Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.27

पातितानि अर्थात् असुरैः भूमौ पातितानि । अङ्गानाम् आयुधानां चार्धानि येषाम् । तानि च्छिन्नाङ्गानि च्छिन्नायुधानि चेति यावत् । अत एव प्रस्रवत् रुधिरं येषाम् । तानीति तादृशानि देवसैन्यानि दुद्रुवुः भयेन द्रुतानि । कानीव । विसेतूनि पयांसीव । कस्मिन् सति । तस्मिन्न् इत्यादि । दाम्नि दामाख्ये महासुरे । कठिनसंरम्भं यत् सङ्गरम् सङ्ग्रामः । तत्र आच्छादिताः अमराः येन । तादृशे सति । कुलकम्

pātitāni arthāt asuraiḥ bhūmau pātitāni | aṅgānām āyudhānāṃ cārdhāni yeṣām | tāni cchinnāṅgāni cchinnāyudhāni ceti yāvat | ata eva prasravat rudhiraṃ yeṣām | tānīti tādṛśāni devasainyāni dudruvuḥ bhayena drutāni | kānīva | visetūni payāṃsīva | kasmin sati | tasminn ityādi | dāmni dāmākhye mahāsure | kaṭhinasaṃrambhaṃ yat saṅgaram saṅgrāmaḥ | tatra ācchāditāḥ amarāḥ yena | tādṛśe sati | kulakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि देवसैन्यानि । अनुजग्मुः पश्चाद् धावन्ति स्म । अन्तर्हितानाम् अनुगमनं न युक्तम् इत्य् अपिशब्दो द्योतयति

tāni devasainyāni | anujagmuḥ paścād dhāvanti sma | antarhitānām anugamanaṃ na yuktam ity apiśabdo dyotayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभुं शम्बरम्

prabhuṃ śambaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषण्णाः मूर्छिताः । आश्वस्य चेतनां लब्ध्वा

viṣaṇṇāḥ mūrchitāḥ | āśvasya cetanāṃ labdhvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तेन रुधिरेण । रक्तम् आननं येषाम् । ते । तादृशानाम् । सायम् सायंसन्ध्ययेत्य् अर्थः । चन्द्रमसो वा रक्तीकरणे कर्तृत्वं ज्ञेयम् । उदयकाले तस्य रक्तत्वात् । तदा सायम् सायंसमय इत्य् अर्थः

raktena rudhireṇa | raktam ānanaṃ yeṣām | te | tādṛśānām | sāyam sāyaṃsandhyayety arthaḥ | candramaso vā raktīkaraṇe kartṛtvaṃ jñeyam | udayakāle tasya raktatvāt | tadā sāyam sāyaṃsamaya ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते सुराः शम्बरेरितम् शम्बरप्रादुर्भावितम् । तम् दामव्यालकटक्रमम् अर्थम् दामादिक्रमाख्यं वस्तु । प्रणम्य तस्मै । सम्यक् प्रकथयाम् आसुः

te surāḥ śambareritam śambaraprādurbhāvitam | tam dāmavyālakaṭakramam artham dāmādikramākhyaṃ vastu | praṇamya tasmai | samyak prakathayām āsuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् दामव्यालकटक्रमम् । सुरानीकम् देवसैन्यम्

tam dāmavyālakaṭakramam | surānīkam devasainyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त कष्टे । शम्बरेण कर्त्रा । वर्षसहस्रान्ते अमरेशस्य हरेः विष्णोः । क्रमात् युद्धाख्यात् क्रमात् । मर्तव्यम् मरणीयम् । तावत् कालम् असौ न मरिष्यतीति भावः । युष्माभिः तावत् कालम् प्रतीक्ष्यताम्

hanta kaṣṭe | śambareṇa kartrā | varṣasahasrānte amareśasya hareḥ viṣṇoḥ | kramāt yuddhākhyāt kramāt | martavyam maraṇīyam | tāvat kālam asau na mariṣyatīti bhāvaḥ | yuṣmābhiḥ tāvat kālam pratīkṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे अमरसत्तमाः । यूयम् एतान् दामव्यालकटान् दानवान् मायायुद्धेन योधयन्तः युद्धं कारयन्तः सन्तः । पलायध्वम्

he amarasattamāḥ | yūyam etān dāmavyālakaṭān dānavān māyāyuddhena yodhayantaḥ yuddhaṃ kārayantaḥ santaḥ | palāyadhvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषाम् दामादीनाम् । अहङ्कारचमत्कारः वयं युद्धे जयिनः स्मः इत्य् एवंरूपो ःहम्भावास्वादः । आशये मनसि । प्रतिबिम्बम् उपैष्यति

eṣām dāmādīnām | ahaṅkāracamatkāraḥ vayaṃ yuddhe jayinaḥ smaḥ ity evaṃrūpo ḥhambhāvāsvādaḥ | āśaye manasi | pratibimbam upaiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनाया एव वक्ष्यमाननयेन वैवश्यकारित्वात्

vāsanāyā eva vakṣyamānanayena vaivaśyakāritvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु पक्षान्तरे । अद्य अवासनाः अहंवासनारहिताः । अत एव सुखदुःखविवर्जिताः । अत एव धैर्येण अरीन् विनिघ्नन्तः । देवदुर्जयताम् युष्मद्दुर्जयताम् इति यावत् । गताः । सुखादिरहितो हि भीतिरहितत्वाद् दुर्जयो भवति

tu pakṣāntare | adya avāsanāḥ ahaṃvāsanārahitāḥ | ata eva sukhaduḥkhavivarjitāḥ | ata eva dhairyeṇa arīn vinighnantaḥ | devadurjayatām yuṣmaddurjayatām iti yāvat | gatāḥ | sukhādirahito hi bhītirahitatvād durjayo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये वासनातन्तुबद्धा अहंवासनातन्तुबद्धाः । भवन्ति । ते आशापाशवशीकृताः सन्तः । लोके वश्या भवन्ति । ते के इव । रज्जुबद्धाः खगा इव । अयम् भावः । पुरुषः अन्तःस्थितयाहंवासनया ममेदम् भवत्व् एतन् मा भवत्व् इत्य् एवंरूपयाशयाविष्टो भवति । तया च दैन्यं गच्छति । तेन परस्य वश्यो भवतीति

ye vāsanātantubaddhā ahaṃvāsanātantubaddhāḥ | bhavanti | te āśāpāśavaśīkṛtāḥ santaḥ | loke vaśyā bhavanti | te ke iva | rajjubaddhāḥ khagā iva | ayam bhāvaḥ | puruṣaḥ antaḥsthitayāhaṃvāsanayā mamedam bhavatv etan mā bhavatv ity evaṃrūpayāśayāviṣṭo bhavati | tayā ca dainyaṃ gacchati | tena parasya vaśyo bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र हेये उपादेये वा । असक्ता रागद्वेषरूपया आसक्त्या रहिता । बुद्धिः येषाम् । तादृशाः । उपादेयरागेन हेयद्वेषेणैव च पुरुषः जेयो भवति । अन्यथा विदितनयाः राजानः द्रव्यदानेन शत्रून् जेतुं न यतेरन् । तदभावे तु स्वशरीरे ःपि रागरहितः पुरुषः न केनापि जेतुं शक्यते इति भावः । द्वेषस्यासक्तित्वम् आसक्त्युत्पादकत्वेन ज्ञेयम् । द्वेषेण हि हेयान् निवृत्तः पुरुषः उपादेये दृढतरं रागापरपर्यायासक्तियुक्तो भवति

sarvatra heye upādeye vā | asaktā rāgadveṣarūpayā āsaktyā rahitā | buddhiḥ yeṣām | tādṛśāḥ | upādeyarāgena heyadveṣeṇaiva ca puruṣaḥ jeyo bhavati | anyathā viditanayāḥ rājānaḥ dravyadānena śatrūn jetuṃ na yateran | tadabhāve tu svaśarīre ḥpi rāgarahitaḥ puruṣaḥ na kenāpi jetuṃ śakyate iti bhāvaḥ | dveṣasyāsaktitvam āsaktyutpādakatvena jñeyam | dveṣeṇa hi heyān nivṛttaḥ puruṣaḥ upādeye dṛḍhataraṃ rāgāparaparyāyāsaktiyukto bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा बालेष्व् अपि धनाढ्येषु विद्यावयोवृद्धाः प्रणामं न कुर्युर् इति भावः

anyathā bāleṣv api dhanāḍhyeṣu vidyāvayovṛddhāḥ praṇāmaṃ na kuryur iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकलिता आ समन्तात् धृता । कल्पना सङ्कल्पः येन । सः । आपदाम् ममैतद् भवत्व् एतन् मा भवत्व् इत्य् एवंरूपाणाम्

ākalitā ā samantāt dhṛtā | kalpanā saṅkalpaḥ yena | saḥ | āpadām mamaitad bhavatv etan mā bhavatv ity evaṃrūpāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे भव्य हे इन्द्र । येन आत्मा स्वस्वरूपम् । इयन्मात्रपरिच्छिन्नः । इयन्मात्रं चासौ देहादिमात्ररूपश् चासौ । अत एव परिच्छिन्नश् चेति तादृशः । भावितः भावनाविषयीकृतः । सः पुरुषः । सर्वज्ञः अपि सर्वत्र परां निरतिशयाम् । कृपणताम् दीनताम् । गतः गच्छतीत्य् अर्थः । देहनिष्ठो हि देहहितम् इच्छन्न् अवश्यम् एव कृपणताम् एति

he bhavya he indra | yena ātmā svasvarūpam | iyanmātraparicchinnaḥ | iyanmātraṃ cāsau dehādimātrarūpaś cāsau | ata eva paricchinnaś ceti tādṛśaḥ | bhāvitaḥ bhāvanāviṣayīkṛtaḥ | saḥ puruṣaḥ | sarvajñaḥ api sarvatra parāṃ niratiśayām | kṛpaṇatām dīnatām | gataḥ gacchatīty arthaḥ | dehaniṣṭho hi dehahitam icchann avaśyam eva kṛpaṇatām eti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तस्यान्तसाक्षित्वेन स्थितत्वात् तद्रहितस्य । अप्रमेयस्य केवलम् प्रमातृरूपेण स्थितत्वात् प्रमेयताम् अस्पृशमानस्य । आत्मतत्त्वस्य । येन इयत्ता देहावच्छिन्नत्वाख्यम् इयन्मात्रत्वम् । प्रकल्पिता कल्पनया भाविता । तेनाज्ञानिना । स्वात्मनैव आत्मावशीकृतः । अवश्यम्भावि हि देहावच्छिन्नस्य भोगवैवश्यम्

anantasyāntasākṣitvena sthitatvāt tadrahitasya | aprameyasya kevalam pramātṛrūpeṇa sthitatvāt prameyatām aspṛśamānasya | ātmatattvasya | yena iyattā dehāvacchinnatvākhyam iyanmātratvam | prakalpitā kalpanayā bhāvitā | tenājñāninā | svātmanaiva ātmāvaśīkṛtaḥ | avaśyambhāvi hi dehāvacchinnasya bhogavaivaśyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनः परिच्छिन्नत्वेन भावितस्यात्मनः । यत् किञ्चित् व्यतिरिक्तम् । भावितम् इति शेषः । भावितम् अस्ति । तत्र अप्राप्तत्वाभिमानेन उत्पन्नेन उपादेयभावेन उपादेयतया । भावना बद्धा भवति । भावनाबन्धस्यैव च वैवश्यम् इति नामेति भावः

ātmanaḥ paricchinnatvena bhāvitasyātmanaḥ | yat kiñcit vyatiriktam | bhāvitam iti śeṣaḥ | bhāvitam asti | tatra aprāptatvābhimānena utpannena upādeyabhāvena upādeyatayā | bhāvanā baddhā bhavati | bhāvanābandhasyaiva ca vaivaśyam iti nāmeti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्थामात्रम् भावनाबन्धमात्रम्

āsthāmātram bhāvanābandhamātram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनास्थाः आस्थारहिताः । भावसंस्थितौ देहादिपदार्थसंस्थितौ

anāsthāḥ āsthārahitāḥ | bhāvasaṃsthitau dehādipadārthasaṃsthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा वासनाराहित्ये

anyathā vāsanārāhitye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र च वासना विद्यते तत्र दीनता आयाति । पादपूरणार्थः चशब्दः । हि यस्मात् । गुणागुणानुविद्धत्वम् दीनतापादकं हिताहितानुबन्धित्वम् । सतः वासनयाहितदेहसत्ताकस्य । दृष्टम् । असतः वासनाराहित्येन शुद्धचिन्मात्ररूपतयासत्कल्पस्य । न दृष्टम्

yatra ca vāsanā vidyate tatra dīnatā āyāti | pādapūraṇārthaḥ caśabdaḥ | hi yasmāt | guṇāguṇānuviddhatvam dīnatāpādakaṃ hitāhitānubandhitvam | sataḥ vāsanayāhitadehasattākasya | dṛṣṭam | asataḥ vāsanārāhityena śuddhacinmātrarūpatayāsatkalpasya | na dṛṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत इति शेषः । हे शक्र । यथा दामादयः अयं सो ःहम् ममेदं चेत्य् एवंरूपां स्ववासनाम् अहङ्कारवासनाम् । अन्तः मनसि । भावयन्ति विकल्पयन्ति । तथा कुरु । ततः जेया भविष्यन्तीति भावः

ata iti śeṣaḥ | he śakra | yathā dāmādayaḥ ayaṃ so ḥham mamedaṃ cety evaṃrūpāṃ svavāsanām ahaṅkāravāsanām | antaḥ manasi | bhāvayanti vikalpayanti | tathā kuru | tataḥ jeyā bhaviṣyantīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णा एव दुःखकारित्वात् कण्टकवल्ली । तस्याः

tṛṣṇā eva duḥkhakāritvāt kaṇṭakavallī | tasyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरिवर्तते वैपरीत्यम् भजति । सा वासना । उच्छेदम् नाशम्

viparivartate vaiparītyam bhajati | sā vāsanā | ucchedam nāśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बध्यते विवशः क्रियते । तृष्णाग्रस्तो हि स्फुटम् एव विवशो भवति

badhyate vivaśaḥ kriyate | tṛṣṇāgrasto hi sphuṭam eva vivaśo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतान्तेन ममतारूपेण यमेन । ममताया एव श्रीव्यासेन कृतान्तत्वाभिधानात्

kṛtāntena mamatārūpeṇa yamena | mamatāyā eva śrīvyāsena kṛtāntatvābhidhānāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविपर्यासाम् विपर्यासयुक्ताम् । रिपोः दामादित्रयरूपस्य । आयुधादिभिः तव न किञ्चिद् अपि सेत्स्यतीति भावः

saviparyāsām viparyāsayuktām | ripoḥ dāmāditrayarūpasya | āyudhādibhiḥ tava na kiñcid api setsyatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षुभिते वासनाराहित्येन क्षोभरहिते सति

akṣubhite vāsanārāhityena kṣobharahite sati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारमयीम् वयं योत्स्याम इत्य् एवंरूपाम्

ahaṅkāramayīm vayaṃ yotsyāma ity evaṃrūpām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन्त्रपुरुषाः अनुसन्धानरहिता इति यावत्

yantrapuruṣāḥ anusandhānarahitā iti yāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रबोधयत वासनायुक्तान् कुरुत

prabodhayata vāsanāyuktān kuruta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यदि कदाचित् ततो ःपि वध्या न भविष्यन्ति ततः किं कार्यम् इत्य् । अत्राह तृष्णेति । तृष्णाप्रोताशयाः तृष्णानुविद्धमनसः । पेलवाः दीनाः । तृष्णाग्रस्ताः सर्वे एव पेलवा भवन्ति । अतः ते ःपि भविष्यन्त्य् एवेति भावः

nanu yadi kadācit tato ḥpi vadhyā na bhaviṣyanti tataḥ kiṃ kāryam ity | atrāha tṛṣṇeti | tṛṣṇāprotāśayāḥ tṛṣṇānuviddhamanasaḥ | pelavāḥ dīnāḥ | tṛṣṇāgrastāḥ sarve eva pelavā bhavanti | ataḥ te ḥpi bhaviṣyanty eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समविषमम् सुखदुःखमयम् । इदम् अनुभूयमानम् । समग्रं जगत् । स्ववासनातः अहङ्कारवासनातः । स्थिरतां समुपागतम् । सा वासना । इह लोके । चलति च स्फुलति च । क इव । लहरीभर इव । यथा लहरीभरः अब्धौ समुद्रे । चलति । तथेत्य् अर्थः । अतः सा वासना एव । चिकित्स्यताम् चिकित्सायोग्यताम् । प्रयाता भवतीति शिवम्

samaviṣamam sukhaduḥkhamayam | idam anubhūyamānam | samagraṃ jagat | svavāsanātaḥ ahaṅkāravāsanātaḥ | sthiratāṃ samupāgatam | sā vāsanā | iha loke | calati ca sphulati ca | ka iva | laharībhara iva | yathā laharībharaḥ abdhau samudre | calati | tathety arthaḥ | ataḥ sā vāsanā eva | cikitsyatām cikitsāyogyatām | prayātā bhavatīti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.