Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.23

उत्तमम् पदम् चिन्मात्राख्यं श्रेष्ठं स्थानम् । आलम्बत इत्य् उत्तमपदालम्बी । चक्रभ्रमवत् आस्थितः समन्तात् स्थितः । निरनुसन्धानं चेष्टायां स्थित इति यावत् । सः जीवन्मुक्तः । शरीरनगरे राज्यं कुर्वन्न् अपि न लिप्यते । तज्जैः सुखदुःखैः न गृह्यते इत्य् अर्थः । राजापि उत्तमपदालम्बी सर्वत्र भ्रमन् नगरे राज्यं कुर्वन् भवति

uttamam padam cinmātrākhyaṃ śreṣṭhaṃ sthānam | ālambata ity uttamapadālambī | cakrabhramavat āsthitaḥ samantāt sthitaḥ | niranusandhānaṃ ceṣṭāyāṃ sthita iti yāvat | saḥ jīvanmuktaḥ | śarīranagare rājyaṃ kurvann api na lipyate | tajjaiḥ sukhaduḥkhaiḥ na gṛhyate ity arthaḥ | rājāpi uttamapadālambī sarvatra bhraman nagare rājyaṃ kurvan bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखायैव आत्यन्तिकमोक्षरूपसुखसाधनत्वात् । न दुःखाय दुःखलेपाभावात्

sukhāyaiva ātyantikamokṣarūpasukhasādhanatvāt | na duḥkhāya duḥkhalepābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वालोकः आत्मप्रकाशः । स एवार्कः । तेन प्रकाशिता परामर्शद्वारेण स्वम् प्रति प्राकट्यं नीता

svālokaḥ ātmaprakāśaḥ | sa evārkaḥ | tena prakāśitā parāmarśadvāreṇa svam prati prākaṭyaṃ nītā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रे एव वातायने । तयोः यः उद्द्योतः प्रकाशः । तेन प्रकाशानि प्रकटानि । भुवनान्तराणि भुवनमध्यानि यस्याम् । सा । नगर्याम् अपि नगरद्वारनिर्मितैः वातायनैः भुवनान्तराणि दृश्यानि भवन्ति । करौ एव प्रतोल्यौ विशिखे । ताभ्याम् प्राप्तौ पादाव् एव उपजङ्गलौ जङ्गलसमीपदेशौ यस्याः । सा । नगर्यश् च उपजङ्गलं तावत् प्रतोली भवति

netre eva vātāyane | tayoḥ yaḥ uddyotaḥ prakāśaḥ | tena prakāśāni prakaṭāni | bhuvanāntarāṇi bhuvanamadhyāni yasyām | sā | nagaryām api nagaradvāranirmitaiḥ vātāyanaiḥ bhuvanāntarāṇi dṛśyāni bhavanti | karau eva pratolyau viśikhe | tābhyām prāptau pādāv eva upajaṅgalau jaṅgalasamīpadeśau yasyāḥ | sā | nagaryaś ca upajaṅgalaṃ tāvat pratolī bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वग् एवाट्टालकम् प्राकारः । तेन भूषिता । गुल्गुलुः स्तम्भाधारभूता शिला

tvag evāṭṭālakam prākāraḥ | tena bhūṣitā | gulguluḥ stambhādhārabhūtā śilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेखाभ्यां विभक्ते ये । पादौ एवोग्रशिले । तयोः प्रथमं निर्मिता । प्रथमनिर्माणे हि कृतविभागाः शिलाः स्थाप्यन्ते । चर्ममर्मसिरासारः चर्ममर्मसिरासमूह एव । सन्धिसीमाः सन्धिमर्यादाः यस्याः । सा

rekhābhyāṃ vibhakte ye | pādau evograśile | tayoḥ prathamaṃ nirmitā | prathamanirmāṇe hi kṛtavibhāgāḥ śilāḥ sthāpyante | carmamarmasirāsāraḥ carmamarmasirāsamūha eva | sandhisīmāḥ sandhimaryādāḥ yasyāḥ | sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊरुद्वयम् एव कवाटे । तयोः ये अग्रे । ताभ्यां निर्मितः कवाटरचनायुक्तः कृतः । उपस्थ एव गुदस्थानम् एव । निर्गमः द्वारदेशः यस्याः । सा । कचन्ती या कचावली । सा एव काचदलैः निर्मितम् प्रच्छादनम् । तेनावृता

ūrudvayam eva kavāṭe | tayoḥ ye agre | tābhyāṃ nirmitaḥ kavāṭaracanāyuktaḥ kṛtaḥ | upastha eva gudasthānam eva | nirgamaḥ dvāradeśaḥ yasyāḥ | sā | kacantī yā kacāvalī | sā eva kācadalaiḥ nirmitam pracchādanam | tenāvṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूललाटास्यैः सच्छायम् यत् वदनम् । तद् एवोद्यानम् । तेन शोभिता

bhrūlalāṭāsyaiḥ sacchāyam yat vadanam | tad evodyānam | tena śobhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनरोमावलिच्छन्ना चासौ स्कन्धक्रीडाशिलोच्चया च

ghanaromāvalicchannā cāsau skandhakrīḍāśiloccayā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरश्वभ्रे उदरगर्ते । निक्षिप्तानि यानि स्वन्नानि शोभनान्नानि । तैः । तद्व्याजेनेति यावत् । इष्टभक्ष्यकर्परा इष्टभक्ष्यभग्नपात्रम् यस्याः । सा । राजनगर्याम् अपि इष्टभक्ष्यपात्राणि भवन्ति । दीर्घम् यत् कण्ठबिलम् । तस्मिन् । उद्गीर्णः सञ्चारी । यः वातः । तस्य यः संरम्भः । तेन शब्दिता शब्दयुक्ता कृता । नगर्याम् अपि बिलेषु वातशब्दो भवति

udaraśvabhre udaragarte | nikṣiptāni yāni svannāni śobhanānnāni | taiḥ | tadvyājeneti yāvat | iṣṭabhakṣyakarparā iṣṭabhakṣyabhagnapātram yasyāḥ | sā | rājanagaryām api iṣṭabhakṣyapātrāṇi bhavanti | dīrgham yat kaṇṭhabilam | tasmin | udgīrṇaḥ sañcārī | yaḥ vātaḥ | tasya yaḥ saṃrambhaḥ | tena śabditā śabdayuktā kṛtā | nagaryām api bileṣu vātaśabdo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदयम् एवापणः निषद्या । तस्मिन् निर्णीता उपादेयत्वेन निश्चिताः । ये यथाप्राप्तार्थाः स्वप्रवाहागतार्थाः । तैः भूषिता । नगर्या अपि आपणेषु अर्था निर्णीयन्ते

hṛdayam evāpaṇaḥ niṣadyā | tasmin nirṇītā upādeyatvena niścitāḥ | ye yathāprāptārthāḥ svapravāhāgatārthāḥ | taiḥ bhūṣitā | nagaryā api āpaṇeṣu arthā nirṇīyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नगर्याम् अपि खदासु मांसभक्षकैः त्यक्तानि अस्थिशकलानि भवन्ति । चिल्ला पक्षिविशेषः

nagaryām api khadāsu māṃsabhakṣakaiḥ tyaktāni asthiśakalāni bhavanti | cillā pakṣiviśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फिजौ एव शृङ्खले । ताभ्याम् अञ्चितोपान्तम् रम्योपान्तम् । पृष्टम् एव विस्तीर्णजङ्गलम् यस्याः । सा । नगर्या अपि जङ्गलसन्धिषु चौरादिप्रतिबन्धार्थं शृङ्गलाः भवन्ति

sphijau eva śṛṅkhale | tābhyām añcitopāntam ramyopāntam | pṛṣṭam eva vistīrṇajaṅgalam yasyāḥ | sā | nagaryā api jaṅgalasandhiṣu caurādipratibandhārthaṃ śṛṅgalāḥ bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुद एवोच्छिन्नारघट्टः त्रोटितारघट्टयन्त्रः । तेनान्तः अन्तःप्रदेशात् । उद्धृतः निष्कासितः । अनन्तः कर्दमः । अर्थात् शकृद्रूपः कर्दमः यस्याः । सा । नगर्या अपि कर्दमम् उद्धरन्ति । चित्तोद्यानेति । ज्ञचित्ते हि रात्रिन्दिनम् आत्मचिन्ता एव स्फुरति

guda evocchinnāraghaṭṭaḥ troṭitāraghaṭṭayantraḥ | tenāntaḥ antaḥpradeśāt | uddhṛtaḥ niṣkāsitaḥ | anantaḥ kardamaḥ | arthāt śakṛdrūpaḥ kardamaḥ yasyāḥ | sā | nagaryā api kardamam uddharanti | cittodyāneti | jñacitte hi rātrindinam ātmacintā eva sphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञो हि धीरज्ज्वा चपलेन्द्रियाणि बध्नाति । वदनोद्यानेति । उद्याने च पुष्पोद्गमो युक्त एव

jño hi dhīrajjvā capalendriyāṇi badhnāti | vadanodyāneti | udyāne ca puṣpodgamo yukta eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वशरीरपुरी प्रोक्तसर्वपुरीगुणा निजशरीरनगरी । परमाय हिताय मोक्षरूपायेत्य् अर्थः

svaśarīrapurī proktasarvapurīguṇā nijaśarīranagarī | paramāya hitāya mokṣarūpāyety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशमालिका भाण्डागारमाला । अनन्तदुःखोत्पादिकेत्य् अर्थः । अज्ञातशुद्धतत्त्वस्य तस्यैतदर्थं रात्रिन्दिनं सन्तापभाक्त्वात् इति भावः । ननु तर्हि ज्ञस्यापि ईदृश्य् एव स्याद् इत्य् । अत्राह ज्ञस्य त्व् इति । तुशब्दः व्यतिरेकद्योतकः । ज्ञातशुद्धात्मतत्त्वस्य तस्यैतदर्थं सन्तापभाक्त्वाभावात् । न ह्य् अन्यार्थम् अन्यः सन्तापभाग् भवतीति भावः

kośamālikā bhāṇḍāgāramālā | anantaduḥkhotpādikety arthaḥ | ajñātaśuddhatattvasya tasyaitadarthaṃ rātrindinaṃ santāpabhāktvāt iti bhāvaḥ | nanu tarhi jñasyāpi īdṛśy eva syād ity | atrāha jñasya tv iti | tuśabdaḥ vyatirekadyotakaḥ | jñātaśuddhātmatattvasya tasyaitadarthaṃ santāpabhāktvābhāvāt | na hy anyārtham anyaḥ santāpabhāg bhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्व्यतिरिक्तशुद्धचिन्मात्रस्वरूपत्वाद् इति भावः । ननु तर्हि स्थितिकाले ःप्य् अस्यानया न किञ्चित् प्रयोजनम् इत्य् । अत्राह स्थितायाम् इति । सर्वं संस्थितम् समस्तजीवन्मुक्त्युपयोगिकार्यसाधकत्वाद् इति भावः । उपसंहारं करोति तेनेयम् इति

etadvyatiriktaśuddhacinmātrasvarūpatvād iti bhāvaḥ | nanu tarhi sthitikāle ḥpy asyānayā na kiñcit prayojanam ity | atrāha sthitāyām iti | sarvaṃ saṃsthitam samastajīvanmuktyupayogikāryasādhakatvād iti bhāvaḥ | upasaṃhāraṃ karoti teneyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एनाम् शरीरपुरीम्

enām śarīrapurīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शब्दादिलाभेन ज्ञस्य को लाभो ःस्तीति चेन् । न । शब्दादिद्वारेण परमात्मतत्त्वशक्तिनिचयज्ञानरूपस्य लाभस्य स्थितत्वात्

nanu śabdādilābhena jñasya ko lābho ḥstīti cen | na | śabdādidvāreṇa paramātmatattvaśaktinicayajñānarūpasya lābhasya sthitatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा देहनगरी । ज्ञो हि सुखादिकं शरीरस्यैव जानाति न स्वस्य

eṣā dehanagarī | jño hi sukhādikaṃ śarīrasyaiva jānāti na svasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतभ्रमः एताम् प्रति अहमभिमानरहितः । गतव्यग्रम् निराकुलम्

gatabhramaḥ etām prati ahamabhimānarahitaḥ | gatavyagram nirākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवटाटोपे विषयरूपे श्वभ्राडम्बरे । लोभाख्यो यः द्वन्द्वरूपः । तस्मै । प्रज्ञापुत्रीं न प्रयच्छति । लोभग्रस्ताम् प्रज्ञां न करोतीति भावः

avaṭāṭope viṣayarūpe śvabhrāḍambare | lobhākhyo yaḥ dvandvarūpaḥ | tasmai | prajñāputrīṃ na prayacchati | lobhagrastām prajñāṃ na karotīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानम् एव परराष्ट्रम् लक्षणया रिपुभूतो राजा । न पश्यति । गमनस्य तु का कथा । अस्य अज्ञानराज्ञः । रन्ध्रम् । तु एवशब्दार्थे । न पश्यति । जितत्वात्

ajñānam eva pararāṣṭram lakṣaṇayā ripubhūto rājā | na paśyati | gamanasya tu kā kathā | asya ajñānarājñaḥ | randhram | tu evaśabdārthe | na paśyati | jitatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णासारस्य परावर्तः आवृत्तिः यस्मिन् । तादृशे । कामस्य यः सङ्क्षोभः । तेन दुर्ग्रहे । पर्यस्तौ प्रेरितौ । यौ सुखदुःखाक्षौ सुखदुःखे एवाक्षौ । तयोः यत् देवनम् क्रीडनम् । द्यूतम् इति यावत् । तत्र न निमज्जन्ति । राज्ञो हि द्यूतमज्जनं दोष एव । अक्षदेवनम् अपि तृष्णाकामवलितम् एव भवति

tṛṣṇāsārasya parāvartaḥ āvṛttiḥ yasmin | tādṛśe | kāmasya yaḥ saṅkṣobhaḥ | tena durgrahe | paryastau preritau | yau sukhaduḥkhākṣau sukhaduḥkhe evākṣau | tayoḥ yat devanam krīḍanam | dyūtam iti yāvat | tatra na nimajjanti | rājño hi dyūtamajjanaṃ doṣa eva | akṣadevanam api tṛṣṇākāmavalitam eva bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहिः बाह्ये । अन्तः मनसि । मन एव स्वाधीनत्वात् रथः । तेन गतिः यस्य । सः । अन्तः स्नानं तु चिद्ध्रदनिमज्जनम् एव ज्ञेयम्

bahiḥ bāhye | antaḥ manasi | mana eva svādhīnatvāt rathaḥ | tena gatiḥ yasya | saḥ | antaḥ snānaṃ tu ciddhradanimajjanam eva jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्य शरीरस्य । नगरस्य च राजापि सकलजनादृश्यः पुरप्रेक्षापराङ्मुखश् चरन् पुरे तिष्ठति । ध्यानं चात्र स्वात्मभूतशुद्धचिन्मात्रतत्त्वपरामर्श एव ज्ञेयः

purasya śarīrasya | nagarasya ca rājāpi sakalajanādṛśyaḥ puraprekṣāparāṅmukhaś caran pure tiṣṭhati | dhyānaṃ cātra svātmabhūtaśuddhacinmātratattvaparāmarśa eva jñeyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञस्येति शेषः

jñasyeti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थितम् नष्टम् । देही देहाद् व्यतिरिक्तम् आत्मानं जानानः तज्ज्ञः

asthitam naṣṭam | dehī dehād vyatiriktam ātmānaṃ jānānaḥ tajjñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रस्थः देहस्थः । अपिशब्दः सर्वगतस्य पुंस्ताभोगे विरोधं द्योतयति । अधिगतात्मदृक् तज्ज्ञः । न तु मूर्खः । तस्यैवंविधत्वासम्भवात् । कुर्वन् शरीरादिद्वारेण कुर्वन् । न कुर्वाणः नाहं कर्तेति निश्चयात् । कार्यार्थान् करणीयानि प्रयोजनानि । अधितिष्ठति कर्तव्यत्वेन निश्चिनोति । प्रकृतान् प्रवाहागतान् । न तु स्वविमर्शेन कल्पितान्

atrasthaḥ dehasthaḥ | apiśabdaḥ sarvagatasya puṃstābhoge virodhaṃ dyotayati | adhigatātmadṛk tajjñaḥ | na tu mūrkhaḥ | tasyaivaṃvidhatvāsambhavāt | kurvan śarīrādidvāreṇa kurvan | na kurvāṇaḥ nāhaṃ karteti niścayāt | kāryārthān karaṇīyāni prayojanāni | adhitiṣṭhati kartavyatvena niścinoti | prakṛtān pravāhāgatān | na tu svavimarśena kalpitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिद् असौ तज्ज्ञः आत्मलीलया मनः विमानम् मनोरूपं विमानम् । अधिरोहति । किं कर्तुम् । विहर्तुम् आन्तरं विहारं कर्तुम् । मनोविमानं कथम्भूतम् । अलोलम् चञ्चलतारहितम् । पुनः कथम्भूतम् । अनाहता क्वचिद् अप्रतिहता । गतिः यस्य । सः । तम् । विमानशब्दापेक्षया पुंस्त्वम् । अमलम् रागादिमलरहितम् । अत एव कान्तम्

kadācid asau tajjñaḥ ātmalīlayā manaḥ vimānam manorūpaṃ vimānam | adhirohati | kiṃ kartum | vihartum āntaraṃ vihāraṃ kartum | manovimānaṃ kathambhūtam | alolam cañcalatārahitam | punaḥ kathambhūtam | anāhatā kvacid apratihatā | gatiḥ yasya | saḥ | tam | vimānaśabdāpekṣayā puṃstvam | amalam rāgādimalarahitam | ata eva kāntam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः तज्ज्ञः तत्रस्थः मनोविमानस्थः । लोकसुन्दर्या लोकप्रियया । नित्यं हृदयस्थया सततं शीतलाङ्गया मैत्र्या मैत्र्याख्यया स्त्रिया । रमते । कदाचिद् अन्तर्मुखः सन् मैत्रीमय एव भवतीति भावः

saḥ tajjñaḥ tatrasthaḥ manovimānasthaḥ | lokasundaryā lokapriyayā | nityaṃ hṛdayasthayā satataṃ śītalāṅgayā maitryā maitryākhyayā striyā | ramate | kadācid antarmukhaḥ san maitrīmaya eva bhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकान् कथम्भूतान् । दुःखम् एव क्रकचः । तेन दारितान् पीडितान् । वाल्मीकान् पिपीलिकाः । पृष्ठाद् पृष्ठम् आरुह्येत्य् अर्थः

lokān kathambhūtān | duḥkham eva krakacaḥ | tena dāritān pīḍitān | vālmīkān pipīlikāḥ | pṛṣṭhād pṛṣṭham āruhyety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसम्पत्त्या सर्वसम्पदा । सुन्दरः

sarvasampattyā sarvasampadā | sundaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेदाय नाशद्वारेणेति भावः

khedāya nāśadvāreṇeti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिज्ञाय सम्यक् निश्चित्यात्मरूपत्वेन ज्ञात्वेत्य् अर्थः । आत्मरूपत्वेन हि ज्ञातो भोगः नष्टो ःपि खेदं न ददाति स्वात्मरूपतया स्थितत्वात् । न चात्मनो नाशः युक्तः । नाशे ःपि नाशसाक्षितया स्थितत्वात्

parijñāya samyak niścityātmarūpatvena jñātvety arthaḥ | ātmarūpatvena hi jñāto bhogaḥ naṣṭo ḥpi khedaṃ na dadāti svātmarūpatayā sthitatvāt | na cātmano nāśaḥ yuktaḥ | nāśe ḥpi nāśasākṣitayā sthitatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो ःपि निपुणः नटौघानां कलहे दूरं गच्छति । यात्राम् तदारब्धं नाट्यं च पश्यति

anyo ḥpi nipuṇaḥ naṭaughānāṃ kalahe dūraṃ gacchati | yātrām tadārabdhaṃ nāṭyaṃ ca paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरनुसन्धानम् एव प्रेक्षत इति भावः

niranusandhānam eva prekṣata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयत्नोपनतेषु दिग्द्रव्येषु यथा अक्षि नेत्रम् । नीरागम् रागरहितम् । पतति । धीरधीः तज्ज्ञबुद्धिः । कार्येषु तद्वत् पतति । रागरहितम् एवासौ कार्याणि करोतीति भावः

ayatnopanateṣu digdravyeṣu yathā akṣi netram | nīrāgam rāgarahitam | patati | dhīradhīḥ tajjñabuddhiḥ | kāryeṣu tadvat patati | rāgarahitam evāsau kāryāṇi karotīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पूर्णत्वं ह्य् एतद् एव यत् प्राप्तस्य ग्रहणम् अप्राप्तस्यावाञ्छनम् इति

sampūrṇatvaṃ hy etad eva yat prāptasya grahaṇam aprāptasyāvāñchanam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न आकल्पयन्ति न चञ्चलीकुर्वन्ति

na ākalpayanti na cañcalīkurvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न माति । आनन्दनिर्भरत्वात् स्वात्मनात्मनि जृम्भते । नान्तः कञ्चिद् अन्यम् पश्यतीति भावः । सम्पूर्णश् चासौ अपारपर्यन्तश् च सम्पूर्णापारपर्यन्तः

na māti | ānandanirbharatvāt svātmanātmani jṛmbhate | nāntaḥ kañcid anyam paśyatīti bhāvaḥ | sampūrṇaś cāsau apāraparyantaś ca sampūrṇāpāraparyantaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदासक्तौ तु का कथेति भावः

tadāsaktau tu kā katheti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा अन्यस्य निजाम् अन्यनिजाम् । तादृशीम् भाविनीम् भार्याम् इच्छतः । अन्यार्थम् भार्याम् इच्छत इति यावत् । पुरुषस्य । यथा अन्येन हस्यते हासः क्रियते । तथैव इन्द्रियस्य भोगम् इच्छतः अज्ञस्य । ज्ञेन हस्यते

yathā anyasya nijām anyanijām | tādṛśīm bhāvinīm bhāryām icchataḥ | anyārtham bhāryām icchata iti yāvat | puruṣasya | yathā anyena hasyate hāsaḥ kriyate | tathaiva indriyasya bhogam icchataḥ ajñasya | jñena hasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्यं स्वसुखम् साम्याख्यम् आत्मानन्दम् । विचारेण किंसारा इमे भोगा इत्य् एवंरूपेण

sāmyaṃ svasukham sāmyākhyam ātmānandam | vicāreṇa kiṃsārā ime bhogā ity evaṃrūpeṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा मनोवृत्तिः । आदौ प्रसरदानात् प्राक् । यस्याः तु न दीयते तस्याः का कथेत्य् अपिशब्दाभिप्रायः

sā manovṛttiḥ | ādau prasaradānāt prāk | yasyāḥ tu na dīyate tasyāḥ kā kathety apiśabdābhiprāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्मानः आदरः । प्रसरदानम् इति यावत्

sammānaḥ ādaraḥ | prasaradānam iti yāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यस्मात् । अनार्तेनादृष्टपीडनेन । सम्मानः बहुमानः न बुध्यते न ज्ञायते । एतद् दृष्टान्तेन समर्थयति पूर्णानाम् इति । पूर्णानां सरिताम् प्रावृट्पूरः स्वल्पम् तोकम् । विराजते । जनमनआह्लादकारित्वाभावाद् इत्य् अर्थः । जनमनो हि क्षीणानां नदीनाम् प्रावृट्पूरदर्शनेन सानन्दम् भवति

hi yasmāt | anārtenādṛṣṭapīḍanena | sammānaḥ bahumānaḥ na budhyate na jñāyate | etad dṛṣṭāntena samarthayati pūrṇānām iti | pūrṇānāṃ saritām prāvṛṭpūraḥ svalpam tokam | virājate | janamanaāhlādakāritvābhāvād ity arthaḥ | janamano hi kṣīṇānāṃ nadīnām prāvṛṭpūradarśanena sānandam bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्पूरणया युक्तो ःपीति शेषः

jagatpūraṇayā yukto ḥpīti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागमण्डना लेशेन पूरणा । ताम् एव भागमण्डनाम् एव । अलब्धविस्तारश् चासौ लब्धश् च अलब्धविस्तारलब्धः । तस्य भावः तत्त्वम् । तस्मात् । अलब्धविस्तारः लब्धः हि स्वल्पम् अपि बहु मन्यते

bhāgamaṇḍanā leśena pūraṇā | tām eva bhāgamaṇḍanām eva | alabdhavistāraś cāsau labdhaś ca alabdhavistāralabdhaḥ | tasya bhāvaḥ tattvam | tasmāt | alabdhavistāraḥ labdhaḥ hi svalpam api bahu manyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ बद्धः पश्चान् मुक्तः बद्धमुक्तः । तथा निगृहीतम् मनः भोगलेशेनैव तुष्यतीति भावः

ādau baddhaḥ paścān muktaḥ baddhamuktaḥ | tathā nigṛhītam manaḥ bhogaleśenaiva tuṣyatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयेषु प्रवृत्तानि इन्द्रियाणि सम्यग्ज्ञानबलेन प्रत्याहरणीयानीति भावः

viṣayeṣu pravṛttāni indriyāṇi samyagjñānabalena pratyāharaṇīyānīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यम् राजादिरूपम् । उद्भवितुम् इच्छुभिः उद्बुभूषुभिः । ज्ञातव्यानि शत्रुत्वेनेति शेषः । हृदयशत्रुत्वम् चेन्द्रियाणाम् भोगान् प्रत्य् आकर्षणकारित्वेन ज्ञेयम्

anyam rājādirūpam | udbhavitum icchubhiḥ udbubhūṣubhiḥ | jñātavyāni śatrutveneti śeṣaḥ | hṛdayaśatrutvam cendriyāṇām bhogān praty ākarṣaṇakāritvena jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव सर्वोत्कृष्ट इति भावः । इति शिवम्

sa eva sarvotkṛṣṭa iti bhāvaḥ | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.