति स्मृतः
iti | caturbhir avatāro'yam eka eva satāṃ mataḥ | sama-śabdāt caturṣv eva catuḥsana iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्ध-ज्ञानस्य भक्तेश् च प्रचारार्थम् अवातरत् । पञ्चषाब्दिक-बालाभो गौरः कमल-योनितः
śuddha-jñānasya bhakteś ca pracārārtham avātarat | pañcaṣābdika-bālābho gauraḥ kamala-yonitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-नारदः । तत्रैव (१।३।८) - तृतीयम् ऋषि-सर्गं वै देवर्षित्वम् उपेत्य सः । तन्त्रं सात्वतम् आचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः
śrī-nāradaḥ | tatraiva (1.3.8) - tṛtīyam ṛṣi-sargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ | tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवर्तनाय लोकेऽस्मिन् स्वभक्तेर् एव सर्वतः । हरिर् देवर्षि-रूपेण चन्द्र-शुभ्रो विधेर् अभूत्
pravartanāya loke'smin svabhakter eva sarvataḥ | harir devarṣi-rūpeṇa candra-śubhro vidher abhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भूयाद् इद्मे ब्राह्मे कल्प एव चतुःसनः । नारदश् चानुवर्तेते कल्पेषु सकलेष्व् अपि
āvirbhūyād idme brāhme kalpa eva catuḥsanaḥ | nāradaś cānuvartete kalpeṣu sakaleṣv api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-वराहः । तत्रैव (१।३।७) -- द्वितीयं तु भवायास्य रसातल-गतां महीम् । उद्धरिष्यन्न् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः
śrī-varāhaḥ | tatraiva (1.3.7) -- dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātala-gatāṃ mahīm | uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-द्वितीये च (२।७।१) यत्रोद्यतः क्षिति-तलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकल-यज्ञ-मयीम् अनन्तः । अन्तर्-महार्णव उपागतम् आदि-दैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिम् इव वज्र-धरो ददार
śrī-dvitīye ca (2.7.1) yatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhrat krauḍīṃ tanuṃ sakala-yajña-mayīm anantaḥ | antar-mahārṇava upāgatam ādi-daityaṃ taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । द्विर् आविरासीत् कल्पेऽस्मिन्न् आद्ये स्वायम्भुवान्तरे । घ्राणाद् विधेर् धरोद्धृत्यै चाक्षुषीये तु नीरतः
iti | dvir āvirāsīt kalpe'sminn ādye svāyambhuvāntare | ghrāṇād vidher dharoddhṛtyai cākṣuṣīye tu nīrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्याक्षं धरोद्धारे निहन्तुं दंष्ट्रि-पुङ्गवः । चतुष्पात् श्री-वराहोऽसौ नृ-वराहः क्वचिन् मतः
hiraṇyākṣaṃ dharoddhāre nihantuṃ daṃṣṭri-puṅgavaḥ | catuṣpāt śrī-varāho'sau nṛ-varāhaḥ kvacin mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचिज् जलद-श्यामः कदाचिच् चन्द्रपाण्डरः । यज्ञ-मूर्तिः स्थविष्ठोऽयं वर्ण-द्वय-युतः स्मृतः
kadācij jalada-śyāmaḥ kadācic candrapāṇḍaraḥ | yajña-mūrtiḥ sthaviṣṭho'yaṃ varṇa-dvaya-yutaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षात् प्राचेतसात् सृष्टिः श्रूयते चाक्षुषेऽन्तरे । अतस् तत्रैव जन्मास्य हिरण्याक्षस्य युज्यते
dakṣāt prācetasāt sṛṣṭiḥ śrūyate cākṣuṣe'ntare | atas tatraiva janmāsya hiraṇyākṣasya yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि श्री-चतुर्थे (४।३०।४९) -- चाक्षुषे त्व् अन्तरे प्राप्ते प्राक्-सर्गे काल-विद्रुते । यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैव-चोदितः
tathā hi śrī-caturthe (4.30.49) -- cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute | yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । उत्तानपाद-वंश्यानां तनयस्य प्रचेतसाम् । दक्षस्यैव दितिः पुत्री हिरणाक्षो दितेः सुतः
iti | uttānapāda-vaṃśyānāṃ tanayasya pracetasām | dakṣasyaiva ditiḥ putrī hiraṇākṣo diteḥ sutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पारम्भे तदा नास्ति सुतोत्पत्तिर् मनोर् अपि । क्वासौ प्राचेतसो दक्षः क्व दितिः क्व दितेः
kalpārambhe tadā nāsti sutotpattir manor api | kvāsau prācetaso dakṣaḥ kva ditiḥ kva diteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः काल-द्वयोद्भूतं श्री-वराहस्य चेष्टितम् । एकत्रैवाह मैत्रेयः क्षत्तुः प्रश्नानुरोधतः
ataḥ kāla-dvayodbhūtaṃ śrī-varāhasya ceṣṭitam | ekatraivāha maitreyaḥ kṣattuḥ praśnānurodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्ये मन्वन्तरस्यैव मुनेः शापान् मनुं प्रति । प्रलयोऽसौ बभूवेति पुराणे क्वचिद् ईर्यते
madhye manvantarasyaiva muneḥ śāpān manuṃ prati | pralayo'sau babhūveti purāṇe kvacid īryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् आकस्मिको जातश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । प्रलयः पद्मनाभस्य लीलयेति च कुत्रचित्
ayam ākasmiko jātaś cākṣuṣasyāntare manoḥ | pralayaḥ padmanābhasya līlayeti ca kutracit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व-मन्वन्तरस्यान्ते प्रलयो निश्चितं भवेत् । विष्णु-धर्मोत्तरे त्व् एतत् मार्कण्डेयेन भाषितम्
sarva-manvantarasyānte pralayo niścitaṃ bhavet | viṣṇu-dharmottare tv etat mārkaṇḍeyena bhāṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि - मन्वन्तरे परिक्षीणे देवा मन्वन्तरेश्वराः । महर्लोकम् अथासाद्य तिष्ठन्ति गत-कल्मषाः
tathā hi - manvantare parikṣīṇe devā manvantareśvarāḥ | maharlokam athāsādya tiṣṭhanti gata-kalmaṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुश् च सह शक्रेण देवाश् च यदुनन्दन । ब्रह्म-लोकं प्रपद्यन्ते पुनर् आवृत्ति-दुर्लभम्
manuś ca saha śakreṇa devāś ca yadunandana | brahma-lokaṃ prapadyante punar āvṛtti-durlabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतलं सतलं वज्र तोय-रूपी महेश्वरः । ऊर्मि-माली महावेगः सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
bhūtalaṃ satalaṃ vajra toya-rūpī maheśvaraḥ | ūrmi-mālī mahāvegaḥ sarvam āvṛtya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूर्लोकम् आश्रितं सर्वं तदा नश्यति यादव । न विनश्यन्ति राजेन्द्र विश्रुताः कुल-पर्वताः
bhūrlokam āśritaṃ sarvaṃ tadā naśyati yādava | na vinaśyanti rājendra viśrutāḥ kula-parvatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नौर् भूत्वा तु तदा देवी मही यदु-कुलोद्वह । धारयत्य् अथ बीजानि सर्वाण्य् एवाविशेषतः
naur bhūtvā tu tadā devī mahī yadu-kulodvaha | dhārayaty atha bījāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भविष्यश् च मनुस् तत्र भविष्या ऋषयस् तथा । तिष्ठन्ति राज-शार्दूल सप्त ते प्रथिता भुवि
bhaviṣyaś ca manus tatra bhaviṣyā ṛṣayas tathā | tiṣṭhanti rāja-śārdūla sapta te prathitā bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्य-रूप-धरो विष्णुः शृङ्गी भूत्वा जगत्-पतिः । आकर्षति तु तां नावं स्थानात् स्थानं तु लीलया
matsya-rūpa-dharo viṣṇuḥ śṛṅgī bhūtvā jagat-patiḥ | ākarṣati tu tāṃ nāvaṃ sthānāt sthānaṃ tu līlayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमाद्रि-शिखरे नावं बद्धा देवो जगत्-पतिः । मत्स्यस् त्व् अदृश्यो भवति ते च तिष्ठन्ति तत्रगाः
himādri-śikhare nāvaṃ baddhā devo jagat-patiḥ | matsyas tv adṛśyo bhavati te ca tiṣṭhanti tatragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत-तुल्यं ततः कालं यावत् प्रक्षालनं स्मृतम् । आपः शमम् अथो यान्ति यथा-पूर्वं नराधिप । ऋषयश् च मनुश् चैव सर्वं कुर्वन्ति ते तदा
kṛta-tulyaṃ tataḥ kālaṃ yāvat prakṣālanaṃ smṛtam | āpaḥ śamam atho yānti yathā-pūrvaṃ narādhipa | ṛṣayaś ca manuś caiva sarvaṃ kurvanti te tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । मनोर् अन्ते लयो नास्ति मनवेऽदर्शि मायया । विष्णुनेति ब्रुवाणैस् तु स्वाभिर् नैष मन्यते
iti | manor ante layo nāsti manave'darśi māyayā | viṣṇuneti bruvāṇais tu svābhir naiṣa manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-मत्स्यः श्री-प्रथमे (१।३।१५) - रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधि-सम्प्लवे । नाव्य् आरोप्य मही-मय्याम् अपाद् वैवस्वतं मनुम्
śrī-matsyaḥ śrī-prathame (1.3.15) - rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhi-samplave | nāvy āropya mahī-mayyām apād vaivasvataṃ manum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-द्वितीये (२।७।२२) च -- मत्स्यो युगान्त-समये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिल-जीव-निकाय-केतः । विस्रंसितान् उरु-भये सलिले मुखान् मे आदाय तत्र विजहार ह वेद-मार्गान्
śrī-dvitīye (2.7.22) ca -- matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ | visraṃsitān uru-bhaye salile mukhān me ādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाद्मे च - एवम् उक्तो हृषीकेशो ब्रह्मणा परमेश्वरः । मत्स्य-रूपं समास्थाय प्रविवेश महोदधिम्
pādme ca - evam ukto hṛṣīkeśo brahmaṇā parameśvaraḥ | matsya-rūpaṃ samāsthāya praviveśa mahodadhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्योऽपि प्रादुरभवद् द्विः कल्पेऽस्मिन् वराहवत् । आदौ स्वायम्भुवीयस्य दैत्यं घ्नन्न् आहरच् छ्रुतीः । अन्ते तु चाक्षुषीयस्य कृपां सत्यव्रतेऽकरोत्
matsyo'pi prādurabhavad dviḥ kalpe'smin varāhavat | ādau svāyambhuvīyasya daityaṃ ghnann āharac chrutīḥ | ante tu cākṣuṣīyasya kṛpāṃ satyavrate'karot
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्त्येन सार्ध-पद्येन प्रोक्तम् आद्यस्य चेष्टितम् । पूर्व-सार्धेन चान्त्यस्य मत्स्यो ज्ञेयो वराहवत्
antyena sārdha-padyena proktam ādyasya ceṣṭitam | pūrva-sārdhena cāntyasya matsyo jñeyo varāhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपलक्षणम् एवैतत् अन्य-मन्वन्तरस्य च । विष्णु-धर्मोत्तराज् ज्ञेयाः प्रादुर्भावाश् चतुर्दश
upalakṣaṇam evaitat anya-manvantarasya ca | viṣṇu-dharmottarāj jñeyāḥ prādurbhāvāś caturdaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-यज्ञः श्री-प्रथमे (१।३।२२) - नर-देवत्वम् आपन्नः सुर-कार्य-चिकीर्षया । समुद्र-निग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्य् अतः परम्
śrī-yajñaḥ śrī-prathame (1.3.22) - nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā | samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । त्रयाणाम् एव लोकानां महार्ति-हरणाद् असौ । मातामहेन मनुना हरिर् इत्य् अपि शब्दितः
iti | trayāṇām eva lokānāṃ mahārti-haraṇād asau | mātāmahena manunā harir ity api śabditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-नर-नारायणौ तत्रैव (१।३।९) -- तुर्ये धर्म-कला-सर्गे नर-नारायणाव् ऋषी । भूत्वात्मोपशमोपेतम् अकरोद् दुश्चरं तपः
śrī-nara-nārāyaṇau tatraiva (1.3.9) -- turye dharma-kalā-sarge nara-nārāyaṇāv ṛṣī | bhūtvātmopaśamopetam akarod duścaraṃ tapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । शास्त्रेऽन्यौ हरि-कृष्णाख्याव् अनयोः सोदरौ स्मृतौ । एभिर् एकोऽवतारः स्यात् चतुर्भिः सनकादिवत्
iti | śāstre'nyau hari-kṛṣṇākhyāv anayoḥ sodarau smṛtau | ebhir eko'vatāraḥ syāt caturbhiḥ sanakādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-कपिलः तत्रैव (१।३।१०) -- पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः काल-विप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्व-ग्राम-विनिर्णयम्
śrī-kapilaḥ tatraiva (1.3.10) -- pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kāla-viplutam | provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattva-grāma-vinirṇayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । देवहूत्यां कर्दमतः प्रादुर्भावम् असौ गतः । प्रोक्तः कपिलवर्णत्वात् कपिलाख्यो विरिञ्चिना
iti | devahūtyāṃ kardamataḥ prādurbhāvam asau gataḥ | proktaḥ kapilavarṇatvāt kapilākhyo viriñcinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाद्मे - कपिलो वासुदेवांशस् तत्त्वं साङ्ख्यं जगाद ह । ब्रह्मादिभ्यश् च देवेभ्यो भृग्वादिभ्यस् तथैव च । तथैवासुरयेसर्ववेदार्थैर् उपबृंहितम्
pādme - kapilo vāsudevāṃśas tattvaṃ sāṅkhyaṃ jagāda ha | brahmādibhyaś ca devebhyo bhṛgvādibhyas tathaiva ca | tathaivāsurayesarvavedārthair upabṛṃhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व-वेद-विरुद्धं च कपिलोऽन्यो जगाद ह । साङ्ख्यम् आसुरयेऽनय्समि कुतर्क-परिबृंहितम्
sarva-veda-viruddhaṃ ca kapilo'nyo jagāda ha | sāṅkhyam āsuraye'naysami kutarka-paribṛṃhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-दत्तः । श्री-द्वितीये (२।७।४) -- अत्रेर् अपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद् भगवान् स दत्तः । यत्-पाद-पङ्कज-पराग-पवित्र-देहा योगर्द्धिम् आपुर् उभयीं यदु-हैहयाद्याः
śrī-dattaḥ | śrī-dvitīye (2.7.4) -- atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥ | yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehā yogarddhim āpur ubhayīṃ yadu-haihayādyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-प्रथमे च (१।३।११) -- षष्ठम् अत्रेर् अपत्यत्वं वृतः प्राप्तो ऽनसूयया । आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्
śrī-prathame ca (1.3.11) -- ṣaṣṭham atrer apatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā | ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-ब्रह्माण्डे तु कथितम् अत्रि-पत्न्यानुसूयया । प्रार्थितो भगवान् अत्रेर् अपत्यत्वम् उपेयिवान्
śrī-brahmāṇḍe tu kathitam atri-patnyānusūyayā | prārthito bhagavān atrer apatyatvam upeyivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि - वरं दत्त्वानसूयायै विष्णुः सर्व-जगन्मयः । अत्रेः पुत्रोऽभवत् तस्यां स्वेच्छा-मानुष-विग्रहः । दत्तात्रेय इति ख्यातो यति-वेश-विभूषितः
tathā hi - varaṃ dattvānasūyāyai viṣṇuḥ sarva-jaganmayaḥ | atreḥ putro'bhavat tasyāṃ svecchā-mānuṣa-vigrahaḥ | dattātreya iti khyāto yati-veśa-vibhūṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-हयशीर्षा । श्री-द्वितीये (२।७।११) -- सत्रे ममास भगवान् हय-शीरषाथो साक्षात् स यज्ञ-पुरुषस् तपनीय-वर्णः । छन्दोमयो मखमयो ऽखिल-देवतात्मा वाचो बभूवुर् उशतीः श्वसतो ऽस्य नस्तः
śrī-hayaśīrṣā | śrī-dvitīye (2.7.11) -- satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣātho sākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥ | chandomayo makhamayo 'khila-devatātmā vāco babhūvur uśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । प्रादुर्भूयैव यज्ञाग्नेर् दानवौ मधु-कैटभौ । हत्वा प्रयानयद् वेदान् पुनर् वागीश्वरी-पतिः
iti | prādurbhūyaiva yajñāgner dānavau madhu-kaiṭabhau | hatvā prayānayad vedān punar vāgīśvarī-patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-हंसः । श्री-द्वितीये (२।७।१९) -- तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् । ज्ञानं च भागवतम् आत्म-सतत्त्व-दीपं यद् वासुदेव-शरणा विदुर् अञ्जसैव
śrī-haṃsaḥ | śrī-dvitīye (2.7.19) -- tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha- bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam | jñānaṃ ca bhāgavatam ātma-satattva-dīpaṃ yad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । शक्तोऽखिल-विवेकेऽहं क्षीर-नीर-विभागवत् । इति व्यञ्जन्न् अयं राज-हंसो व्यक्तिं जलाद् गतः
iti | śakto'khila-viveke'haṃ kṣīra-nīra-vibhāgavat | iti vyañjann ayaṃ rāja-haṃso vyaktiṃ jalād gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-ध्रुव-प्रियः । तत्रैव (२।७।८) -- विद्धः सपत्न्य्-उदित-पत्रिभिर् अन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस् तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुव-गतिं गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यद् उपर्य्-अधस्तात्
śrī-dhruva-priyaḥ | tatraiva (2.7.8) -- viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājño bālo 'pi sann upagatas tapase vanāni | tasmā adād dhruva-gatiṃ gṛṇate prasanno divyāḥ stuvanti munayo yad upary-adhastāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । स्वायम्भुवेऽवतारोक्तेर् नाम्नश् चाकथनाद् इह । यज्ञादीनां च तत्रोक्त्या पारिशेष्य-प्रमाणतः ॥ प्रसिद्ध्या पृश्नि-गर्भेति तद्-आख्यास्य निगद्यते । हन्तायम् अद्रिर् इत्य् आदौ पद्ये गोवर्धनाद्रिवत्
iti | svāyambhuve'vatārokter nāmnaś cākathanād iha | yajñādīnāṃ ca tatroktyā pāriśeṣya-pramāṇataḥ || prasiddhyā pṛśni-garbheti tad-ākhyāsya nigadyate | hantāyam adrir ity ādau padye govardhanādrivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा श्री-दशमे (१०।३।३२) -- त्वम् एव पूर्व-सर्गे ऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति । तदायं सुतपा नाम प्रजापतिर् अकल्मषः । अहं सुतो वाम् अभवं पृश्निगर्भ इति स्मृतः
tathā śrī-daśame (10.3.32) -- tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati | tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ | ahaṃ suto vām abhavaṃ pṛśnigarbha iti smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । अस्यात्र चरितानुक्त्या नामानुक्त्या च तत्र वै । परस्परम् अपेक्षित्वाद् युक्ता चैकत्र सङ्गतिः
iti | asyātra caritānuktyā nāmānuktyā ca tatra vai | parasparam apekṣitvād yuktā caikatra saṅgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रागमन-मात्रेण यदि स्याद् अवतारता । अन्यत्रापि प्रसज्येत यथेष्टं तत्-प्रकल्पना
atrāgamana-mātreṇa yadi syād avatāratā | anyatrāpi prasajyeta yatheṣṭaṃ tat-prakalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-ऋषभः । श्री-प्रथमे (१।३।१३) -- अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर् जात उरुक्रमः । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रम-नमस्कृतम्
śrī-ṛṣabhaḥ | śrī-prathame (1.3.13) -- aṣṭame merudevyāṃ tu nābher jāta urukramaḥ | darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśrama-namaskṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्लः परमहंसानां धर्मं ज्ञापयितुं प्रभुः । व्यक्तो गुणैर् वरिष्ठत्वाद् विख्यात ऋषभाख्यया
śuklaḥ paramahaṃsānāṃ dharmaṃ jñāpayituṃ prabhuḥ | vyakto guṇair variṣṭhatvād vikhyāta ṛṣabhākhyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-पृथुः । तत्रैव (१।३।१४) -- ऋषिभिर् याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः । दुग्धेमाम् ओषधीर् विप्रास् तेनायं स उशत्तमः
śrī-pṛthuḥ | tatraiva (1.3.14) -- ṛṣibhir yācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ | dugdhemām oṣadhīr viprās tenāyaṃ sa uśattamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । मथ्यमानान् मुनि-गणैर् असव्याद् वैण-बाहुतः । प्रादुर्भूतो महाराजः शुद्ध-स्वर्ण-रुचिः पृथुः
iti | mathyamānān muni-gaṇair asavyād vaiṇa-bāhutaḥ | prādurbhūto mahārājaḥ śuddha-svarṇa-ruciḥ pṛthuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्ये व्यक्ताः कुमाराद्याः पृथ्व्-अन्ताश् च त्रयोदश । केलोअमत्स्यौ पुनर् व्यक्तिं चाक्षुषीये तु जग्मतुः
ādye vyaktāḥ kumārādyāḥ pṛthv-antāś ca trayodaśa | keloamatsyau punar vyaktiṃ cākṣuṣīye tu jagmatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ श्री-नृसिंहः । तत्रैव (१।३।१८) -- चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रम् ऊर्जितम् । ददार करजैर् ऊराव् एरकां कट-कृद् यथा
atha śrī-nṛsiṃhaḥ | tatraiva (1.3.18) -- caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhrad daityendram ūrjitam | dadāra karajair ūrāv erakāṃ kaṭa-kṛd yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठेऽन्तरेऽब्धिमथनान् नृहरेः पूर्व-भाविता । अतः प्राग् एष कूर्मादेर् व्यक्तिं षष्ठेऽन्तरे गतः
ṣaṣṭhe'ntare'bdhimathanān nṛhareḥ pūrva-bhāvitā | ataḥ prāg eṣa kūrmāder vyaktiṃ ṣaṣṭhe'ntare gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-कूर्मः । तत्रैव (१।३।१६) -- सुरासुराणाम् उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठ-रूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः
śrī-kūrmaḥ | tatraiva (1.3.16) -- surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam | dadhre kamaṭha-rūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । पाद्मे प्रोक्तं दधे क्षौणीमयम् एवार्थितः सुरैः । शास्त्रान्तरे तु भूधारी कल्पादौ प्रकटोऽभवत्
iti | pādme proktaṃ dadhe kṣauṇīmayam evārthitaḥ suraiḥ | śāstrāntare tu bhūdhārī kalpādau prakaṭo'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-धन्वन्तरि-मोहिन्यौ । तत्रैव (१।३।१७) -- धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च । अपाययत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया
śrī-dhanvantari-mohinyau | tatraiva (1.3.17) -- dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca | apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । तत्र श्री-धन्वन्तरिः - षष्ठे च सप्तमे चायं द्विराविर्भावम् आगतः
iti | tatra śrī-dhanvantariḥ - ṣaṣṭhe ca saptame cāyaṃ dvirāvirbhāvam āgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठेऽन्तरेऽब्धि-मथनाद् धृतामृत-कमण्डलुः । उद्गतो द्विभुजः श्यामः आयुर्वेद-प्रवर्तकः । सप्तमे च तथा-रूपः काशीराज-सुतोऽभवत्
ṣaṣṭhe'ntare'bdhi-mathanād dhṛtāmṛta-kamaṇḍaluḥ | udgato dvibhujaḥ śyāmaḥ āyurveda-pravartakaḥ | saptame ca tathā-rūpaḥ kāśīrāja-suto'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-मोहिनी -- दैत्यानां मोहनायासौ प्रमोदाय च धुर्जण्ः । अजितो मोहिनी-मूर्त्या द्विराविर्भावम् आगतः
śrī-mohinī -- daityānāṃ mohanāyāsau pramodāya ca dhurjaṇḥ | ajito mohinī-mūrtyā dvirāvirbhāvam āgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति षष्ठेऽत्र चत्वारो नृसिंहायाः प्रकीर्तिताः
iti ṣaṣṭhe'tra catvāro nṛsiṃhāyāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-वामनः । तत्रैव (१।३।१९) -- पञ्चदशं वामनकं कृत्वागाद् अध्वरं बलेः । पद-त्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस् त्रि-पिष्टपम्
śrī-vāmanaḥ | tatraiva (1.3.19) -- pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgād adhvaraṃ baleḥ | pada-trayaṃ yācamānaḥ pratyāditsus tri-piṣṭapam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । वामनस् त्रिर् अभिव्यक्तं कल्पेऽस्मिन् प्रतिपेदिवान् । तत्रादौ दानवेन्द्रस्य वास्कलेर् अध्वरं ययौ ॥ ततो वैवस्वतीयेऽस्मिन् धुन्धोर् मखम् असौ गतः । अदितौ कश्यपाज् जातः सप्तमेऽस्य चतुर्युगे । प्रतिग्रह-कृते जातास् त्रय एव त्रिविक्रमाः
iti | vāmanas trir abhivyaktaṃ kalpe'smin pratipedivān | tatrādau dānavendrasya vāskaler adhvaraṃ yayau || tato vaivasvatīye'smin dhundhor makham asau gataḥ | aditau kaśyapāj jātaḥ saptame'sya caturyuge | pratigraha-kṛte jātās traya eva trivikramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-भार्गवः । तत्रैव (१।३।२०) -- अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्म-द्रुहो नृपान् । त्रिः-सप्त-कृत्वः कुपितो निः-क्षत्राम् अकरोन् महीम्
śrī-bhārgavaḥ | tatraiva (1.3.20) -- avatāre ṣoḍaśame paśyan brahma-druho nṛpān | triḥ-sapta-kṛtvaḥ kupito niḥ-kṣatrām akaron mahīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । रेणुका-जमदग्निभ्यां गौरो व्यक्तिम् असौ गतः । प्राहुः सप्तदशे केचिद् द्वाविंशेऽन्ये चतुर्युगे
iti | reṇukā-jamadagnibhyāṃ gauro vyaktim asau gataḥ | prāhuḥ saptadaśe kecid dvāviṃśe'nye caturyuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-राघवेन्द्रः । तत्रैव (१।३।२२) -- नर-देवत्वम् आपन्नः सुर-कार्य-चिकीर्षया । समुद्र-निग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्य् अतः परम्
śrī-rāghavendraḥ | tatraiva (1.3.22) -- nara-devatvam āpannaḥ sura-kārya-cikīrṣayā | samudra-nigrahādīni cakre vīryāṇy ataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । कौशल्यायां दशरथान् नवदूर्वादल-द्युतिः । त्रेतायाम् आविरभवत् चतुर्विंशे चतुर्युगे । भरतेन सुमित्राया नन्दनाभ्यां च संयुतः
iti | kauśalyāyāṃ daśarathān navadūrvādala-dyutiḥ | tretāyām āvirabhavat caturviṃśe caturyuge | bharatena sumitrāyā nandanābhyāṃ ca saṃyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य शास्त्रे त्रयो व्यूहा लक्ष्मणआद्या अमी स्मृताः । भरतोऽत्र घनश्यामः सौमित्री कनक-प्रभौ
asya śāstre trayo vyūhā lakṣmaṇaādyā amī smṛtāḥ | bharato'tra ghanaśyāmaḥ saumitrī kanaka-prabhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाद्मे भरत-शत्रुघ्नौ शङ्ख-चक्रतयोदितौ । श्री-लक्ष्मणस् तु तत्रैव शेष इत्य् अभिशब्दितः
pādme bharata-śatrughnau śaṅkha-cakratayoditau | śrī-lakṣmaṇas tu tatraiva śeṣa ity abhiśabditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-व्यासः । तत्रैव (१।३।२१) - ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेद-तरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसो ऽल्प-मेधसः
śrī-vyāsaḥ | tatraiva (1.3.21) - tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt | cakre veda-taroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpa-medhasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानाम् इति शौरिर् यद् ऊचिवान् । अतो विष्णु-पुराणादौ विशेषेणैव वर्णितः
iti | dvaipāyano'smi vyāsānām iti śaurir yad ūcivān | ato viṣṇu-purāṇādau viśeṣeṇaiva varṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा (विप् ३।४।५; म्भ् १२।३४६।११) - कृष्ण-द्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं स्वयम् । को ह्य् अन्यः पुण्डरीकाक्षान् महाभारत-कृद् भवेत् ॥ इति
yathā (ViP 3.4.5; MBh 12.346.11) - kṛṣṇa-dvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ svayam | ko hy anyaḥ puṇḍarīkākṣān mahābhārata-kṛd bhavet || iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रूयतेऽपान्तरतमा द्वैपायन्यम् अगाद् इति । किं सायुज्यं गतः सोऽत्र विष्ण्व्-अंशः सोऽपि वा भवेत् । तस्माद् आवेश एवायम् इति केचिद् वदन्ति च
śrūyate'pāntaratamā dvaipāyanyam agād iti | kiṃ sāyujyaṃ gataḥ so'tra viṣṇv-aṃśaḥ so'pi vā bhavet | tasmād āveśa evāyam iti kecid vadanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ श्री-राम-कृष्णौ । श्री-प्रथमे (१।३।२३) -- एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । राम-कृष्णाव् इति भुवो भगवान् अहरद् भरम्
atha śrī-rāma-kṛṣṇau | śrī-prathame (1.3.23) -- ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī | rāma-kṛṣṇāv iti bhuvo bhagavān aharad bharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । श्री-रामः - एष मातृद्वये व्यक्तो जनकाद् वसुदेवतः । यो नव्य-घन-साराभो घन-श्यामाम्बरः सदा
iti | śrī-rāmaḥ - eṣa mātṛdvaye vyakto janakād vasudevataḥ | yo navya-ghana-sārābho ghana-śyāmāmbaraḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्कर्षणो द्वितीयो यो व्यूहः रामः स एव हि । पृथ्वी-धरेण शेषेण सम्भूय व्यक्तिम् ईयिवान्
saṅkarṣaṇo dvitīyo yo vyūhaḥ rāmaḥ sa eva hi | pṛthvī-dhareṇa śeṣeṇa sambhūya vyaktim īyivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषो द्विधा महीधारी श्य्यारूपश् च शार्ङ्गिणः । तत्र सङ्कर्षणावेशाद् भूभृत् सङ्कर्षणो मतः । शय्या-रूपस् तथा तस्य सख्य-दास्याभिमानवान्
śeṣo dvidhā mahīdhārī śyyārūpaś ca śārṅgiṇaḥ | tatra saṅkarṣaṇāveśād bhūbhṛt saṅkarṣaṇo mataḥ | śayyā-rūpas tathā tasya sakhya-dāsyābhimānavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-कृष्णः - एष मातरि देवक्यां पितुर् आनक-दुन्दुभेः । प्रादुर्भूतो घनश्यामो द्विभुजोऽपि चतुर्भुजः
śrī-kṛṣṇaḥ - eṣa mātari devakyāṃ pitur ānaka-dundubheḥ | prādurbhūto ghanaśyāmo dvibhujo'pi caturbhujaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-बुद्धः । तत्रैव (१।३।२४) -- ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुर-द्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जन-सुतः कीकटेषु भविष्यति
śrī-buddhaḥ | tatraiva (1.3.24) -- tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya sura-dviṣām | buddho nāmnāñjana-sutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । असौ व्यक्तः कलेर् अब्द-सहस्र-द्वितये गते । मूर्तिः पाटल-वर्णास्य द्विभुजा चिकुरोज्झिता
iti | asau vyaktaḥ kaler abda-sahasra-dvitaye gate | mūrtiḥ pāṭala-varṇāsya dvibhujā cikurojjhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा सूतः कथाम् आह तदा बुद्धस्य भाविता । अधुना वृत्त एवायं धर्मारण्ये यद् उद्गतः
yadā sūtaḥ kathām āha tadā buddhasya bhāvitā | adhunā vṛtta evāyaṃ dharmāraṇye yad udgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्री-कल्किः । तत्रैव (१।३।२५) -- अथासौ युग-सन्ध्यायां दस्यु-प्रायेषु राजसु । जनिता विष्णु-यशसो नाम्ना कल्किर् जगत्-पतिः
śrī-kalkiḥ | tatraiva (1.3.25) -- athāsau yuga-sandhyāyāṃ dasyu-prāyeṣu rājasu | janitā viṣṇu-yaśaso nāmnā kalkir jagat-patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति । पूर्वं मनुर् दशरथो वसुदेवोऽप्य् असाव् अभूत् । भावी विष्णु-यशास् चायम् इति पाद्मे प्रकीर्तितम्
iti | pūrvaṃ manur daśaratho vasudevo'py asāv abhūt | bhāvī viṣṇu-yaśās cāyam iti pādme prakīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐश्वर्यं कल्किनस् तस्य ब्रह्माण्डे सुष्ठु वर्णितम् । कैश्चित् कलौ कलौ बुद्धः स्यात् कल्की चेत्य् उदीर्यते
aiśvaryaṃ kalkinas tasya brahmāṇḍe suṣṭhu varṇitam | kaiścit kalau kalau buddhaḥ syāt kalkī cety udīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टौ वैवस्वतीयेऽमी कथिता वामनादयः
aṣṭau vaivasvatīye'mī kathitā vāmanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पावतारा इत्य् एते कथिताः पञ्च-विंशतिः । प्रतिकल्पं यतः प्रायः सकृत् प्रादुर्भ्वत्य् अमी
kalpāvatārā ity ete kathitāḥ pañca-viṃśatiḥ | pratikalpaṃ yataḥ prāyaḥ sakṛt prādurbhvaty amī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.