Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·1·1.22
भेदैः कथम्भूतैः । विकल्पकल्पनाभिः अनल्पम् अत्यन्तं । कल्पितैः । असत्यभूतैर् इत्य् अर्थः । संसार एव कुहकभ्रमः मिथ्याभ्रमः
bhedaiḥ kathambhūtaiḥ | vikalpakalpanābhiḥ analpam atyantaṃ | kalpitaiḥ | asatyabhūtair ity arthaḥ | saṃsāra eva kuhakabhramaḥ mithyābhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह जालपञ्जरे इन्द्रजालपञ्जररूपे संसारे इत्य् अर्थः । भामेतिवत् प्रयोगः । अत्तुम् भक्षितुम्
iha jālapañjare indrajālapañjararūpe saṃsāre ity arthaḥ | bhāmetivat prayogaḥ | attum bhakṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशेषम् इति क्रियाविशेषणम् । तां सुखभावनाम्
aśeṣam iti kriyāviśeṣaṇam | tāṃ sukhabhāvanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो प्रतिपालयति न प्रतीक्षते । विश्वात्मतां व्यापकतां
no pratipālayati na pratīkṣate | viśvātmatāṃ vyāpakatāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यवारादिवशेन ज्ञातैर् इति शेषः
sūryavārādivaśena jñātair iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौनरुक्त्यप्रयोगः क्रोधावेशबाहुल्यं सूचयति
paunaruktyaprayogaḥ krodhāveśabāhulyaṃ sūcayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाशनः बह्वाशी
mahāśanaḥ bahvāśī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविभागे तिष्ठतीति तादृशः । प्रविभागकारीत्य् अर्थः
pravibhāge tiṣṭhatīti tādṛśaḥ | pravibhāgakārīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फीता स्फारत्वं गता । जीवराजीविनी जीवयुक्ता पद्मिनी
sphītā sphāratvaṃ gatā | jīvarājīvinī jīvayuktā padminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्माण्डे हि विरिञ्च एव सारभूतो भवतीति विरिञ्चमज्जेत्य् उक्तं । आवृत्य आच्छाद्य । एतेन ब्रह्मण्य् अपि कालस्पर्श उक्तः
brahmāṇḍe hi viriñca eva sārabhūto bhavatīti viriñcamajjety uktaṃ | āvṛtya ācchādya | etena brahmaṇy api kālasparśa uktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काल इति शेषः । कालः किं कुर्वन् । वर्षकल्पकलावल्ली रचयन्न् इति योज्यम्
kāla iti śeṣaḥ | kālaḥ kiṃ kurvan | varṣakalpakalāvallī racayann iti yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिदृश्यत्वं कालस्य ऋतुगुणादिदर्शनेन ज्ञेयम् । न दृश्यते आकाराभावात् । धूर्तो ऽपि एवंविधो भवतीति धूर्तचूडामणिर् इत्य् उक्तम्
atidṛśyatvaṃ kālasya ṛtuguṇādidarśanena jñeyam | na dṛśyate ākārābhāvāt | dhūrto 'pi evaṃvidho bhavatīti dhūrtacūḍāmaṇir ity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवर्तयन् भ्रमयन्
āvartayan bhramayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनः या स्फारता व्यापकता । तया । आत्मसात्कर्तुम् स्वाधीनं कर्तुम्
ātmanaḥ yā sphāratā vyāpakatā | tayā | ātmasātkartum svādhīnaṃ kartum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव अस्मिन् काले एव । पर्याप्तम् पूर्णम्
atraiva asmin kāle eva | paryāptam pūrṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीटा कन्दुकं
vīṭā kandukaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पिताः कल्पनाः जगद्रूपाः कल्पनाः । येन । सः
kalpitāḥ kalpanāḥ jagadrūpāḥ kalpanāḥ | yena | saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्फुरति आकाशे भ्रमति
sphurati ākāśe bhramati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजस्रम् उत्थितांश् च तान् ध्वस्तांश् च सर्गान् सृष्टीन् । अन्यान् अन्यान् इति वीप्सा । अपिशब्दः अनन्यान् इत्य् अनेन सम्बध्यते
ajasram utthitāṃś ca tān dhvastāṃś ca sargān sṛṣṭīn | anyān anyān iti vīpsā | apiśabdaḥ ananyān ity anena sambadhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशातयन् छेदयन्
pariśātayan chedayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घुङ्घुमेति शब्दानुकरणम् । उडुम्बरः फलविशेषः । तत्र हि मषकाः बाहुल्येन तिष्ठन्ति
ghuṅghumeti śabdānukaraṇam | uḍumbaraḥ phalaviśeṣaḥ | tatra hi maṣakāḥ bāhulyena tiṣṭhanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाप्रियतमान्वितः सः कालः । चिद् एव प्रकाशरूपत्वात् ज्योत्स्ना । तया परिफुल्लया प्रकटीभूतया । सत्तामात्रकुमुद्वत्या । वपुः आत्मानं । विनोदयति सदासत्तया क्रियया युतो भवतीति
kriyāpriyatamānvitaḥ saḥ kālaḥ | cid eva prakāśarūpatvāt jyotsnā | tayā pariphullayā prakaṭībhūtayā | sattāmātrakumudvatyā | vapuḥ ātmānaṃ | vinodayati sadāsattayā kriyayā yuto bhavatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तापायपर्यन्तम् अन्तापायपर्यन्तरहितं । नाशरहितम् इत्य् अर्थः
anantāpāyaparyantam antāpāyaparyantarahitaṃ | nāśarahitam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामं यत् तमः । तेन श्यामं । [स्वभावम् भावयन्] स्वरूपं सम्पादयन्न् इति यावत् । एतेन रात्रिदिवसे सन्ध्या चेति त्रयम् उक्तम्
śyāmaṃ yat tamaḥ | tena śyāmaṃ | [svabhāvam bhāvayan] svarūpaṃ sampādayann iti yāvat | etena rātridivase sandhyā ceti trayam uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संलीनः असङ्ख्यसंसाराणां सारो यस्यां । सा । तया । गुर्वी हि निबद्धपदतां गच्छति इति गुर्वीत्य् उक्तम्
saṃlīnaḥ asaṅkhyasaṃsārāṇāṃ sāro yasyāṃ | sā | tayā | gurvī hi nibaddhapadatāṃ gacchati iti gurvīty uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घना हेला यस्यां । तादृश्या । यापयति समापयति । अहङ्काराभवे हि कालो नश्यति । स्वनाशक्रीडाम् अपि स्वयम् एव करोतीति भावः
ghanā helā yasyāṃ | tādṛśyā | yāpayati samāpayati | ahaṅkārābhave hi kālo naśyati | svanāśakrīḍām api svayam eva karotīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरःसु अर्थात् भुवनरूपेषु । आरोपयन् कल्पयन् । सूर्यरूपेणेति शेषः
saraḥsu arthāt bhuvanarūpeṣu | āropayan kalpayan | sūryarūpeṇeti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहरति सम्मार्जयति । रात्रिं विधाय प्रकाशम् उपसंहरतीति भावः
āharati sammārjayati | rātriṃ vidhāya prakāśam upasaṃharatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोणकेषु दिक्कोणेषु । अन्यो ऽपि हि दीपिकाम् प्रज्वाल्य सद्मनि क्व किम् अस्तीति पश्यति
koṇakeṣu dikkoṇeṣu | anyo 'pi hi dīpikām prajvālya sadmani kva kim astīti paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्याक्ष्णा सूर्याख्येन चक्षुषा । अहानि प्रेक्ष्य कञ्चित् कालम् प्रतीक्ष्येत्य् अर्थः
sūryākṣṇā sūryākhyena cakṣuṣā | ahāni prekṣya kañcit kālam pratīkṣyety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगज्जीर्णकुट्यां कीर्णान् विक्षिप्तान् । अन्यो ऽपि हि कुट्यां विक्षिप्तान् मणीन् समुद्गके ऽर्पयति
jagajjīrṇakuṭyāṃ kīrṇān vikṣiptān | anyo 'pi hi kuṭyāṃ vikṣiptān maṇīn samudgake 'rpayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यो ऽपि राजादिः रत्नावलीम् अङ्गे कृत्वा लीलया कृन्तति
anyo 'pi rājādiḥ ratnāvalīm aṅge kṛtvā līlayā kṛntati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वलयति आवृत्तं सम्पादयति । भुवनम् इति शेषः
valayati āvṛttaṃ sampādayati | bhuvanam iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैला एव ऊर्णा यस्य । तत् । तादृशं । द्युधरे द्यावापृथिव्यौ एव शृङ्गे यस्य । तत् । तादृशं च । ईदृशं च यत् जगत् तद् एव ऊर्णायुः मेषः । तस्य सौनिकः हिंसकः
śailā eva ūrṇā yasya | tat | tādṛśaṃ | dyudhare dyāvāpṛthivyau eva śṛṅge yasya | tat | tādṛśaṃ ca | īdṛśaṃ ca yat jagat tad eva ūrṇāyuḥ meṣaḥ | tasya saunikaḥ hiṃsakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्टाः चूर्णीकृताः । अत एव पातिताः जन्तवो येन । सः । तादृशेन । काल इति शेषः । तृतीयान्तत्रयं स्वात्मनेत्य् अस्य विशेषणत्वेन योज्यम्
piṣṭāḥ cūrṇīkṛtāḥ | ata eva pātitāḥ jantavo yena | saḥ | tādṛśena | kāla iti śeṣaḥ | tṛtīyāntatrayaṃ svātmanety asya viśeṣaṇatvena yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकिञ्चिद्रूपत्वात् न किञ्चित् करणं ज्ञेयम्
nakiñcidrūpatvāt na kiñcit karaṇaṃ jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकलत्वाकलत्वादिकं विषयविभागेन ज्ञेयं । प्रकटयन् गोपयन् इत्य् अत्र सर्वनामस्थानाभावे ऽपि नुमागम आर्षः । इति शिवम्
sakalatvākalatvādikaṃ viṣayavibhāgena jñeyaṃ | prakaṭayan gopayan ity atra sarvanāmasthānābhāve 'pi numāgama ārṣaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.