Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 1.4

॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः । शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते राज्ञि यद्वत् पराजयः

|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne prathamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ || duḥkhibaddhāvarādyāstu tadadhīnatvahetutaḥ / śabdā brahmaṇi vartante rājñi yadvat parājayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् । स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् कुतो राज्ञि जयो ऽन्यथा

svātantryaṃ tadgatatvaṃ ca śabdavṛtterhi kāraṇam / svātantryaṃ tatra mukhyaṃ syāt kuto rājñi jayo 'nyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते । यावद् राज्ञ्यन्यगत्वे ऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः

na hi bhṛtyasya vijayiśabdastāvat prayujyate / yāvad rājñyanyagatve 'pi svātantryābhāsamātrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः । कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते

bhṛtyabandhādikaṃ rājñi rājño bandhādiyogyataḥ / kāraṇaṃ saṃśayasya syāditi naiva prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञा योगादमङ्गले । अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम्

amaṅgalatvācchabdānāṃ rājñā yogādamaṅgale / apriyatvāttu śabdasya syāt prayoganivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्ते ऽखिला अपि । पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम्

guṇāstu tādṛśā yatra prayujyante 'khilā api / pūjyeṣveva viśeṣeṇa svātantryaṃ mukhyakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् । दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया

tato doṣātidūratvāt saṃśayasyāpyasambhavāt / doṣāṇāṃ viṣṇugatvasya prājñabuddhivyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि । वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम्

svātantryārthamabhipretya doṣaśabdāśca viṣṇavi / vāsudevaśrutiścāha naiva viṣṇāvamaṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मङ्गलामङ्गले ऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् । स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः

maṅgalāmaṅgale 'nyatra tato nāmaṅgalaṃ vadet / svātantryāpekṣayā viṣṇau doṣo nāmaṅgaloktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुभुक्तवं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् । एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः

bahubhuktavaṃ yathā doṣo nṛṣu naiva harau kvacit / evaṃ duḥkhyādiśabdāśca svātantryāpekṣayoditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव दोषा हरौ तद्गबुद्धयोक्ता दोषकारिणः । तस्मात् ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः

naiva doṣā harau tadgabuddhayoktā doṣakāriṇaḥ / tasmāt te doṣaśabdāśca tatraiva guṇavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः षः प्राणरूपतः । आयज्ञेतश्चायजेतो वसन्तिश्च वसन्ततः

jātamotaṃ harau yasmājjyotiḥ ṣaḥ prāṇarūpataḥ / āyajñetaścāyajeto vasantiśca vasantataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विगतच्छादनत्वात् तु गच्छ भूतक्षयङ्करः । भुङ्क्षेत्युक्तो हरिर् हुं च हुतमस्मिन् जगद् यतः

vigatacchādanatvāt tu gaccha bhūtakṣayaṅkaraḥ / bhuṅkṣetyukto harir huṃ ca hutamasmin jagad yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः कवरक्षण इत्यतः । कवचं वतर्ते यस्मात् षड्गुणत्वेन सर्वदा । वषट् तद्गत्वतस्तेषां वौषडित्येव कथ्यते

sphuṭatvāt phaḍiti proktaḥ kavarakṣaṇa ityataḥ / kavacaṃ vatarte yasmāt ṣaḍguṇatvena sarvadā / vaṣaṭ tadgatvatasteṣāṃ vauṣaḍityeva kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः । नमन्त्यस्मिन् गुणा यस्यान्नम इत्येव कथ्यते

svīyaṃ svīkurute yasmāt svāhetyukto janārdanaḥ / namantyasmin guṇā yasyānnama ityeva kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः । उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरादिभिः

ityaśeṣakriyānāmaśabdaireko janārdanaḥ / ucyate mukhyato yasmāt padavarṇasvarādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनन्तगुणता श्रुतितात्पर्यतो ऽस्य हि । विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम्

tasmādanantaguṇatā śrutitātparyato 'sya hi / vijñānārthatvataḥ sarvaśabdānāṃ nāsti dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गीकृते ऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये । तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये

aṅgīkṛte 'pi naivāsti doṣo vākyasamanvaye / tadarthatvena karmādeḥ sambhavādalpabuddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कश्छन्दसां योगमिति श्रुतेर्योगार्थतत्त्ववित् । ब्रह्मैको नैव चान्यो ऽस्ति क इत्यस्यरोभयार्थतः

kaśchandasāṃ yogamiti śruteryogārthatattvavit / brahmaiko naiva cānyo 'sti ka ityasyarobhayārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यापि पूर्वसिद्धस्य ज्ञानमेवेति निश्चयात् । नित्ययोगो ऽपि शब्दानामर्थैर्नैव निषिद्धयते । स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वे ऽपि ब्रह्मवाचकाः

tasyāpi pūrvasiddhasya jñānameveti niścayāt / nityayogo 'pi śabdānāmarthairnaiva niṣiddhayate / strīśabdāśca niṣedhārthāḥ sarve 'pi brahmavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् । पृथक् समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः

virodhisarvabāhulyakāraṇastrīniṣedhinām / pṛthak samanvayārthāni sthānānyetāni sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता । परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः । स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु हेतवः

sarvamānairvirodhaśca vyutpatterapyaśakyatā / parasparavirodhaśca virodhaḥ kāryatadvatoḥ / strīliṅgatvaṃ niṣedhaśca pūrvapakṣeṣu hetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा । बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्तयव्यक्तिविशेषिता

doṣātyaspṛṣṭiniyamaḥ śabdārthānekatā tathā / bahurūpatvamīśasya vyaktayavyaktiviśeṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा । इतयाद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह

utpādanaṃ svadehācca durjanāvyaktatā tathā / itayādyā yuktayaḥ sākṣāt siddhāntasthāpakā iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा । इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन्

anvayaḥ sarvaśabdānāmaśakyo jñātumañjasā / iti yallokavaimukhyaṃ jaiminyādimataṃ vadan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः । स्वशिष्याणां प्रसिद्धयर्थं मतमात्मीयमंशतः

vidyādhinātho bhagavānapācakre svayaṃ prabhuḥ / svaśiṣyāṇāṃ prasiddhayarthaṃ matamātmīyamaṃśataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन् । तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः

vijñātaṃ tairjagādātra tāratamyaṃ nṛṇāṃ vadan / teṣu teṣu padārtheṣu rūḍhiraṅgīkṛtā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः । उपदेशादिसामर्थ्याद् विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते

prayojanabahutvena tasya tasyāvirodhataḥ / upadeśādisāmarthyād viṣṇau śaktiśca gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते । अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः

tathāpyetadvirodhe tu tadvācitvamapodyate / avirodhe tu bahvarthā etanmūlatayā matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि । तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च सापेक्षा च हरीच्छया

ito hi rūḍhatānyeṣāmupajīvyatvamatra hi / tatsiddhistadapekṣā ca sāpekṣā ca harīcchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता । उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः

tasmāt paramamukhyatvaṃ viṣṇāvanyatra mukhyatā / upalakṣaṇā ca gauṇī ca tisraḥ śabdasya vṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता । तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु

pravṛttihetorbāhulyaṃ jñeyaṃ paramamukhyatā / tatra prayogabāhulyaṃ yadi tatparatā kimu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः । प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते

ubhayaṃ dṛśyate viṣṇau śabdānāmapi sarvaśaḥ / prayogamātrabāhulyaṃ rūḍhirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाप्यमुख्यतः । वृत्तिहेतुरिति ज्ञेयः पूर्वायोगे परग्रहः

prayogayuktasādṛśyaṃ sambandho vāpyamukhyataḥ / vṛttiheturiti jñeyaḥ pūrvāyoge paragrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः । आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणा

etameva tathā santaṃ śatarcītyādināmabhiḥ / ācakṣata iti hyatra santamityavadhāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् । बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम्

yogasya rūḍheḥ prābalyaṃ vidvadrūḍhiṃ ca tatragām / bahuśo darśayatyañjastātparyāt saniruktikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अ इति ब्रह्म कथितं तद्वयाख्यानान्मता तथा । शब्दानामपि सर्वेषां नामवित्कृतकृत्यता

a iti brahma kathitaṃ tadvayākhyānānmatā tathā / śabdānāmapi sarveṣāṃ nāmavitkṛtakṛtyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत् । णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन्

viṣṇunāmārtharūpatvaṃ saṃhitāderathābravīt / ṇakāraṃ ca ṣakāraṃ ca balaceṣṭātmakaṃ vadan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा । उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा

tajjñānapūrvakatvena saṃhitādhyayanaṃ tathā / upasargatvato vestu tācchīlyārthādunastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ । तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः

ṇakāraśca ṣakāraśca nāmarūpatayā matau / tasmāt samanvayo viṣṇau svaravarṇapadātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः । घोषाः सर्वे ऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत् पदम्

api vedasya kimuta vākyarūpeṇa saṅgatiḥ / ghoṣāḥ sarve 'pi vedāśca sarve vedāśca yat padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा । नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः

indraṃ mitraṃ yamindraṃ ca prathamaḥ saṅkṛtistathā / nāmadhāḥ sarvadevānāmeka ityādikā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणमुक्तविषये तदेवोक्तमुपक्रमात् । इति स्वयं भगवता ब्रुवताशेषमन्वयम्

pramāṇamuktaviṣaye tadevoktamupakramāt / iti svayaṃ bhagavatā bruvatāśeṣamanvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधनस्य निषिद्धयते । सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात्

na śabdavācyataivātra pradhanasya niṣiddhayate / sarvavedetihāseṣu purāṇeṣu ca saṅgrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्

sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ / nibadhnanti mahābāho dehe dehinamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवाक्यरूपेण यत्रार्थो नान्य इष्यते । तेजो ऽबन्नात्मकं वापि यद्युपादानमिष्यते

ityādivākyarūpeṇa yatrārtho nānya iṣyate / tejo 'bannātmakaṃ vāpi yadyupādānamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते । अजामेकामिति प्राह श्रुतिरेतां यदा तदा । को दोषः सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि

anādyevāparādhaḥ kaḥ pradhānamiti codite / ajāmekāmiti prāha śrutiretāṃ yadā tadā / ko doṣaḥ sarvathaivāsti pariṇāmi jaḍaṃ yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माकं परममुख्यार्थो भगवानेक एव तु । मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते

asmākaṃ paramamukhyārtho bhagavāneka eva tu / mukhyamātratayā rūḍhaṃ sarvamabhyupagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामपि शब्दानां गौण्याद्यं तदयोगतः । अर्थद्वयमभिप्रेत्य प्रवृत्ते हरिरुक्तवान्

sarveṣāmapi śabdānāṃ gauṇyādyaṃ tadayogataḥ / arthadvayamabhipretya pravṛtte hariruktavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् । योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः

kāryāṇāṃ kāraṇaṃ pūrvaṃ vacasāṃ vācyamuttamam / yogānāṃ paramāṃ siddhiṃ paramaṃ te padaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बुद्धौ समारोहादुभयोर्योगरूढयोः । त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिष्यते

iti buddhau samārohādubhayoryogarūḍhayoḥ / tyāge ca kāraṇābhāvādubhayārthatvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतप्रमाभावे पूर्वारोहस्तु कारणम् । सा भवेद् यत्र स व्यर्थः पूर्वारोहो भ्रमो यथा । अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः

viparītapramābhāve pūrvārohastu kāraṇam / sā bhaved yatra sa vyarthaḥ pūrvāroho bhramo yathā / ato jagadupādānaṃ pradhānaṃ vakti sā śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत्

yattat triguṇamavyaktaṃ nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuraviśeṣaṃ viśeṣavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः

pañcabhiḥ pañcabhirbrahma caturbhirdaśabhistathā / etaccaturviṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः । न च प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते

iti bhāgavate prāha vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ / na ca prakṛtiśabdena brahmopādānamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः । सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः

avikāraḥ sadā śuddho nitya ātmā sadā hariḥ / sadaikarūpavijñānabala ānandarūpakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकारो ऽक्षरः शुद्धो निरातङ्को ऽजरो ऽमरः । अविश्वो विश्वकर्ताजो यः परः सो ऽभिधीयते

nirvikāro 'kṣaraḥ śuddho nirātaṅko 'jaro 'maraḥ / aviśvo viśvakartājo yaḥ paraḥ so 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः

nirvikāramanaupamyaṃ sadaikarasamakṣayam / brahmeti paramātmeti yaṃ vidurvaidikā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिपुराणोक्तया न विकारी जनार्दनः । पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः

iti śrutipurāṇoktayā na vikārī janārdanaḥ / parādhīnaviśeṣāptiranivartyānyathābhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरादिवद् विकारः स्यान्नैव स स्याद्धरेः क्वचित् । अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतेष्यते

kṣīrādivad vikāraḥ syānnaiva sa syāddhareḥ kvacit / apādānatvamevāsya yadyupādānateṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गीकृतं तत् पितृवन्नतु विश्वात्मना भवः । न चोर्णनाभिजनितृमातृणां च विकारिता

aṅgīkṛtaṃ tat pitṛvannatu viśvātmanā bhavaḥ / na corṇanābhijanitṛmātṛṇāṃ ca vikāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् । अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम्

cetanatvāt tadannaṃ hi kāryarūpatayā bhavet / apādānatayā viśvakartṛtvaṃ buddhipūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम् । इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा

uktaṃ bhāllaviśākhāyāṃ brahmatarke ca sādaram / icchāmātrāt prabhoḥ sṛṣṭiravikārasya sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावो ऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत् । स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः

svabhāvo 'yamanantasya rajo yenābhavajjagat / svadehādicchayā viśvaṃ bhuktapūrvaṃ janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा । प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा

sasarja mātāpitṛvadūrṇanābhivadeva vā / pradhānaṃ pariṇāmyeśo nirvikāraḥ svayaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चेतनविकारः स्याद् यत्र क्वापि ह्यचेतनम् । नाचेतनविकारो ऽपि चेतनः स्यात् कदाचन

na cetanavikāraḥ syād yatra kvāpi hyacetanam / nācetanavikāro 'pi cetanaḥ syāt kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वे ऽपि दृश्यते । न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद् दृश्यते क्वचित्

nacānyasyānyarūpatvaṃ vikṛtatve 'pi dṛśyate / na kṣīrādanyatā dadhnaḥ kenacid dṛśyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञाद् ब्रह्मणो ऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते । अभेदः सत्त्वमात्रेण स्याद् खर्वस्वणयोरपि

sarvajñād brahmaṇo 'nyatvaṃ jagato hyanubhūyate / abhedaḥ sattvamātreṇa syād kharvasvaṇayorapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागेन परिणामश्चेद् भागयोर्भेद एव हि । यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः

bhāgena pariṇāmaśced bhāgayorbheda eva hi / yo bhāgo na vikārī syāt sa evāsmākamīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति चेद् भवेत् । ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित्

bhinnānāṃ samudāyasya nāma brahmeti ced bhavet / brahmopādānatā na syāt tadā viśvasya hi kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गाच्छरो ऽविलोमभ्यो दूर्वा गोमयतस्तथा । वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते

śṛṅgāccharo 'vilomabhyo dūrvā gomayatastathā / vṛścikaścetyevamādyeṣvapādānatvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते । अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत्

upādānaikadeśatvaṃ yadyapyatra pradṛśyate / apyapādānataivātra dṛṣṭānto brahmaṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह्य् उपादानतैवात्र बाह्यावयवगौरवात् । न चाचेतनतस् तत्र चेतनस्य समुद्भवः

na hy upādānataivātra bāhyāvayavagauravāt / na cācetanatas tatra cetanasya samudbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादानतया किन्तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् । कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते

upādānatayā kintarhyapādānaṃ hyacetanam / kāryadehagatasyāsya cetanasya pradṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते । तत् सृष्ट्वेति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः

sacca tyaccābhavaditi nāsya viśvatvamucyate / tat sṛṣṭveti giraivāsya pūrvaṃ viśvasya siddhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग् वक्तुमशक्यतः । आश्रयत्वात् स्वाश्रयत्वाज्ज्ञानत्वाद् दुर्विदत्वतः

sattvāt tatervaidikatvāt samyag vaktumaśakyataḥ / āśrayatvāt svāśrayatvājjñānatvād durvidatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः । नित्यासाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा । जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते

sattateryātanāccaiva hyaprāptatvācca durjanaiḥ / nityāsādhuguṇavyāptiyantṛrūpatvataḥ sadā / jagadgatena rūpeṇa brahmaiva hi tathocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् । भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते

vyaktiruktaguṇānāṃ hi puruṣāpekṣayā nṛṇām / bhavedabhavadityādyaḥ prayogaścātra yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः । शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते

tasmādaśeṣakartaiko nirvikāro ramāpatiḥ / śabdaiḥ prakṛtirityādyaiḥ strīliṅgairabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते । तत्तद्गतेन रूपेण तदर्थं ह्यसृजज्जगत्

bahu syāmiti tasyaiva hyuktamārgeṇa yujyate / tattadgatena rūpeṇa tadarthaṃ hyasṛjajjagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चाविकृतमेवैतद् ब्रह्म विश्वात्मना मृषा । दृश्यते मन्ददृष्टयैव स सर्ग इति कथ्यते

yaccāvikṛtamevaitad brahma viśvātmanā mṛṣā / dṛśyate mandadṛṣṭayaiva sa sarga iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततो ऽन्यगा । ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञ्यमन्यगा चेत् स्वतो ऽन्यता

sā mandadṛṣṭistasyaiva brahmaṇaḥ kiṃ tato 'nyagā / brahmaṇaścet kva sārvajñyamanyagā cet svato 'nyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत् कारणं स्वतः । देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात्

nādehayogino dṛṣṭiriti tat kāraṇaṃ svataḥ / dehinaḥ kāraṇayutā dehāśca yadi na bhramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र भेदो ऽपि भ्रमजो यदि । भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया

kiṃ bhrāntikalpitaṃ tatra bhedo 'pi bhramajo yadi / bhrānterajñānamūlatvāt tasya bhedavyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः । भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्नहि

nājñānakalpakaṃ kiñcidanyonyāśrayatā yataḥ / bhramatve tviyamuktiśca tadantaḥpatanānnahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यावहारिकता चास्य स्यादबाध्यत्व एव हि । बाध्यं नार्थक्रियाकारि न च स्वप्नो ऽपि नो मृषा

vyāvahārikatā cāsya syādabādhyatva eva hi / bādhyaṃ nārthakriyākāri na ca svapno 'pi no mṛṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः । स हि कर्तेति वाक्याच्च जाग्रत्त्वमिति हि भ्रमः

vāsanājanitatvena tasyāpyaṅgīkṛtatvataḥ / sa hi karteti vākyācca jāgrattvamiti hi bhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् । तदेवार्थक्रियाकारि तत् सदेवार्थकारकम्

sarpabhramādāvapi hi jñānamastyeva tādṛśam / tadevārthakriyākāri tat sadevārthakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म त्वर्थक्रियाकारि परतः स्वत एव वा । अङ्गीकृतं हि तेनैव परतस्त्वे न च प्रमा

brahma tvarthakriyākāri parataḥ svata eva vā / aṅgīkṛtaṃ hi tenaiva paratastve na ca pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽवयोः । न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा

amukhyasatyamānasya sādhakatve sadā'vayoḥ / na hi sampratipattiḥ syādatastiṣṭhatu sā pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित् । साधकत्वं तु सत्यस्य साक्षिणो ह्यावयोर्द्वयोः । सम्यक् सम्प्रतिपन्नं तन्न विवतर्ममतं भवेत्

na hi vipratipannena śakyaṃ sādhayituṃ kvacit / sādhakatvaṃ tu satyasya sākṣiṇo hyāvayordvayoḥ / samyak sampratipannaṃ tanna vivatarmamataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि । नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता

yadi nāṅgīkṛtaṃ kiñcidanaṅgīkṛtatāpi hi / nāṅgīkṛteti mūkaḥ syāditi nāsmadvivāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वं सत्यं यच्चिकेत प्रघान्वस्य यथार्थतः । इत्यादिश्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचकाः

viśvaṃ satyaṃ yacciketa praghānvasya yathārthataḥ / ityādiśrutayaḥ sarvā viśvasatyatvavācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् । साक्षिसिद्धस्य न क्वापि बाध्यत्वं तददोषतः

satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam / sākṣisiddhasya na kvāpi bādhyatvaṃ tadadoṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवर्कालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते । कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः

savarkāleṣvabādhyatvaṃ sākṣiṇaiva pratīyate / kālo hi sākṣipratyakṣaḥ suṣuptau ca pratītitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ । पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते

atītānāgatau kālāvapi nāsākṣigocarau / pakṣīkartumaśakyatvānnānumā tatra vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् । साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते

tadetaditi sarvaṃ ca dṛśyaṃ vā smṛtigocaram / sākṣisiddhena kālena khacitaṃ hyeva vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्न तं विना किञ्चित् स्मर्तुं द्रष्टुमथापि वा । शक्यं तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत्

tasmānna taṃ vinā kiñcit smartuṃ draṣṭumathāpi vā / śakyaṃ tannityasiddherhi nānumāvasaro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् । परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत्

ato 'doṣapratītasya satyatvaṃ sākṣiṇā matam / parīkṣādeśca satyatvaṃ tena hyeva mataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा श्रुतियुक्तयादिप्रमाणैश्च सहैव तु । अकस्माद् विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्कयते

anyathā śrutiyuktayādipramāṇaiśca sahaiva tu / akasmād vinivṛttiśca kiṃ viśvasya na śaṅkayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतः पूर्वं तथाभावाद् यदि नो संसृतेर्गतिः । वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः

itaḥ pūrvaṃ tathābhāvād yadi no saṃsṛtergatiḥ / vākyānumāditaścet syāt tatprāmāṇyaṃ ca sākṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि । सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च

tatprāmāṇyaṃ yathā sākṣī sthāpayatyevameva hi / sarvakāleṣvapi sthairyād vyabhicāramapohya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमक्षजमानत्वसिद्धां विश्वस्य सत्यताम् । किमिति स्थापयेन्नायं निर्दोषज्ञानशक्तितः

evamakṣajamānatvasiddhāṃ viśvasya satyatām / kimiti sthāpayennāyaṃ nirdoṣajñānaśaktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोष्यते मृषा । बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत्

ekajñānakṛtaṃ viśvamiti yaccoṣyate mṛṣā / bahujñānakṛtaṃ viśvamiti tasyottaraṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्य सत्यतां जानन्नपि यः स्वात्मतस्करः । परो नास्तीति वदति किमित्युन्मत्तवद् वदेत्

parasya satyatāṃ jānannapi yaḥ svātmataskaraḥ / paro nāstīti vadati kimityunmattavad vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पराभावे हि वाग् व्यर्था यदि नैवोच्यते तदा । कशावेत्रादिकं तस्य तस्करस्योत्तरं वदेत्

parābhāve hi vāg vyarthā yadi naivocyate tadā / kaśāvetrādikaṃ tasya taskarasyottaraṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ / māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । उपदेशादयं वादो ऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit / upadeśādayaṃ vādo 'jñāte dvaitaṃ na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यत्र यदिशब्दौ च निवर्तेतेति च द्वयम् । विश्वस्य सत्यतामाहुर्विद्येतोत्पत्तिमेव च

ityatra yadiśabdau ca nivarteteti ca dvayam / viśvasya satyatāmāhurvidyetotpattimeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद् धातोरुत्पत्तिरेव हि । निवृत्तिव्याप्तियुक् प्रायः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः

vidotpattāviti hyasmād dhātorutpattireva hi / nivṛttivyāptiyuk prāyaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा । जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा । मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः

jīveśvarabhidā caiva jaḍeśvarabhidā tathā / jīvabhedo mithaścaiva jaḍajīvabhidā tathā / mithaśca jaḍabhedo yaḥ prapañco bhedapañcakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् । द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम्

so 'yaṃ satyo hyanādiśca sādiścennāśamāpnuyāt / dvaitaṃ na vidyata iti tasmādajñānināṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतेर्मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया । उत्तमो ऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाध्यमम्

iti śrutermitaṃ trātaṃ māyākhyaharividyayā / uttamo 'rtho haristvekastadanyanmadhyamādhyamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचारब्धं तु साङ्केत्यं नाम स्याद् विकृतं बहु । नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम्

vācārabdhaṃ tu sāṅketyaṃ nāma syād vikṛtaṃ bahu / nityaṃ tu nāmadheyaṃ yanmṛttiketyādi vaidikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञो ऽपि पूरुषः । विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित्

prādhānyāt tatparijñānāt prākṛtājño 'pi pūruṣaḥ / vidvānityucyate sadbhirevaṃ nityaparātmavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः । प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति जरा यद्येनमाप्नुयात्

sadātanaṃ satyamiti nityamevocyate budhaiḥ / prayogaścottaratrāsti jarā yadyenamāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहः प्रध्वंसते वायं किं ततो ऽस्यातिशिष्यते । हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति

dehaḥ pradhvaṃsate vāyaṃ kiṃ tato 'syātiśiṣyate / hanyate na vadhenāyaṃ jarayā ca na jīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमिति नित्यत्व एव हि । वाचारम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम्

etat satyaṃ brahmapuramiti nityatva eva hi / vācārambhaṇamityukte mithyetyaśrutakalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरुक्तिर्नामधेयमितीत्यस्य निरर्थता । एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयथ्यर्मेव च

punaruktirnāmadheyamitītyasya nirarthatā / ekaḥ piṇḍo maṇiśceti padavaiyathyarmeva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारत्वविवक्षायां नचैकनखकृन्तनम् । सर्वकार्ष्णायसं च स्यादतः सादृश्य एव च

vikāratvavivakṣāyāṃ nacaikanakhakṛntanam / sarvakārṣṇāyasaṃ ca syādataḥ sādṛśya eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.