समाधितः कथम्भूतात् । परमसम्बोधात् ज्ञेयमालिन्यादूषितज्ञानरूपात् । न तु मूर्च्छारूपात्
samādhitaḥ kathambhūtāt | paramasambodhāt jñeyamālinyādūṣitajñānarūpāt | na tu mūrcchārūpāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·4·4.10
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.10
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालम् कृष्णम् । कङ्कालम् करङ्कम् । अभाग्यम् भाग्यविपर्ययः
kālam kṛṣṇam | kaṅkālam karaṅkam | abhāgyam bhāgyaviparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तित्तिरयः कीटविशेषाः
tittirayaḥ kīṭaviśeṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मक्षिकापञ्जरेषु पञ्जराकारेणोपविष्टेषु मक्षिकासमूहेषु । प्रोतः कोशकारक्रिमिव्रजः यस्मिन् । तत्
makṣikāpañjareṣu pañjarākāreṇopaviṣṭeṣu makṣikāsamūheṣu | protaḥ kośakārakrimivrajaḥ yasmin | tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हसत् हसद् इवेत्य् अर्थः
hasat hasad ivety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्दुवर्चसा चन्द्रमहसा । लिङ्गम् शिवलिङ्गम्
induvarcasā candramahasā | liṅgam śivaliṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानुसृतया । आत्मना स्वेन । अनुसृतया सम्बद्धया
ātmānusṛtayā | ātmanā svena | anusṛtayā sambaddhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतसीमाक्रमम् कृतमर्यादाक्रमम्
kṛtasīmākramam kṛtamaryādākramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनम् वितर्के
nūnam vitarke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशान्तम् दिगन्तम्
āśāntam digantam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुः किं कुर्वन् । पुत्रस्नेहेन पूर्वापरपरामर्शम् अकुर्वन् । योगिनाम् अपि हि कदाचित् प्रकृतिवशात् देहपातं तावत् पूर्वापरपरामर्शहीनत्वं जायते । किं तु तेषां तत् क्षणिकम् एवेति । उत्थितः स्वात्मतत्त्वपरामर्शात् उच्चलितः
bhṛguḥ kiṃ kurvan | putrasnehena pūrvāparaparāmarśam akurvan | yoginām api hi kadācit prakṛtivaśāt dehapātaṃ tāvat pūrvāparaparāmarśahīnatvaṃ jāyate | kiṃ tu teṣāṃ tat kṣaṇikam eveti | utthitaḥ svātmatattvaparāmarśāt uccalitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः उत्थानानन्तरम् । आलोकसमकालम् पुत्रकङ्कालदर्शनसमकालम् । भृगोः इति प्रतिभातम् स्फुरितम् इति । किम् इति । अयम् मत्पुत्रः चिरम् बहुकालाद् आरभ्य । उत्क्रान्तजीवः किम् कथम् । सम्पन्न इत्य् अर्थः
tataḥ utthānānantaram | ālokasamakālam putrakaṅkāladarśanasamakālam | bhṛgoḥ iti pratibhātam sphuritam iti | kim iti | ayam matputraḥ ciram bahukālād ārabhya | utkrāntajīvaḥ kim katham | sampanna ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भविष्यत्ताबलम् भवितव्यताबलम् । अचिन्तयतः तत्क्षणोत्थपूर्वापरविमर्शराहित्येनाविमृशतः । अस्य भृगोः । कालम् प्रति चिन्मात्रस्थक्रियावैचित्र्यरूपे काले । परमदारुणः कोपः बभूव
atha bhaviṣyattābalam bhavitavyatābalam | acintayataḥ tatkṣaṇotthapūrvāparavimarśarāhityenāvimṛśataḥ | asya bhṛgoḥ | kālam prati cinmātrasthakriyāvaicitryarūpe kāle | paramadāruṇaḥ kopaḥ babhūva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकाले तद्युगनियतमनुष्यायुरसमाप्तिरूपे कालाभावे । इदम् अत्र तात्पर्यम् । निर्विकल्पसमाधिना शुद्धचिन्मात्रतां यातः असौ भृगुः । तस्मात् समाधेः उत्थितः । ततः बाह्यस्पर्शेन किञ्चिन्मात्रं स्फटिकवद् आस्रष्टुम् आरब्धः । तत्र प्रथमम् अकाले पुत्रम् मृतं दृष्ट्वा विवशीभूतः । समनन्तरकालानुभूतेन चिन्मात्ररूपेण स्वेन कृतं क्रियावैचित्र्यरूपं कालं नाशयितुम् ऐच्छत् । यश् च कालागमः स कथं स्वयं कृतं स्वभावसहचरम् एतं नाशयामीति विवेकागम एव ज्ञेयः । इत्य् आस्तां रहस्योद्घाटनेन
akāle tadyuganiyatamanuṣyāyurasamāptirūpe kālābhāve | idam atra tātparyam | nirvikalpasamādhinā śuddhacinmātratāṃ yātaḥ asau bhṛguḥ | tasmāt samādheḥ utthitaḥ | tataḥ bāhyasparśena kiñcinmātraṃ sphaṭikavad āsraṣṭum ārabdhaḥ | tatra prathamam akāle putram mṛtaṃ dṛṣṭvā vivaśībhūtaḥ | samanantarakālānubhūtena cinmātrarūpeṇa svena kṛtaṃ kriyāvaicitryarūpaṃ kālaṃ nāśayitum aicchat | yaś ca kālāgamaḥ sa kathaṃ svayaṃ kṛtaṃ svabhāvasahacaram etaṃ nāśayāmīti vivekāgama eva jñeyaḥ | ity āstāṃ rahasyodghāṭanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकलितरूपः । अकलितम् परमात्मगतत्वेन स्थितत्वात् प्रमेयताम् अगतम् । रूपं यस्य । सः । आधिभौतिको देहः परमार्थतः विचाररूपः एव ज्ञेयः । बाह्यान् प्रति तु देवतारूपः
akalitarūpaḥ | akalitam paramātmagatatvena sthitatvāt prameyatām agatam | rūpaṃ yasya | saḥ | ādhibhautiko dehaḥ paramārthataḥ vicārarūpaḥ eva jñeyaḥ | bāhyān prati tu devatārūpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयस्तशिखरा आकृष्टशिखराः
āyastaśikharā ākṛṣṭaśikharāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सः कालः
saḥ kālaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टः स्वरूपत्वेनानुभूतः । परावरः परावररूपेण स्थितं चिन्मात्रतत्त्वम् । यैः । ते
dṛṣṭaḥ svarūpatvenānubhūtaḥ | parāvaraḥ parāvararūpeṇa sthitaṃ cinmātratattvam | yaiḥ | te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्ततपाः अपरिमिततपाः । तेन अनन्ततपस्त्वेन
anantatapāḥ aparimitatapāḥ | tena anantatapastvena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ःस्मि यो ःहम् । चिन्मात्रक्रियावैचित्र्यरूपस्य कालस्य कदापि दाहासम्भवात् इति भावः । धक्ष्यसीति । दह भस्मीकरण इत्य् अस्य लृडन्तस्य प्रयोगः
yo ḥsmi yo ḥham | cinmātrakriyāvaicitryarūpasya kālasya kadāpi dāhāsambhavāt iti bhāvaḥ | dhakṣyasīti | daha bhasmīkaraṇa ity asya lṛḍantasya prayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवयोः युष्माकम् अस्माकम् च । ईहितम् काङ्क्षितम्
āvayoḥ yuṣmākam asmākam ca | īhitam kāṅkṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तकम् कालम्
antakam kālam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विजृम्भते विचित्राभिः क्रियाभिः विलसति
vijṛmbhate vicitrābhiḥ kriyābhiḥ vilasati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टकलङ्कया दृष्ट्या सम्यग्दृष्ट्या । अनष्टकलङ्कया दृष्ट्या असम्यग्दृष्ट्या
naṣṭakalaṅkayā dṛṣṭyā samyagdṛṣṭyā | anaṣṭakalaṅkayā dṛṣṭyā asamyagdṛṣṭyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूढैः इह विधेः हेतुता कल्प्यते कल्पनया भाव्यते । न तु परमार्थतः हेतुता कस्याप्य् अस्ति । केवलस्य शुद्धचिन्मात्रस्यैव स्थितत्वात्
mūḍhaiḥ iha vidheḥ hetutā kalpyate kalpanayā bhāvyate | na tu paramārthataḥ hetutā kasyāpy asti | kevalasya śuddhacinmātrasyaiva sthitatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालस्य क्रियावैचित्र्यरूपस्य मम
kālasya kriyāvaicitryarūpasya mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपदाम् क्रमः ईदृश एव भवति । एताः सर्वेषाम् एवायान्तीति भावः । यत् यथा अस्ति । तत् तथैवास्तु । आकुलः आकुलीभूतः त्वम् । सत्यम् आलोकय । प्रवाहायाते शुभाशुभजाले मा क्षोभं गच्छेति भावः
āpadām kramaḥ īdṛśa eva bhavati | etāḥ sarveṣām evāyāntīti bhāvaḥ | yat yathā asti | tat tathaivāstu | ākulaḥ ākulībhūtaḥ tvam | satyam ālokaya | pravāhāyāte śubhāśubhajāle mā kṣobhaṃ gaccheti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयम् प्रभुतार्थेन प्रभुताप्रयोजनेन । नियतौ भगवत्कृते नियमने । न स्थिताः । न चाभिमानवशीकृताः सन्तः स्थिताः । किं तु स्वतः स्वभावतः उत्थितात् । हेवाकवशतः नियतौ केवलं स्थिताः । किञ्चिद् अप्य् अत्रास्मास्व् अधीनं नास्तीति भावः
vayam prabhutārthena prabhutāprayojanena | niyatau bhagavatkṛte niyamane | na sthitāḥ | na cābhimānavaśīkṛtāḥ santaḥ sthitāḥ | kiṃ tu svataḥ svabhāvataḥ utthitāt | hevākavaśataḥ niyatau kevalaṃ sthitāḥ | kiñcid apy atrāsmāsv adhīnaṃ nāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियताम् शास्त्रनियताम् । प्राज्ञः कथम्भूतः । न अभिमान एवाहङ्कर्तेत्य् अभिमान एव तमः यस्य । तादृशः
niyatām śāstraniyatām | prājñaḥ kathambhūtaḥ | na abhimāna evāhaṅkartety abhimāna eva tamaḥ yasya | tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राज्ञैः सर्वं फलानुसन्धानरहितम् एव क्रियते इति भावः
prājñaiḥ sarvaṃ phalānusandhānarahitam eva kriyate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा समनन्तरम् एवानुभूता । सर्वप्रसिद्धे लौकिके
sā samanantaram evānubhūtā | sarvaprasiddhe laukike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिकालामलदर्शित्वम् पूर्वापरविमर्शभाजनत्वम्
trikālāmaladarśitvam pūrvāparavimarśabhājanatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहम् स्थूलदेहम् । अन्यत् द्वितीयम्
deham sthūladeham | anyat dvitīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्थाने सङ्कल्परूपे उद्योगे । नियतं मनः । कदर्थात् क्लेशात् । क्षीयते । अथ वा तेनापि । न क्षीयते
utthāne saṅkalparūpe udyoge | niyataṃ manaḥ | kadarthāt kleśāt | kṣīyate | atha vā tenāpi | na kṣīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उह्यते स्वाभिमतं देशम् प्रति नीयते
uhyate svābhimataṃ deśam prati nīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत् अविद्यमानम् । सत् विद्यमानम्
asat avidyamānam | sat vidyamānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलनाहेतोः सङ्कल्पाख्यात् कारणात् । कलनास्तम् अस्तकलनम्
kalanāhetoḥ saṅkalpākhyāt kāraṇāt | kalanāstam astakalanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः कथम्भूतम् । इदं स्फारविकारम् । इदम् इति स्फारः स्फुरणशीलः । विकारः यस्य । तादृशम् । मनः पण्डितैस् तद् अभिधीयते । तत् किम् । अयं देहः इदं नेत्रम् इदम् अङ्गम् इदम् शिरः इति यद् भवति
manaḥ kathambhūtam | idaṃ sphāravikāram | idam iti sphāraḥ sphuraṇaśīlaḥ | vikāraḥ yasya | tādṛśam | manaḥ paṇḍitais tad abhidhīyate | tat kim | ayaṃ dehaḥ idaṃ netram idam aṅgam idam śiraḥ iti yad bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवत् जीवनक्रियाकर्तृताम् भजत् । निश्चायकतया निश्चयकर्तृत्वेन । अभिमानित्वात् देहो ःहम् इत्य् अभिमानकर्तृत्वेन । नानात्वजीवादिरूपं नानात्वम्
jīvat jīvanakriyākartṛtām bhajat | niścāyakatayā niścayakartṛtvena | abhimānitvāt deho ḥham ity abhimānakartṛtvena | nānātvajīvādirūpaṃ nānātvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतः इद्धया देहवासनया देहो ःहम् इति वासनया । अन्यानि परकीयानि । स्वानि स्वकीयानि । पार्थिवानि शरीराणि सन्ति इव पश्यति अनुभवति
cetaḥ iddhayā dehavāsanayā deho ḥham iti vāsanayā | anyāni parakīyāni | svāni svakīyāni | pārthivāni śarīrāṇi santi iva paśyati anubhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः सत्यम् सम्यक् । चेत् आलोकयति । तत् तदा । असत्यमयीम् असत्यस्वरूपाम् । शरीरभावनां त्यक्त्वा । परमां निर्वृतिम् चिन्मात्रमयतारूपम् आनन्दम् । याति
manaḥ satyam samyak | cet ālokayati | tat tadā | asatyamayīm asatyasvarūpām | śarīrabhāvanāṃ tyaktvā | paramāṃ nirvṛtim cinmātramayatārūpam ānandam | yāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः मन एव सर्वत्र कर्तृ अस्ति तत् ततो हेतोः
yataḥ mana eva sarvatra kartṛ asti tat tato hetoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औशनसम् शुक्रसम्बन्धि
auśanasam śukrasambandhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौण्ड्रे देशे । सूर्यवंशी नृपः जातः । साल्वेषु सौरः सूर्यकुलोत्पन्नः । दैशिकः गुरुः । उत्पन्नः
pauṇḍre deśe | sūryavaṃśī nṛpaḥ jātaḥ | sālveṣu sauraḥ sūryakulotpannaḥ | daiśikaḥ guruḥ | utpannaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैगर्तः त्रिगर्तदेशसम्बन्धी
traigartaḥ trigartadeśasambandhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजजाप जपितवान् । विद्याम् मन्त्रम्
prajajāpa japitavān | vidyām mantram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन् ब्रह्मन् । असौ ते पुत्रः । तेन जपेन । विद्याधरः अभूत् । कीदृशो विद्याधरः अभूद् इत्य् अपेक्षायां विशेषणाण्य् आह हारेति
bhagavan brahman | asau te putraḥ | tena japena | vidyādharaḥ abhūt | kīdṛśo vidyādharaḥ abhūd ity apekṣāyāṃ viśeṣaṇāṇy āha hāreti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृते कृतयुगे । युग्मम्
kṛte kṛtayuge | yugmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरढयोनिपक्षे खदिरकरञ्जकरालासु नानाविधदुःखसङ्कटासु । इति शिवम्
jaraḍhayonipakṣe khadirakarañjakarālāsu nānāvidhaduḥkhasaṅkaṭāsu | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.