Library·Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana·2·2.3
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः । करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम्
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrīmadbrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ || athāśeṣasamāmnāyavirodhāpākṛtiṃ prabhuḥ / kariṣyannadhidaivādhibhūtajīvaparātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् । पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः
svarūpanirṇayāyaiva vacanānāṃ parasparam / pādenānenāvirodhaṃ darśayatyamitadyutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततो ऽधिकम् । एतत् सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च
anubhūtiyuktibahuvāgvailomyaṃ ca tato 'dhikam / etat sarvaṃ sataḥ sāmyaṃ dvāravaiyarthyameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टयुक्तयनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः । प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवतिर्ता
dṛṣṭayuktayanusāritvamuktānyārthāvirodhataḥ / prasiddhanāmasvīkāre bahuvākyānuvatirtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता । तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा
lokadṛṣṭānusāritvaṃ jīvasāmyamanāditā / tatra tatra parijñānaṃ guṇasāmyaśrutī tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने । नानाश्रुतिश्च वैचितृयं युक्तयः पूर्वपक्षगाः
utpattimattvaṃ svaguṇānanubhūtyalpakalpane / nānāśrutiśca vaicitṛyaṃ yuktayaḥ pūrvapakṣagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता । मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः
vyavasthānupapattiśca svātantryamanusāritā / mukhyatā śaktimattvaṃ ca vairūpyaṃ sarvasaṅgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता । अभीष्यासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिविर्पर्ययः । विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधकाः
gatyādirīśaśaktiśca sarvamānavirodhitā / abhīṣyāsiddhisuvyaktī śāstrasiddhivirparyayaḥ / viśeṣakāraṇaṃ ceti siddhāntasyaiva sādhakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिः पुरुषः कालो देवास्तदभिमानिनः । महदाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता । इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम्
prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo devāstadabhimāninaḥ / mahadādyāśca jāyante parādhīnaviśeṣitā / idaṃ sarvaṃ sasarjeti janimattvamihoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यते ऽन्यथा । यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत्
avakāśamātramākāśaḥ kathamutpadyate 'nyathā / yadyanākāśatā pūrvaṃ kiṃ mūrtanibiḍaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूतर्सम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् । मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा
mūtarsampūrṇatā caiva yadyanākāśatā bhavet / mūrtadravyāṇi cākāśe sthitānyeva hi sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः । देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते
ata ākāśaśabdoktastaddevo 'tra vināyakaḥ / dehotpattyā samutpanna iti śrutyābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु । उत्पद्यते ऽव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् । प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत्
bhūtamapyasitaṃ divyadṛṣṭigocarameva tu / utpadyate 'vyākṛtaṃ hi gaganaṃ sākṣigocaram / pradeśa iti vijñeyaṃ nityaṃ notpadyate hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि पूर्वसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् । खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम्
tathāpi pūrvasambandhaparatantraviśeṣayuk / khamevotpattimannāma śrutiśabdavivakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः । ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः
prakṛtiḥ puruṣaḥ kāla ityete ca samastaśaḥ / īśādhīnaviśeṣeṇa janyā ityeva kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालप्रवाह एवैको नित्यो नतु विशेषवान् । पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी
kālapravāha evaiko nityo natu viśeṣavān / puruṣāvyaktakālānāṃ ramaivaikābhimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिसृक्षुत्वविशेषं तत् साक्षाद् भगवदिच्छया । प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि
sisṛkṣutvaviśeṣaṃ tat sākṣād bhagavadicchayā / prāptaiva sṛṣṭetyuditā pradhānaṃ vikṛterapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः । एवं प्रऌअयकाले ऽपि प्रतिभातपरावरः
pumāṃso dehasambandhāt sṛṣṭimanta itīritāḥ / evaṃ praḷayakāle 'pi pratibhātaparāvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख्यावायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् । पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः
mukhyāvāyurnityasamaḥ śarīrotpattikāraṇāt / parādhīnaviśeṣeṇa janimāneva śabditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते । पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः
naiva kiñcit tato janmavarjitaṃ paramādṛte / parādhīnaviśeṣatve janmanaḥ sthūlatābhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते । रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम्
pūrvaśabdavilopaśca yadi janmeti kīrtyate / ramāyā naiva janmāsti caitanyasyāpi kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधनस्य च वेदस्य वेदस्यापीश्वरेच्छया । व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति तस्मात् तद्वशतैव हि
pradhanasya ca vedasya vedasyāpīśvarecchayā / vyaktirnāma viśeṣo 'sti tasmāt tadvaśataiva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तिरत्र कथिता स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः । नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततो ऽपरम्
utpattiratra kathitā svatantratvāt parātmanaḥ / naivotpattiḥ kathamapi na svatantraṃ tato 'param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः । कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः
acchedyasyāpi jīvasya vibhāgaṃ bahudhā hariḥ / kṛtvā bhogān pradāyaiva caikyamāpādayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् । अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः । किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते
ata īśavaśaṃ sarvaṃ cetanācetanaṃ jagat / avibhāgaṃ vibhāgāya yadā nayati keśavaḥ / kimaśakyaṃ pareśasya tadeti hyabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्थिते ऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना । तद् यो ऽहमितिपूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात्
evaṃ sthite 'pi jīvaikyaṃ kecidāhuḥ parātmanā / tad yo 'hamitipūrvābhiḥ śrutibhiścānumābalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते । प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते । एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि
na tad yuktaṃ yato viṣṇuḥ pṛthagevābhidhīyate / prajñānetro 'loka iti muktau bhedo 'bhidhīyate / etamānandamityanyā paramaṃ sāmyamityapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रऌअये न व्यथन्ति च
idaṃ jñānamapāśritya mama sādharmyamāgatāḥ / sarge 'pi nopajāyante praḷaye na vyathanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसम्पद्य तज्ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते । तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी
upasampadya tajjyotiḥ svarūpeṇābhipadyate / tatra paryeti jakṣaṃśca krīḍannapi sadā sukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचक्ष्व मे मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् । इत्यक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः
ācakṣva me mokṣaṃ dhīrā yaṃ pravadanti tam / ityakta āha vāgdevī paraṃ mokṣaṃ prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितःस्रवाः । धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः
śākhāṃ śākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti paritaḥsravāḥ / dhānāpūpā māṃsakāmāḥ sadā pāyasakardamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः । ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते
yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ / ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistadakṣaramupāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः । निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः
praviśanti paraṃ devaṃ muktāstatraiva bhoginaḥ / nirgacchanti yathākāmaṃ pareśenaiva coditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेददृष्टयाभिमानेन निःसङ्गेनापि कमर्णा । कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्
bhedadṛṣṭayābhimānena niḥsaṅgenāpi kamarṇā / kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिता । जाते ऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते
sa saṅgatya punaḥ kāle kāleneśvaramūrtitā / jāte 'guṇavyatikare yathāpūrvaṃ prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा । यत्कामस्तत् सृजत्यद्धैषात्मना तत् सृजत्यपि
ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste ca pareṇa preritāḥ sadā / yatkāmastat sṛjatyaddhaiṣātmanā tat sṛjatyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्कते निस्तीर्णतद्गुणः । दुःखादींश्च परित्यज्य जगद्वयापारवर्जितः
sahaiva brahmaṇā kāmān bhuṅkate nistīrṇatadguṇaḥ / duḥkhādīṃśca parityajya jagadvayāpāravarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चानित्याद्यागममानतः । मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता
bhuṅkte bhogān sahaivoccānityādyāgamamānataḥ / muktasya bhedāvagateḥ kathameva hyabhinnatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवेशयोर्नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् । मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् । इति चेत् साध्यधर्मो ऽयं सन्नसन् वा नवोभयम्
jīveśayornānumā ca tadabhedaṃ pramāpayet / mithyaiva bhedo vimato bhedatvāccandrabhedavat / iti cet sādhyadharmo 'yaṃ sannasan vā navobhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि सन्नपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते । नोभयं चेन्न सिद्धं तदिति मानस्य दूषणम्
yadi sannapasiddhāntaḥ sa evāsannitīrite / nobhayaṃ cenna siddhaṃ taditi mānasya dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् । अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति
na ca mānāntareṇaitacchakyaṃ sādhayituṃ kvacit / anumānena cet saiva hyanavasthā bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचागमस्तदर्थो ऽस्ति नासदासीन्न तद् वदेत् । परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत् परात्मनः
nacāgamastadartho 'sti nāsadāsīnna tad vadet / pariśeṣādanirvācyaṃ yadi siddhayet parātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् परिशिष्टो ह्यसौ तदा । नचान्य आगमस्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि
anirvācyatvameva syāt pariśiṣṭo hyasau tadā / nacānya āgamastatra sadasatpratiyogini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च प्रत्यक्षमात्रास्ति नचार्थापत्तिरिष्यते । बाधायोगात् सत इति बाधाभावत एव हि
na ca pratyakṣamātrāsti nacārthāpattiriṣyate / bādhāyogāt sata iti bādhābhāvata eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते । न हि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते
viṣayasya kuto bādho vidyamānaṃ hi bādhyate / na hi vandhyāsuto vadhyo yajñadatto hi vadhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते । कश्चायं बाध उद्दिष्टो न हि नाशो ऽसतो भवेत् । निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते
bādhāyogaḥ sata iti vyāptireṣā kva dṛśyate / kaścāyaṃ bādha uddiṣṭo na hi nāśo 'sato bhavet / nivṛttiścāpravṛttasya kathamevopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता । यदि बाधस्तदासत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः
nāsīdasti bhaviṣyacca taditi jñānameyatā / yadi bādhastadāsattvaṃ tenaivāṅgīkṛtaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् । निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते
pratītirnāsata iti vadannaṅgīkaroti tām / niṣedho hyapratītasya kathañcinnopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च । शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते
na copamā bhavedatra pratyakṣāt sattvameva ca / śāstragamyapareśānād bhedaḥ svātmana īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते । किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते
anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate / kiñcitkartā ca duḥkhīti sarvairevānubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः । अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम्
sarvajño bhagavān viṣṇuḥ sarvaśaktiriti śrutaḥ / anubhūtāddhi bhedena śrutireṣā vadatyamum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् । अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति
upajīvyaviruddhaṃ tu kathamaikyaṃ śrutirvadet / aprāmāṇyaṃ yadā bhedavācakasya bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत् । यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत्
sa eva dharmiṇo grāhī tadabhedaḥ kathaṃ bhavet / yat svarūpagrahe mānaṃ taddharme na kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति । न चेदेकममानं तद् द्वयमप्यत्र नो भवेत्
ekavijñānavijñaptyā dvayaṃ mānaṃ bhaviṣyati / na cedekamamānaṃ tad dvayamapyatra no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् । नोपजीव्यो ह्यभेदो ऽत्र क्वचिद् भेदश्रुतेर्बलात्
dharmigrāhivirodhastu tasmānmānasya dūṣaṇam / nopajīvyo hyabhedo 'tra kvacid bhedaśruterbalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित् । येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते
na ca mānāntaropeyaṃ brahma tad bhavati kvacit / yena mānena cāpeyaṃ bhedastenāvagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वज्ञानमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन । सर्वज्ञथ्वगुणेनैव तया भेदो ऽवगम्यते
sarvajñānamayaiveśo yadyupeyaḥ kathañcana / sarvajñathvaguṇenaiva tayā bhedo 'vagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् । न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु
na duḥkhānubhavaḥ kvāpi mithyānubhavatāṃ vrajet / na hi bādhaḥ kvacid dṛṣṭo duḥkhādyanubhavasya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते । अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते
yadi duḥkhānubhūtiśca bhrāntirityavasīyate / aduḥkhitāśrutiḥ kena na bhrāntiriti gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते । तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः
śrutisvarūpamarthaśca mānenaivāvasīyate / taccenmānaṃ gṛhītaṃ te kiṃ duḥkhānubhave bhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च बाधविशेषो ऽस्ति यदबाधितमेव तत् । बाधो यद्यनुभूते ऽर्थे कथं निर्णय ईयते
na ca bādhaviśeṣo 'sti yadabādhitameva tat / bādho yadyanubhūte 'rthe kathaṃ nirṇaya īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को ऽपि ह्य् अर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना । भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् । एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः
ko 'pi hy artho na niścetuṃ śakyate bhramavādinā / bhramatvamabhramatvaṃ ca yadaivānubhavopagam / ekasya bhramatā tatra parasyābhramatā kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा । स चेत् साक्षी क्वचिद् दुष्यः कथं निर्णय ईयते
bhramatvamabhramatvaṃ ca sarvaṃ vedyaṃ hi sākṣiṇā / sa cet sākṣī kvacid duṣyaḥ kathaṃ nirṇaya īyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः । ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते । साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते
viśeṣā sarva evaite sākṣipratyayagocarāḥ / ūrīkṛtya ca tān sarvān vyavahāraḥ pravartate / sākṣiṇo vyavasāyī tu vyavahāro 'bhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये । साक्षी निर्दोष एवैकः सदाङ्गीकार्य एव नः
tasmāt sarvaprasiddhasya vyavahārasya siddhaye / sākṣī nirdoṣa evaikaḥ sadāṅgīkārya eva naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् । उपजीव्यप्रमाणं तद् भेदग्राहकमेव हि । अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः
śuddhaḥ sākṣī yadā siddho duḥkhitvaṃ vāryate katham / upajīvyapramāṇaṃ tad bhedagrāhakameva hi / ato jīveśayorbhedaḥ śrutisāmarthyasusthiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः । सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते
tathāpi tu cidānandapūrvāstatsadṛśā guṇāḥ / sārasvarūpamasyāpi muktāvapyavaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि । पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात्
ato 'bhedavadevaitāḥ śrutayaḥ pravadanti hi / paurāṇāni ca vākyāni sādṛśyābhedasaṃśrayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपिचाभिदाम् । आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित्
sādṛśyācca pradhānatvāt svātantryādapicābhidām / āhurīśena jīvasya na svarūpābhidāṃ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्टते । सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु । भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना
sthānaikyamaikamatyaṃ ca muktasya tu viśiṣṭate / sādṛśyaṃ ca viśeṣeṇa jaḍānāṃ dvayameva tu / bhavet sādṛśyamatyalpaṃ tṛtīyaṃ paramātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः । तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः
īśarūpakriyāṇāṃ ca guṇānāmapi sarvaśaḥ / tathaivāvayavānāṃ tatsvarūpaikyaṃ tu mukhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति । एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति । इति श्रुतेर्नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते
yathodakaṃ durge vṛṣṭaṃ parvateṣu vidhāvati / evaṃ dharmān pṛthak paśyaṃstānevānuvidhāvati / iti śruternobhayaṃ ca bhedābhedākhyamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति
ekamevādvitīyaṃ neha nānāsti kiñcana / mṛtyoḥ sa mṛtyumāpnoti ya iha nāneva paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुताविवेत्यस्माद् भेदाभेदनिराकृतिः । इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये
iti śrutāvivetyasmād bhedābhedanirākṛtiḥ / ivobhaye ca sādṛśya iti vāk śabdanirṇaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः । चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते । अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित्
bhedasya muktau vacanādapi tatpakṣanigrahaḥ / cetanatvādisādṛśyaṃ yadyabheda itīṣyate / aṅgīkṛtaṃ tadasmābhirna svarūpaikatā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केनचिदभेदो ऽस्ति भेदाभेदो ऽपिवा क्वचित् । समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनापि वा
na kenacidabhedo 'sti bhedābhedo 'pivā kvacit / samudāyamṛte viṣṇoḥ svaguṇādīn vināpi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदो ऽपि केनचित् । अभेदश्रुतयोऽ ंशत्वात् सादृश्यं चांशतास्य तु
iti śruterna tasyāsti bhedābhedo 'pi kenacit / abhedaśrutayo' ṃśatvāt sādṛśyaṃ cāṃśatāsya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशो ऽन्य एव च । विभिन्नांशो ऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक्
aṃśastu dvividho jñeyaḥ svarūpāṃśo 'nya eva ca / vibhinnāṃśo 'lpaśaktiḥ syāt kiñcitsādṛśyamātrayuk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः । स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा
aṃśino yattu sāmarthyaṃ yat svarūpaṃ yathā sthitiḥ / sa eva cet svarūpāṃśaḥ prādurbhāvā hareryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् । सूर्यो ऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः
sūryamaṇḍalamānyekastatprakāśābhimānavān / sūryo 'tha saptamābdheśca bāhyodasya ca vāripaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता । धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः । नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा
kaṭhinatvena mervādeḥ pṛthivyā api devatā / dharādevyevamevaiko bhagavān viṣṇuravyayaḥ / nānāvatārarūpeṇa sthitaḥ pūrṇaguṇaḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः । सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक्
viṇmūtrākṣyādimāninyo yathāpabhraṣṭadevatāḥ / sūryādibhyastathaivāyaṃ saṃsārī paramāt pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः । अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा
dehadoṣaiśca duṣṭatvādapabhraṣṭākhyadevatāḥ / anyāḥ sūryādidevebhyo hyanugrāhyāśca taiḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव पराद् विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः । अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः
evameva parād viṣṇoḥ pṛthak saṃsāriṇo matāḥ / anugrāhyāśca tenaiva tatprasādācca mokṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते । गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो ऽपरैर्नच
na tu matsyādirūpāṇāmanugrāhyatvamiṣyate / guṇairaśeṣaiḥ pūrṇatvānmukhyābhedo 'parairnaca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशाभासाश्च सर्वे ऽपि परस्यांशा न मुख्यतः । यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम्
aṃśābhāsāśca sarve 'pi parasyāṃśā na mukhyataḥ / yathaiṣā puruṣe cchāyā etasminnetadātatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः । पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः । एवं जगाद परमश्रुतिर्नारायणं परम्
na tu pumpādavat pādā jīvā ete parātmanaḥ / pūrṇāstasya guṇā eva prādurbhāvatayā sthitāḥ / evaṃ jagāda paramaśrutirnārāyaṇaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः । मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः
akṣayo bhagavān viṣṇurlakṣmyāvāso laye sthitaḥ / muktaiḥ sadā cintyamāno brahmādyaistāratamyagaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्ययम् । नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः । उत्पत्तिमादिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी
prakṛtiḥ puruṣaḥ kālo vedāśceti catuṣyayam / nityaṃ svarūpato viṣṇorviśeṣāvāptimātrataḥ / utpattimāditi proktaṃ lakṣmīstadabhimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जातः पुमान् नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः । सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी
tato jātaḥ pumān nāma brahmāsyāṃ vāsudevataḥ / sūtrātmā prāṇanāmā ca devyau prakṛtimāninī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रूपं महान् नाम ब्रह्मणो ऽहङ्कृतिः शिवः । ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनो ऽभिधः । स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे
tato rūpaṃ mahān nāma brahmaṇo 'haṅkṛtiḥ śivaḥ / brahmaṇo buddhināmnomā tata indro mano 'bhidhaḥ / skandaśca tata evānye sarve devāḥ prajajñire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः । तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्तदधीना इमे सदा
tatra pūrvatanaḥ śreyān guṇaiḥ sarvaiḥ samastaśaḥ / tebhyaśca bhagavān viṣṇustadadhīnā ime sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः । मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते
janmasthitilayājñānaniyatijñānasaṃsṛtiḥ / mokṣaśca tadadhīnatvameteṣāṃ naiva hīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तावपि स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः । इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादे ऽस्मिन् प्रभुणोदितम्
muktāvapi sa evaikaḥ svatantraḥ pūrṇasadguṇaḥ / iti śrutyupapattibhyāṃ pāde 'smin prabhuṇoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.