Library·Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana·2·2.1
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमो ऽध्यायः ॥ उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधो ऽत्र साध्यते । चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तस्तत्रापि च स्मृतेः
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne prathamo 'dhyāyaḥ || uktaḥ samanvayaḥ sākṣādavirodho 'tra sādhyate / caturvidhasya tasyādau yauktastatrāpi ca smṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः । पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमाऽगमात्
tasyāścatuḥsvarūpatvāt pratyekaṃ caturātmakāḥ / pādāḥ sarve tadaṃśāśca mūrtīnāṃ varṇamā'gamāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलाद्भवाः । सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले
āptatā samatādṛṣṭiśrutisāmyabalādbhavāḥ / sarvānusāro laghutā viśeṣādarśanāphale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टसिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः । एता एव त्वतिबला सिद्धान्तस्य नियामकाः
iṣṭasiddhiśca niyamaḥ pūrvapakṣeṣu yuktayaḥ / etā eva tvatibalā siddhāntasya niyāmakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रतिः । पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत सर्वगा हि ते
āptaiḥ pratyakṣato dṛṣṭvā proktamarthaṃ kathaṃ śratiḥ / pipīlikālipinibhā vārayeta sarvagā hi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः । किं नाशेषविदो मानं ह्य् उभयत्र समं भवेत्
iti ced yadyaśeṣajñā rudrādyā haripūrvakāḥ / kiṃ nāśeṣavido mānaṃ hy ubhayatra samaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः । नचास्या व्यभिचारे ऽपि हीयते मानता क्वचित्
nacāptiniścayastatra śakyate vyabhicārataḥ / nacāsyā vyabhicāre 'pi hīyate mānatā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा । नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते
vedoktasyādhikārasya durnirūpatvataḥ sadā / niyamo vyabhicāro vā naiva jñātuṃ hi śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारो हि सुलभः कथितो ऽन्यागमेष्वलम् । वेदोक्तो ह्य् अधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः
adhikāro hi sulabhaḥ kathito 'nyāgameṣvalam / vedokto hy adhikārastu durlabhaḥ sarvamānuṣaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् । मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते
anyāgameṣu vipratvamapi caṇḍālajanmanām / maṇḍalāntaḥpraveśena kramaśaḥ pratipādyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारं दुरापाद्यमुक्तवातिसुलभं पुनः । अशक्यं साधनं चोक्तवा सुशकं तत्फलाप्तये । उच्यते ऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारि फले ऽपि तु
adhikāraṃ durāpādyamuktavātisulabhaṃ punaḥ / aśakyaṃ sādhanaṃ coktavā suśakaṃ tatphalāptaye / ucyate 'tastaduktaṃ hi vyabhicāri phale 'pi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं प्रमाणतां गच्छेन्नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः । उज्खितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत्
kathaṃ pramāṇatāṃ gacchennityatvāt puruṣodbhavaiḥ / ujkhitaṃ sarvadoṣaiśca kathaṃ no mānatāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरूप नित्यया वाचा नित्ययानित्यया सदा । इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते
virūpa nityayā vācā nityayānityayā sadā / ityādiśrutibhirvedo nitya ityavagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः । यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम्
pipīlikālipiścāpi pramāṇamavirodhataḥ / yathā drauṇerulūkena kṛtamapyāsa bodhakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविरुद्धं विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् । विरोधादर्शनात् तस्माद् वेदप्रामाण्यमिष्यते
aviruddhaṃ viruddhaṃ tu virodhādeva bādhitam / virodhādarśanāt tasmād vedaprāmāṇyamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च विरोधो यत्र न क्वचित् । विरोधो ऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा
tanmūlatvāt smṛtīnāṃ ca virodho yatra na kvacit / virodho 'pi sa evoktaḥ pratyakṣeṇāgamena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते । उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना
āgamenāgamasyaiva virodhe yuktiriṣyate / upajīvyavirodhe tu vedasyānyārthakalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् । आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता
pratyakṣamupajīvyaṃ syāt prāyo yuktirapi kvacit / āgamaikapramāṇeṣu tasyaiva hyupajīvyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तो ऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते । स्यात् तत्र युक्त एवार्थो युक्तिश्च त्रिविधा मता
yukto 'yuktaśca yadyartha āgamasya pratīyate / syāt tatra yukta evārtho yuktiśca trividhā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याप्तिः प्रत्यक्षता यस्या युक्तिगाऽगमगा तथा । प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी
vyāptiḥ pratyakṣatā yasyā yuktigā'gamagā tathā / pratyakṣāgamamūlā tu yuktistatra balīyasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याथार्थ्यमेव मानत्वं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः । अर्थत्वमर्यतैव स्यान्न क्रियार्थेषु सा मता
yāthārthyameva mānatvaṃ tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ / arthatvamaryataiva syānna kriyārtheṣu sā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् । यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः
jñānārthe jñeyatā mukhyā śabdārthe tadanantaram / yathārthajñānajanakā yathārthā yuktayaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः । प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते
anupramāṇametāni hyakṣayuktivacāṃsyataḥ / prāmāṇyaṃ nānuvādasya smṛterapi vihīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद् विवक्षितः । अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरोधता
yāthārthyameva prāmāṇyaśabdārtho yad vivakṣitaḥ / aṅgīkṛtaṃ cet prāmāṇyaṃ smṛtyādeḥ kā virodhatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः । फलवत्त्वं नचास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम्
nacāphalatvaṃ vaktavyaṃ sarvasmṛtyanuvādayoḥ / phalavattvaṃ nacāsmābhiḥ prāmāṇyaṃ hi vivakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणादिदर्शने किं च फलवत्त्वं निगद्यते । सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते
tṛṇādidarśane kiṃ ca phalavattvaṃ nigadyate / sukhaduḥkhādikaṃ kiñcit smṛtāvapi hi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा । निर्दोषाक्षोद्भवं ह्यत्र प्रत्यक्षमिति गीयते
na paricchedakāryeva pramāṇamiti ca pramā / nirdoṣākṣodbhavaṃ hyatra pratyakṣamiti gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् । शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम्
prākṛtaṃ śuddhacaitanyamakṣaṃ tu dvividhaṃ matam / śuddhamīśaramāmukteṣvanyatra prākṛtairyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते । सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि
nirdoṣameva caitanyamanyatrobhayamiṣyate / sukhaduḥkhādiviṣayaṃ śuddhaṃ saṃsārageṣvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दोषत्वातिनियमात् तद् बलिष्ठतमं मतम् । पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम्
nirdoṣatvātiniyamāt tad baliṣṭhatamaṃ matam / pañcendriyamanobhedāt prākṛtaṃ ṣaḍvidhaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुमा युक्तिरेवोक्ता व्याप्तिरेव तु सा स्मृता । प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता
anumā yuktirevoktā vyāptireva tu sā smṛtā / pratijñātārthasiddhayarthaṃ vyāptireva yadoditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवशिष्टं किमत्रास्ति लिङ्गं तत्र विजानतः । यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता
avaśiṣṭaṃ kimatrāsti liṅgaṃ tatra vijānataḥ / yadi liṅgamasiddhaṃ syāt kuta evāsya mānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् । न पञ्चावयोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत्
yadi smārakamātraṃ syāt smarturnātra prayojanam / na pañcāvayoktau ca vivādāvasitirbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव हि । लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा
dṛṣṭāntādiṣu caivaṃ syāt sādhanaṃ punareva hi / liṅgoktāvapi caivaṃ syādanumāvasitirdhruvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधो ऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद् युक्तेस्तु दूषणम् । प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः
virodho 'saṅgatiścaiva sākṣād yuktestu dūṣaṇam / pratijñāyāmasambandho yukteruktā hyasaṅgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधो ऽपि त्रिधैव स्यात् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता । लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्न्यूनाधिक्ये तु वाचिके
virodho 'pi tridhaiva syāt pratijñārthaviruddhatā / liṅgarāhityamavyāptirnyūnādhikye tu vācike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च । दुर्बलेन विरोधे ऽपि न प्रमाणमसाधकम्
sādhyavyāpakavailomyamavyāptiḥ sādhanasya ca / durbalena virodhe 'pi na pramāṇamasādhakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्ववाक्येन विरोधे ऽपि नैव साधकतां व्रजेत् । संवादानुक्तिसंयुक्ता एत एव च निग्रहाः
svavākyena virodhe 'pi naiva sādhakatāṃ vrajet / saṃvādānuktisaṃyuktā eta eva ca nigrahāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् । स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधनी
vādo jalpo vitaṇḍeti kathāstisro vijānatām / svārthaṃ parārthamapi vā tattvanirṇayasādhanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलं तु कथा वादो जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षया । सतामेव कथा ज्ञेया वितण्डा त्वसतां सताम्
kevalaṃ tu kathā vādo jalpo 'rthādivyapekṣayā / satāmeva kathā jñeyā vitaṇḍā tvasatāṃ satām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् । उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्यं तस्य दूषणम्
aprakāśya svasiddhāntamasatāṃ pakṣadūṣaṇam / ukte taiḥ prathamaṃ māne vaktavyaṃ tasya dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च । उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ
vidyāparīkṣāpūrvaiva vitaṇḍā jalpa eva ca / uccanīcatvanirṇītiryato jayaparājayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनैव तत्त्वनिर्णीतिं न हि जल्पादिना क्वचित् । उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम्
vinaiva tattvanirṇītiṃ na hi jalpādinā kvacit / uccanīcatvavijñānamiti vidyāparīkṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् । इति वादस्य पूर्वत्वं तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोः
vādena coccanīcatvavijñānaṃ bhavati sphuṭam / iti vādasya pūrvatvaṃ tatsiddhau vyarthatānyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादो ऽपि कारणम् । सभासभापप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि
bahuvidyatvasiddhau tu naiva vādo 'pi kāraṇam / sabhāsabhāpaprāśnīkapūrvastu spardhināmapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाद एवोभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः । तत्त्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम्
vāda evobhayārthaḥ syānnirṇītijayakārakaḥ / tattvāprakāśa evaiko vitaṇḍājalpayoḥ phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् । स्याज्जल्पादिरपि क्वापि वाद एवान्यथा भवेत्
vinā vādena vidyāyā yadi śakyaṃ parīkṣaṇam / syājjalpādirapi kvāpi vāda evānyathā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जल्प इत्यपि नाम स्याद् वादस्यैतादृशस्य तु । प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद् याज्ञवल्क्यवत्
jalpa ityapi nāma syād vādasyaitādṛśasya tu / pratijñāmātrasādhyatvamapi syād yājñavalkyavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः । रागद्वेषविहीनाश्च स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः
sabhā sabhāpatiścaiva prāśnikāścaiva vaiṣṇavāḥ / rāgadveṣavihīnāśca syuḥ sabhyāḥ sarvavedinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राश्निकाश्चैतदज्ञाने सभ्याश्चैषां च दूरगाः । प्रमाणं निर्णयाय स्युः पक्षपातविवर्जिताः
prāśnikāścaitadajñāne sabhyāścaiṣāṃ ca dūragāḥ / pramāṇaṃ nirṇayāya syuḥ pakṣapātavivarjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः । सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्यो ऽभीष्यसाधकः
ubhābhyāṃ sādhanaṃ caiva dūṣaṇaṃ vādajalpayoḥ / sadbhirāgama evaikaḥ prayojyo 'bhīṣyasādhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते । प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु
svasiddhāntānusāreṇa hyasadbhiranumocyate / pratyakṣāgamavairūpyamāśrityānyārthataiva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमे दशर्नीयात्र दोषो लिङ्गविलोमता । लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनामनुग्रहः
āgame daśarnīyātra doṣo liṅgavilomatā / liṅgānukūlyaṃ svārthasya śrutyādīnāmanugrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिपञ्चावयवामेव युग्मावयविनीमपि । नियमाद् यो ऽनुमां ब्रूयाद् तं ब्रूयाद् यदि तादृशी । नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना
tripañcāvayavāmeva yugmāvayavinīmapi / niyamād yo 'numāṃ brūyād taṃ brūyād yadi tādṛśī / nānumeti tadā kena sādhyāvayavakalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
***[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!]*** नियतावयवासिद्धौ व्याप्तिमात्रेण साधनम् । कर्तव्यमेव तेन स्यात् तस्मात् सैवानुमा मता
***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]*** niyatāvayavāsiddhau vyāptimātreṇa sādhanam / kartavyameva tena syāt tasmāt saivānumā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते । पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम्
anubhūtiḥ pramāṇaṃ cet kena smṛtirapodyate / pūrvānubhūte kiṃ mānamityukte syāt kimuttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसं तद्धि विज्ञानं तच्च साक्षिप्रमाणकम् । अतीतानागतं यद्वद् योगिभिर्दृश्यते ऽञ्जसा । एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते
mānasaṃ taddhi vijñānaṃ tacca sākṣipramāṇakam / atītānāgataṃ yadvad yogibhirdṛśyate 'ñjasā / evaṃ pūrvānubhūtaṃ ca manasaivāvagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत् कृतमित्यपि । साक्षादनुभवात् सिद्धं कथमेव ह्यपोद्यते
vijñātaṃ manasā pūrvaṃ mayaitat kṛtamityapi / sākṣādanubhavāt siddhaṃ kathameva hyapodyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु । प्रमाणं वेद एवैकस् तत्प्रामाण्यं च साधितम्
evaṃ lakṣaṇake mānatraye brahmādivastuṣu / pramāṇaṃ veda evaikas tatprāmāṇyaṃ ca sādhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः । दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत्
tathāpi mṛjjalādīnāṃ buddhivāgādivācakaḥ / dṛṣṭavyāptiviruddhatvāt tatra mānaṃ kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति । युक्तयागमाविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते
tatastannāmakaḥ kaścit pumānanyo bhavediti / yuktayāgamāvirodhena prāptamatrābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् । तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः
bālarūḍhiṃ vinaivāpi vidvadrūḍhisamāśrayāt / tattannāmāna evaite tattadvastvabhimāninaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ति तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते । व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण दृश्यन्ते चाधिकारिभिः
santi teṣāṃ viśeṣeṇa śaktiranyebhya ucyate / vyāptiścoktānusāreṇa dṛśyante cādhikāribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः । व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तिता हि यत्
śāstroktavastunaścaiva vyutpattiḥ śāstraliṅgataḥ / vyutpattiḥ sā balavatī mūrkhavyutpattitā hi yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः । अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी
dṛḍhayuktivirodhe tu sarvatra nyāya īdṛśaḥ / alpavākyayutā yuktirbahulaiva virodhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते । विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः
yatra tatra kathaṃ vastunirṇayaḥ syāditīrite / virodhiyuktibāhulyāditi nyāyo viniścitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च । कथं न निर्णयं कुर्यादित्यसत् कारणं न हि
yuktestu yuktibāhulyamāgamādāgamasya ca / kathaṃ na nirṇayaṃ kuryādityasat kāraṇaṃ na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्यर्थो भवति क्वापि श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः । अविरोधश्चतुर्थे तु पाते सम्यक् समर्थ्यते
śrutyartho bhavati kvāpi śrutiprāyopapattibhiḥ / avirodhaścaturthe tu pāte samyak samarthyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत् कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा । इति चेन्न निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता
asat kāryaṃ yathā dṛṣṭaṃ vastutvāt kāraṇaṃ tathā / iti cenna niṣedhaikasvarūpasya na kartṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिह निश्चितम् । प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्याभावधर्मतः । धर्मधर्मैक्यतश्चैव नतु तन्मात्रता भवेत्
buddhipūrvapravṛttirhi kartṛtvamiha niścitam / pratiṣedhātmakatvaṃ tu bhāvasyābhāvadharmataḥ / dharmadharmaikyataścaiva natu tanmātratā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावस्य च भावो ऽपि धर्मो ऽथापि हि धर्मिणः । तादृक्तवं मात्रतेहोक्ता बुद्धिराहित्यमेव तत्
abhāvasya ca bhāvo 'pi dharmo 'thāpi hi dharmiṇaḥ / tādṛktavaṃ mātratehoktā buddhirāhityameva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेष्यतैव धर्मित्वं प्रथमप्रतिपत्तिषु । निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि
viśeṣyataiva dharmitvaṃ prathamapratipattiṣu / niṣedhavidhirūpatvaṃ bhāvābhāvatvamatra hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद् यस्य कस्य नुः । नाशो ऽयं विमतो ऽपि स्यान्नाशत्वात् कर्तृशेषवान्
sarvanāśeṣvapi sadā śiṣṭatvād yasya kasya nuḥ / nāśo 'yaṃ vimato 'pi syānnāśatvāt kartṛśeṣavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्यो ऽस्ति वा क्वचित् । धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्यो ऽपि नरो लये
nacāśeṣanṛnāśastu dṛṣṭo dṛśyo 'sti vā kvacit / dharmādharmāśrayatvena svīkāryo 'pi naro laye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादित्वं विनादृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् । पूर्वादृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः
anāditvaṃ vinādṛṣṭaṃ kathaṃ syāt kāraṇaṃ kvacit / pūrvādṛṣṭāt parādṛṣṭaṃ yadi naivottaraṃ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् । उत्पत्तिनाशकारी हि बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित्
adṛṣṭaṃ kāraṇaṃ no cellaye mānaṃ ca kiṃ bhavet / utpattināśakārī hi buddhimān dṛśyate kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते । आगमानुगृहीता तु मानमेषानुमापितु
taddṛṣṭāntena sarvatra kartā kiṃ nānumīyate / āgamānugṛhītā tu mānameṣānumāpitu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः । अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः । अन्यथास्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि
āgamānugrahābhāve na tarkaḥ syāt pratiṣṭhitaḥ / akṣajāgamamūlasya syādevāsya pratiṣṭhitiḥ / anyathāsyāpratiṣṭhā ca svavācā vyāhataiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च शिष्यागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः । अतो ऽवशिष्टजीवादिकर्तृतात्र निषिद्धयते
na ca śiṣyāgṛhītatvaṃ nirīśādīśavādinaḥ / ato 'vaśiṣṭajīvādikartṛtātra niṣiddhayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मनो ऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः । निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना
tanmano 'kurutetyāderasato manaso janiḥ / nivāritā tu pūrvatra hyakasmāditi tadvinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असतो विश्वजननमाशङ्कयात्र निषिद्धयते । प्रापकं वाक्यमात्रं तु परिहारो विशेषितः
asato viśvajananamāśaṅkayātra niṣiddhayate / prāpakaṃ vākyamātraṃ tu parihāro viśeṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् । तद्वदेवानुमान्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः
kvacijjīvākṛtaṃ dṛṣṭvā cetanādeva cākṛtam / tadvadevānumānyatra vastutvāt kriyate śruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन । अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन
nānyadanyatvamāpannaṃ kvacid dṛṣṭaṃ kathañcana / ato jīvasya na brahmabhāvaḥ syāddhi kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिद् भिन्नतया दृष्टं तदभिन्नतया कथम् । दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते
kvacid bhinnatayā dṛṣṭaṃ tadabhinnatayā katham / dṛśyenno dṛṣṭapūrvaṃ hi tādṛśaṃ na ca dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोक्तृत्वापत्तित इति यन्मतं तत् कुतो हरिः । भोक्त्रापत्तेरिति प्राह कथं च तदनन्यता
bhoktṛtvāpattita iti yanmataṃ tat kuto hariḥ / bhoktrāpatteriti prāha kathaṃ ca tadananyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते । स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्धयते
jagatastvavikāratva uktanyāyena sādhite / svatantrakāraṇānyatvaṃ tena hyatra niṣiddhayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः । यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया । इति श्रुतेस्तद्वशस्य भावो न पर इत्यतः
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvaścetanā dhṛtiḥ / yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā / iti śrutestadvaśasya bhāvo na para ityataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तो ऽपि ह्यन्यथाकर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः । कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत् सदा
śakto 'pi hyanyathākartuṃ svecchāniyamato hariḥ / kāraṇairniyataireva karotīdaṃ jagat sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यभेदो निमित्तेन ह्युपादानेन तु द्वयम् । असद् यत् कार्यरूपेण कारणात्मतयास्ति हि
nityabhedo nimittena hyupādānena tu dvayam / asad yat kāryarūpeṇa kāraṇātmatayāsti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनवस्थान्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः । शक्तो ऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा
anavasthānyathā hi syāt sarvatrotpattināśayoḥ / śakto 'pi bhagavān viṣṇurakartuṃ kartumanyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभिन्नं कारणाभिन्नभिन्नं विश्वं करोत्यजः । इति श्रुतेरवसित उक्तार्थो ऽयमशेषतः
svabhinnaṃ kāraṇābhinnabhinnaṃ viśvaṃ karotyajaḥ / iti śruteravasita uktārtho 'yamaśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनाम् । कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे
anaṃśasyāpi jīvasya kiñcit sāmarthyayojanām / kāryeṣu yaḥ karotyaddhā namastasmai svayambhuve
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् । हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्न्ॐऽशितापि वा
yadi bhāgena kāryeṣu jīvaśaktiṃ na yojayet / haristadā hi sarvatra kṛtsnayatnoṃ'śitāpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशिनो हि पटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् । अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः
aṃśino hi paṭādyā ye bhinnaireva parasparam / aṃśairaṃśina ucyante naivameva hi cetanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते । अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम्
ato 'naṃśina ityeva śrutireteṣu vartate / apyanekasvarūpeṣu viśeṣādeva kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता । बहुत्वेनाविनाभावाद् भिन्नता नियमाद् भवेत्
bahusvarūpatākhyā tu teṣvastyeva hi sāṃśatā / bahutvenāvinābhāvād bhinnatā niyamād bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि नैवं नियमकृद् भगवान् पुरुषोत्तमः । तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च
yadi naivaṃ niyamakṛd bhagavān puruṣottamaḥ / tasya tvaśeṣaśaktitvād yujyate savarmeva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधः सर्ववैशिष्टये यो द्वितीये निरस्यते । नारायणस्य त्वध्याये तदन्ये तत्रतत्रगाः
virodhaḥ sarvavaiśiṣṭaye yo dvitīye nirasyate / nārāyaṇasya tvadhyāye tadanye tatratatragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् । अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः
sṛṣṭisaṃhāravākyānāṃ jīvarūpābhidhāyinām / apyanyonyāvirodhastu dvitīyādhyāyagocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते । सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम्
mānameyaviśeṣeṇa punaruktirna jāyate / sadā pravṛttirīśasya svabhāvādeva kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गचेष्या यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः । देवस्यैष स्वभावो ऽयमित्याह श्रुतिरञ्जसा
aṅgaceṣyā yathā puṃsaḥ kāściduddeśavarjitāḥ / devasyaiṣa svabhāvo 'yamityāha śrutirañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी । इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम्
krīḍāṃ prayojanaṃ kṛtvā sṛṣṭiḥ śrutivirodhinī / iti kevalalīlaiva nirṇītā prabhuṇā svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् । न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः
ātmaprayojanārthāya spṛhāṃ śrutiravārayat / na prayojanavattvenetyata āha jagadguruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः । इति प्रशंसया कामश्रुतिभ्यश्चैव युक्तितः । महातात्पर्ययुक्तेश्च नेच्छामात्रं निषिद्धयते
icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ / iti praśaṃsayā kāmaśrutibhyaścaiva yuktitaḥ / mahātātparyayukteśca necchāmātraṃ niṣiddhayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः । उन्निनीषतिवाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः
mokṣārthāḥ śrutayo yasmāt sa ca tasya prasādataḥ / unninīṣativākyācca lokadṛṣṭānusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छांनिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः । महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति
icchāṃnimittako yasmāt tadabhāve kutaḥ śrutiḥ / mahātātparyarahitā pramāṇatvaṃ gamiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् । मानत्वमेति तत्रापि यत् सम्पूर्णप्रयोजनम्
yāthārthyameva mānatvamapi vākyaṃ prayojakam / mānatvameti tatrāpi yat sampūrṇaprayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैषम्यं चैव नैर्घृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् । नाङ्गीकार्यमतो ऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम्
vaiṣamyaṃ caiva nairghṛṇyaṃ vedāprāmāṇyakāraṇam / nāṅgīkāryamato 'nyattu na vaiṣamyādināmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः । गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्देषाश्च कथं पुनः
yadadhīnā guṇāścaiva doṣā api hi sarvaśaḥ / guṇāstasya kathaṃ na syuḥ syurdeṣāśca kathaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वधर्मापपत्तेस्तद् वाक्यैरपि हि तादृशैः । निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः
sarvadharmāpapattestad vākyairapi hi tādṛśaiḥ / nirdoṣāśeṣaguṇako nirṇīto bhagavān hariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.