दुःखस्य नानायोनिभ्रमणरूपस्य
duḥkhasya nānāyonibhramaṇarūpasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·4·4.32
Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 4.32
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिशब्दः यमवाक्यसमाप्तौ
itiśabdaḥ yamavākyasamāptau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे भगवन् । त्वं यथाक्रमं कथय । ते दामादयः । इमं स्ववृत्तान्तं कुत्र देशे । कदा काले । केन वर्ण्यमाणम् । कथम् केन प्रकारेण । श्रोष्यन्ति
he bhagavan | tvaṃ yathākramaṃ kathaya | te dāmādayaḥ | imaṃ svavṛttāntaṃ kutra deśe | kadā kāle | kena varṇyamāṇam | katham kena prakāreṇa | śroṣyanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गरूपाः याः वलनाः दोलाविशेषाः । तासु । सरःसारसानां सम्भोगाः । तान् । सारसोचितान् भोगान् इत्य् अर्थः । आगतशुद्धयः प्राप्तकाषायपाकाः । अत एव भुवनभूषणाः आर्षम् पुंस्त्वम् । लब्धा युक्तिः वियोगरूपा युक्तिः यैः । ते । तादृशाः । यदृच्छया न तु प्रयत्नेन । ते कानीव । रजःसत्त्वतमांसीव । यथा तानि यदृच्छया सिद्धया । भेदप्राप्त्या वियुक्तानि भविष्यन्ति । तथेत्य् अर्थः
taraṅgarūpāḥ yāḥ valanāḥ dolāviśeṣāḥ | tāsu | saraḥsārasānāṃ sambhogāḥ | tān | sārasocitān bhogān ity arthaḥ | āgataśuddhayaḥ prāptakāṣāyapākāḥ | ata eva bhuvanabhūṣaṇāḥ ārṣam puṃstvam | labdhā yuktiḥ viyogarūpā yuktiḥ yaiḥ | te | tādṛśāḥ | yadṛcchayā na tu prayatnena | te kānīva | rajaḥsattvatamāṃsīva | yathā tāni yadṛcchayā siddhayā | bhedaprāptyā viyuktāni bhaviṣyanti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशचक्रम् कर्णिका
kośacakram karṇikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलविङ्कः कथम्भूतः । अर्थरहितम् आरटति कूजतीति अर्थरहितारटिः । क इव । प्रथमम् अल्पश्रुतः छात्त्रः प्रथमाल्पश्रुतच्छात्त्रः । स इव । अल्पश्रुतः छात्त्रो हि अर्थरहितम् एव रटति । ततः कालेन तु सार्थम् अपि रटतीति प्रथमग्रहणम्
kalaviṅkaḥ kathambhūtaḥ | artharahitam āraṭati kūjatīti artharahitāraṭiḥ | ka iva | prathamam alpaśrutaḥ chāttraḥ prathamālpaśrutacchāttraḥ | sa iva | alpaśrutaḥ chāttro hi artharahitam eva raṭati | tataḥ kālena tu sārtham api raṭatīti prathamagrahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विहारः क्रीडाप्रदेशः
vihāraḥ krīḍāpradeśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् तत्र विहारे । तस्य भूमिपस्यामात्यः तद्भूमिपामात्यः
tasmin tatra vihāre | tasya bhūmipasyāmātyaḥ tadbhūmipāmātyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतः हिञ्जीरपञ्जरः लोहपञ्जरः यस्य । तादृशः
kṛtaḥ hiñjīrapañjaraḥ lohapañjaraḥ yasya | tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृसिंहः नरसिंहः । दामव्यालकटादीनाम् सम्बन्धिनीं कथाम् । आदिशब्देन शम्बरादीनां ग्रहणम्
nṛsiṃhaḥ narasiṃhaḥ | dāmavyālakaṭādīnām sambandhinīṃ kathām | ādiśabdena śambarādīnāṃ grahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रकरः पक्षविशेषरूपः । स कटः ताम् स्वसम्बन्धिनीं कथां श्रुत्वा । संस्मृता आत्मभूः स्वोत्पत्तिः येन । तादृशः । अत एव शान्तः मिथ्यारूपः अहमंशः यस्य । तादृशः सन् । परम् उत्कृष्टम् । निर्वाणम् ब्रह्मण्य् आत्यन्तिकं लयम् । एष्यति गमिष्यति
krakaraḥ pakṣaviśeṣarūpaḥ | sa kaṭaḥ tām svasambandhinīṃ kathāṃ śrutvā | saṃsmṛtā ātmabhūḥ svotpattiḥ yena | tādṛśaḥ | ata eva śāntaḥ mithyārūpaḥ ahamaṃśaḥ yasya | tādṛśaḥ san | param utkṛṣṭam | nirvāṇam brahmaṇy ātyantikaṃ layam | eṣyati gamiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव कटवत् एव
tathaiva kaṭavat eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसङ्गेन कथाप्रसङ्गेन
prasaṅgena kathāprasaṅgena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् दामादिवत् । अपरिज्ञाता किंरूपेयम् इत्य् अविचारिता
evam dāmādivat | aparijñātā kiṃrūpeyam ity avicāritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् दामादिवत्
evam dāmādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्ष्यशृङ्गे प्रद्युम्नशृङ्गे
arṣyaśṛṅge pradyumnaśṛṅge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि यस्मात् । चिदाकाशः मिथ्या रजसा रजोगुणाख्यदूल्या । आरञ्जितप्रभः रूषितप्रकाशः । स्वरूपम् चित्त्वाख्यं स्वरूपम् । अत्यजन्न् एव । विरूपम् इव । भावप्रधाने निर्देशः । विरूपत्वम् इव । स्वरूपविरुद्धं जडत्वम् इव । बुध्यते अनुभवति । परमार्थतस् तु न बुध्यते इतीवशब्दोपादानम् । अतः रज्जुसर्पापातवत् विरूपत्वापरपर्यायाधःच्युत्यापातः न दुर्वार इति भावः
hi yasmāt | cidākāśaḥ mithyā rajasā rajoguṇākhyadūlyā | ārañjitaprabhaḥ rūṣitaprakāśaḥ | svarūpam cittvākhyaṃ svarūpam | atyajann eva | virūpam iva | bhāvapradhāne nirdeśaḥ | virūpatvam iva | svarūpaviruddhaṃ jaḍatvam iva | budhyate anubhavati | paramārthatas tu na budhyate itīvaśabdopādānam | ataḥ rajjusarpāpātavat virūpatvāparaparyāyādhaḥcyutyāpātaḥ na durvāra iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्तुः चिदेकसारः देहाभिमानी जीवः । स्वया स्वाव्यतिरिक्तया । वासनाभ्रान्त्या शरीरे आत्मत्ववासनारूपेण भ्रमेण । अवान्तरम् विश्रान्तिप्रदेशाद् भिन्नं शरीराहम्भावाख्यम् अवान्तरम् प्रदेशं । याति । कथम्भूतया । परमार्थतः असत्ययापि भासमानत्वात् सत्यया । अयम् भावः । यथा पुरुषः कञ्चिद् देशं गन्तुकामः तद्देशवासनाकृतया भ्रान्त्यावान्तरप्रदेशान् याति । तथा जीवः चित्स्वरूपं स्वात्मानं गन्तुकामः तद्वासनाकृतया भ्रान्त्या देहरूपे आत्मनि तिष्ठतीति । अतः वासनाकृत एवाधःपातो ःस्तीति । वासनया कयेव । मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्या इव । यथा मृगः विश्रान्तिस्थानभूतं जलदेशं गन्तुकामः मृगतृष्णाम्बुबुद्ध्या मरुदेशे तिष्ठति । तथेत्य् अर्थः
jantuḥ cidekasāraḥ dehābhimānī jīvaḥ | svayā svāvyatiriktayā | vāsanābhrāntyā śarīre ātmatvavāsanārūpeṇa bhrameṇa | avāntaram viśrāntipradeśād bhinnaṃ śarīrāhambhāvākhyam avāntaram pradeśaṃ | yāti | kathambhūtayā | paramārthataḥ asatyayāpi bhāsamānatvāt satyayā | ayam bhāvaḥ | yathā puruṣaḥ kañcid deśaṃ gantukāmaḥ taddeśavāsanākṛtayā bhrāntyāvāntarapradeśān yāti | tathā jīvaḥ citsvarūpaṃ svātmānaṃ gantukāmaḥ tadvāsanākṛtayā bhrāntyā deharūpe ātmani tiṣṭhatīti | ataḥ vāsanākṛta evādhaḥpāto ḥstīti | vāsanayā kayeva | mṛgatṛṣṇāmbubuddhyā iva | yathā mṛgaḥ viśrāntisthānabhūtaṃ jaladeśaṃ gantukāmaḥ mṛgatṛṣṇāmbubuddhyā marudeśe tiṣṭhati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते पुरुषाः । स्वप्रवाहबुद्ध्या एव स्वप्रवाहेन स्थिताः । न तु गुर्वादिप्रेरिता या बुद्धिः । तया एव । भवाम्भोधिम् तरन्ति ते । के ये । शास्त्रेणोपायभूतेनाध्यात्मशास्त्रेण इति । निर्वासनम् दृश्यसंस्काररहितम् । स्थिता इति । किम् इति । इदम् अनुभूयमानम् । दृश्यम् । असत् सत्तारहितम् । भवति । प्रतीतिमात्रसारत्वात् इत्य् अर्थः । अतः शास्त्रस्यैवात्र मुख्यम् उपायत्वम् इति भावः
te puruṣāḥ | svapravāhabuddhyā eva svapravāhena sthitāḥ | na tu gurvādipreritā yā buddhiḥ | tayā eva | bhavāmbhodhim taranti te | ke ye | śāstreṇopāyabhūtenādhyātmaśāstreṇa iti | nirvāsanam dṛśyasaṃskārarahitam | sthitā iti | kim iti | idam anubhūyamānam | dṛśyam | asat sattārahitam | bhavati | pratītimātrasāratvāt ity arthaḥ | ataḥ śāstrasyaivātra mukhyam upāyatvam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये पुरुषाः । तारः उद्भटः । यः आरावः कथनम् । स एव विकारः । तद्युक्तानि तारारावविकारीणि । शुष्काः परमात्मतत्त्वनिर्णयाख्यरसराहित्येन मुखशोषकारिघटपटादिनिर्णयाख्यपारुष्येण च शुष्कतुल्याः । ये तर्काः तर्काभासाः । तद्युक्तानि मतानि शुष्कतर्कमतानि । यान्ति । तान्य् एवोपायत्वेनाश्रयम् । ते पुरुषाः । अशुभम् संसाराख्यम् अनर्थम् । न नाशयन्ति । अपि तु नानाविकल्पग्रस्तत्वाद् वर्धयन्त्य् एवेति भावः । शुष्कतर्कमतानि कानि । श्वभ्रजलानि श्वभ्रजलतुल्यानीति यावत् । श्वभ्रजलान्य् अपि तारारावविकारीणि शुष्कानि दुष्प्रापत्वात् मलानाशकानि च भवन्ति
ye puruṣāḥ | tāraḥ udbhaṭaḥ | yaḥ ārāvaḥ kathanam | sa eva vikāraḥ | tadyuktāni tārārāvavikārīṇi | śuṣkāḥ paramātmatattvanirṇayākhyarasarāhityena mukhaśoṣakārighaṭapaṭādinirṇayākhyapāruṣyeṇa ca śuṣkatulyāḥ | ye tarkāḥ tarkābhāsāḥ | tadyuktāni matāni śuṣkatarkamatāni | yānti | tāny evopāyatvenāśrayam | te puruṣāḥ | aśubham saṃsārākhyam anartham | na nāśayanti | api tu nānāvikalpagrastatvād vardhayanty eveti bhāvaḥ | śuṣkatarkamatāni kāni | śvabhrajalāni śvabhrajalatulyānīti yāvat | śvabhrajalāny api tārārāvavikārīṇi śuṣkāni duṣprāpatvāt malānāśakāni ca bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे अङ्ग । स्वा निजा । या अनुभूतिः अनुभवः । तेन प्रसिद्धेन स्वानुभवसिद्धेनेति यावत् । तथा आगमम् सच्छास्त्रम् । अनुगच्छतीति तादृशेन मार्गेण गच्छताम् विनाशः अशुभनाशरूपः विनाशः । न भवति । तेषाम् अशुभं न नश्यतीत्य् अर्थः । तेषां केषाम् इव । पतताम् इव । यथा पतताम् कुमार्गलुठितानाम् । विनाशो भवति । तथैषां न भवतीति व्यतिरेकदृष्टान्तः । स्वमतविरुद्धनिवर्तनाय स्वानुभूतिप्रसिद्धेनेत्य् उक्तम् [॥।]
he aṅga | svā nijā | yā anubhūtiḥ anubhavaḥ | tena prasiddhena svānubhavasiddheneti yāvat | tathā āgamam sacchāstram | anugacchatīti tādṛśena mārgeṇa gacchatām vināśaḥ aśubhanāśarūpaḥ vināśaḥ | na bhavati | teṣām aśubhaṃ na naśyatīty arthaḥ | teṣāṃ keṣām iva | patatām iva | yathā patatām kumārgaluṭhitānām | vināśo bhavati | tathaiṣāṃ na bhavatīti vyatirekadṛṣṭāntaḥ | svamataviruddhanivartanāya svānubhūtiprasiddhenety uktam [...]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् वस्तु । मे मम । स्यात् भवतु । इदम् मे स्याद् इति एवम् । बुद्धिमताम् बुद्धियुक्तानाम् । मतिः बुद्धिः । स्वेन दौर्भाग्यदैन्येन निजेन ममताख्यदारिद्र्यकृतेन दीनत्वेन । भस्मापि नोपतिष्ठते न प्राप्नोति । अनेकार्थत्वात् धातूनाम् उपपूर्वः तिष्ठतिर् अत्र प्राप्त्यर्थे वर्तते । आशामयस्य सांसारिकव्यवहारस्यात्मप्राप्त्युपायत्वे नामापि ग्रहीतुं न योग्यम् इति । का कथा शुष्कतर्कात् श्रैष्ठ्यस्येति भावः
idam vastu | me mama | syāt bhavatu | idam me syād iti evam | buddhimatām buddhiyuktānām | matiḥ buddhiḥ | svena daurbhāgyadainyena nijena mamatākhyadāridryakṛtena dīnatvena | bhasmāpi nopatiṣṭhate na prāpnoti | anekārthatvāt dhātūnām upapūrvaḥ tiṣṭhatir atra prāptyarthe vartate | āśāmayasya sāṃsārikavyavahārasyātmaprāptyupāyatve nāmāpi grahītuṃ na yogyam iti | kā kathā śuṣkatarkāt śraiṣṭhyasyeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः उदारात्मा ममताख्यदारिद्र्यरहितः । नित्यम् न तु अभिमतवस्तुप्राप्तिकाल एव । त्रैलोक्यम् अपि तृणं वेत्ति । तम् पुरुषम् । सर्वाः आपदः त्यजन्ति । अतृप्तेर् एवापच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । आपदः का इव । रसता इव । पादपूरणार्थो भावप्रत्ययः । रसः इव । यथा रसः जरत्तृणं त्यजति । तथेत्य् अर्थः
yaḥ udārātmā mamatākhyadāridryarahitaḥ | nityam na tu abhimatavastuprāptikāla eva | trailokyam api tṛṇaṃ vetti | tam puruṣam | sarvāḥ āpadaḥ tyajanti | atṛpter evāpacchabdapravṛttinimittatvāt | āpadaḥ kā iva | rasatā iva | pādapūraṇārtho bhāvapratyayaḥ | rasaḥ iva | yathā rasaḥ jarattṛṇaṃ tyajati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य पुरुषस्य । सत्त्वचमत्कृतिः । सत्त्वस्य सर्वत्यागरूपस्य धैर्यस्य । चमत्कृतिः चमत्कारः । अन्तः मनसि । स्फुरति । न तु दम्भालस्यादिना वचनमात्रे एव स्फुरति । तं लोकेशाः अखण्डम् सम्यक् । पालयन्ति । किम् इव । ब्रह्माण्डम् इव । अत्यन्तनिर्लोभस्य कार्यम् ब्रह्माण्डकार्यम् इव स्वयम् एव सम्पद्यत इति भावः
yasya puruṣasya | sattvacamatkṛtiḥ | sattvasya sarvatyāgarūpasya dhairyasya | camatkṛtiḥ camatkāraḥ | antaḥ manasi | sphurati | na tu dambhālasyādinā vacanamātre eva sphurati | taṃ lokeśāḥ akhaṇḍam samyak | pālayanti | kim iva | brahmāṇḍam iva | atyantanirlobhasya kāryam brahmāṇḍakāryam iva svayam eva sampadyata iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुरन्तायाम् अपि अन्तरहितायाम् । बह्व्याम् अपीति यावत् । आपदि विचारयुक्तेन पुरुषेण । अक्रमे शास्त्रादिविरुद्धे क्रमे । न रन्तव्यम् न लगनीयम् । अर्थात् स्वप्रवाहागते क्रमे रन्तव्यम् इति ज्ञेयम् [॥।] । अतः क्रम एव कार्य इति भावः
durantāyām api antarahitāyām | bahvyām apīti yāvat | āpadi vicārayuktena puruṣeṇa | akrame śāstrādiviruddhe krame | na rantavyam na laganīyam | arthāt svapravāhāgate krame rantavyam iti jñeyam [...] | ataḥ krama eva kārya iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहान्ध्यस्याक्रमरूपस्येत्य् अर्थः
mohāndhyasyākramarūpasyety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्याः शत्रवः । श्रेयः मोक्षाख्यम् परमकल्याणम् । क्रेयम् ग्राह्यम् । उत्पाद्यम् इति यावत् । गुणैः सच्छास्त्रादिसेवनोत्पादितैः मैत्र्यादिगुणैः । तस्मात् यशüत्पादकान् गुणान् एवाश्रयेद् इति भावः
avaśyāḥ śatravaḥ | śreyaḥ mokṣākhyam paramakalyāṇam | kreyam grāhyam | utpādyam iti yāvat | guṇaiḥ sacchāstrādisevanotpāditaiḥ maitryādiguṇaiḥ | tasmāt yaśaütpādakān guṇān evāśrayed iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असन्तोषः अपूर्णता । श्रुतम् अध्यात्मशास्त्रम् । अपरे एतेभ्यः व्यतिरिक्ताः
asantoṣaḥ apūrṇatā | śrutam adhyātmaśāstram | apare etebhyaḥ vyatiriktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषाम् पुरुषाणाम् । सम्बन्धिन्या यशश्चन्द्रिकया मैत्र्यादिगुणोत्पादितया यशश्चन्द्रिकया । जनहृन्नभः जनहृदयः आकाशः । भासितम् । तेषां क्षीरसमुद्राणाम् चन्द्रिकोत्पादकत्वसाम्यात् क्षीरसमुद्रतुल्यानाम् । नूनम् निश्चयेन । मूर्तौ हरिः श्रीनारायणः । स्थितः भवति । तेषाम् मनसि भगवान् सततम् एव स्फुरतीति भावः । युक्तं च क्षीरसमुद्रमूर्तौ श्रीहर्यवस्थानम्
yeṣām puruṣāṇām | sambandhinyā yaśaścandrikayā maitryādiguṇotpāditayā yaśaścandrikayā | janahṛnnabhaḥ janahṛdayaḥ ākāśaḥ | bhāsitam | teṣāṃ kṣīrasamudrāṇām candrikotpādakatvasāmyāt kṣīrasamudratulyānām | nūnam niścayena | mūrtau hariḥ śrīnārāyaṇaḥ | sthitaḥ bhavati | teṣām manasi bhagavān satatam eva sphuratīti bhāvaḥ | yuktaṃ ca kṣīrasamudramūrtau śrīharyavasthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माभिः अखिलम् भोक्तव्यम् भुक्तम् । किञ्चिद्भोगद्वारेण तत्समानयोगक्षेमाः सर्वे भोगा भुक्ता इत्य् अर्थः । द्रष्टव्याः दर्शनीयाः । दृष्टयः दृष्टाः । अत्रापि पूर्ववत् एव योज्यम् । भूयः पुनः । अन्यत् इतरत् भोक्तव्यं द्रष्टव्यं वा । किम् अस्ति । किञ्चिद् अपि नास्तीत्य् अर्थः । अतः भवभङ्गाय संसारनाशाय । अलुब्धता लोभराहित्यम् । धार्यताम् इति शेषः
yuṣmābhiḥ akhilam bhoktavyam bhuktam | kiñcidbhogadvāreṇa tatsamānayogakṣemāḥ sarve bhogā bhuktā ity arthaḥ | draṣṭavyāḥ darśanīyāḥ | dṛṣṭayaḥ dṛṣṭāḥ | atrāpi pūrvavat eva yojyam | bhūyaḥ punaḥ | anyat itarat bhoktavyaṃ draṣṭavyaṃ vā | kim asti | kiñcid api nāstīty arthaḥ | ataḥ bhavabhaṅgāya saṃsāranāśāya | alubdhatā lobharāhityam | dhāryatām iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाचारम् स्वाचारसदृशम् । न त्व् आचारान्तरनिष्ठतया । तत्त्वे हि अयुक्तं कारित्वं स्यात् । यथास्थिति । न तु गृहस्थः सन् वनस्थतया वनस्थो वा सन् गृहस्थतयेत्य् अर्थः । अन्तः मनसि । भोगगार्ध्यम् भोगेषु गर्धः लोभः यस्य । सः भोगगर्धः । तस्य भावः । तत्
yathācāram svācārasadṛśam | na tv ācārāntaraniṣṭhatayā | tattve hi ayuktaṃ kāritvaṃ syāt | yathāsthiti | na tu gṛhasthaḥ san vanasthatayā vanastho vā san gṛhasthatayety arthaḥ | antaḥ manasi | bhogagārdhyam bhogeṣu gardhaḥ lobhaḥ yasya | saḥ bhogagardhaḥ | tasya bhāvaḥ | tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माभिः । गगनगामिभिः गुणैः मैत्र्यादिगुणैः । उत्पन्नया कीर्त्या सह । संस्तवः परिचयः । क्रियताम् । ननु भोगैः सह संस्तवं त्यक्त्वा कीर्त्या सह किमर्थं कुर्म इत्य् । अत्राह त्रायन्त इति । ये तादृश्याम् मरणावस्थायां नोपयुज्यन्ते किं तैः सह संस्तवेनेति भावः
yuṣmābhiḥ | gaganagāmibhiḥ guṇaiḥ maitryādiguṇaiḥ | utpannayā kīrtyā saha | saṃstavaḥ paricayaḥ | kriyatām | nanu bhogaiḥ saha saṃstavaṃ tyaktvā kīrtyā saha kimarthaṃ kurma ity | atrāha trāyanta iti | ye tādṛśyām maraṇāvasthāyāṃ nopayujyante kiṃ taiḥ saha saṃstaveneti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परे प्रोक्तयशोरहिताः
pare proktayaśorahitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचारात् गुणार्जनरूपात् आचारात्
ācārāt guṇārjanarūpāt ācārāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगर्धम् लोभरहितम् । अपयन्त्रणम् बन्धनरहितम्
agardham lobharahitam | apayantraṇam bandhanarahitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूरिभङ्गानाम् बहुनाशयुक्तानाम् । भवताम् । जीवः जीर्णान्धकूपेषु दुःखदत्वेन जीर्णान्धकूपरूपेषु । भवेषु । अन्तर्धिम् गतः । क्षीण इति यावत् । भवति । अतः युष्माभिः अधुना सः जीवः उद्ध्रियताम् । अन्धकूपमग्नस्य हि उद्धरणम् अवश्यम् एव कार्यम् इति भावः
bhūribhaṅgānām bahunāśayuktānām | bhavatām | jīvaḥ jīrṇāndhakūpeṣu duḥkhadatvena jīrṇāndhakūparūpeṣu | bhaveṣu | antardhim gataḥ | kṣīṇa iti yāvat | bhavati | ataḥ yuṣmābhiḥ adhunā saḥ jīvaḥ uddhriyatām | andhakūpamagnasya hi uddharaṇam avaśyam eva kāryam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माभिः । इतः प्रभृति अस्मान् मदुपदेशात् प्रभृति । भूयः पुनः । अधराद् अधःस्थानाद् । अधः मा गम्यताम् । युष्माभिः । इदम् मदुक्तम् । एतच् छास्त्रम् । निर्धार्यताम् निश्चीयताम् । इदम् किम् । आपन्निवारणे अस्त्रम् अस्त्रभूतम् आपन्निवारकम् इत्य् अर्थः
yuṣmābhiḥ | itaḥ prabhṛti asmān madupadeśāt prabhṛti | bhūyaḥ punaḥ | adharād adhaḥsthānād | adhaḥ mā gamyatām | yuṣmābhiḥ | idam maduktam | etac chāstram | nirdhāryatām niścīyatām | idam kim | āpannivāraṇe astram astrabhūtam āpannivārakam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थमात्रया धनलेशेन अर्थमात्रार्थम् । रणादिकार्यं त्यक्त्वा इदम् एव शास्त्रम् अवेक्ष्यताम् इति पिण्डार्थः
arthamātrayā dhanaleśena arthamātrārtham | raṇādikāryaṃ tyaktvā idam eva śāstram avekṣyatām iti piṇḍārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् बिम्बम् बिम्बफलम् भवति । इदं निम्बम् निम्बफलम् भवति । इति एवम् । स्वया मत्या बुद्ध्या । विचार्यताम् । परप्रेरणया मा यात मा गच्छत । के यथा । पशवो यथा । यथा पशवः परप्रेरणया यान्ति तथा यूयम् मा यातेत्य् अर्थः
idam bimbam bimbaphalam bhavati | idaṃ nimbam nimbaphalam bhavati | iti evam | svayā matyā buddhyā | vicāryatām | parapreraṇayā mā yāta mā gacchata | ke yathā | paśavo yathā | yathā paśavaḥ parapreraṇayā yānti tathā yūyam mā yātety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माभिः । अविचारणा अविचाराख्या घनदीर्घा चासौ महानिद्रा । सा त्यज्यताम् । कथम्भूता सा । दौर्भाग्यदायिनी आशारूपदारिद्र्यदायिनी । तां त्यक्त्वा सम्प्रबुध्यताम् । युक्तश् च निद्रात्यागानन्तरम् प्रबोधः
yuṣmābhiḥ | avicāraṇā avicārākhyā ghanadīrghā cāsau mahānidrā | sā tyajyatām | kathambhūtā sā | daurbhāgyadāyinī āśārūpadāridryadāyinī | tāṃ tyaktvā samprabudhyatām | yuktaś ca nidrātyāgānantaram prabodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युष्माभिः । वृद्धमन्दकच्छपवत् सुप्तैः स्वात्मविचारे विमुखैः । मा स्थीयताम् । वृद्धमन्दकच्छपो हि सुप्तः तिष्ठति । शनैः क्रमेण । जरामरणशान्तये मोक्षाय । उत्थानम् उद्योगः । अङ्गीक्रियताम् निर्वाणमुख्योपायभूतं सच्छास्त्रविचारादि क्रियताम् इत्य् अर्थः
yuṣmābhiḥ | vṛddhamandakacchapavat suptaiḥ svātmavicāre vimukhaiḥ | mā sthīyatām | vṛddhamandakacchapo hi suptaḥ tiṣṭhati | śanaiḥ krameṇa | jarāmaraṇaśāntaye mokṣāya | utthānam udyogaḥ | aṅgīkriyatām nirvāṇamukhyopāyabhūtaṃ sacchāstravicārādi kriyatām ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थसम्पत्तिः अनर्थाय दुःखाय भवति । अर्जनादौ क्लेशहेतुत्वात् । भोगौघः भवरोगदः भवति । रागाद्युत्पादकत्वात् । सम्पदः श्रियः । आपदे भवन्ति । तापकारिदर्पादिदोषोत्पादकत्वात् । सर्वत्र समस्ते धनादौ भावजाते । अनादरः त्यागादानव्यतिरिक्तस्वरूपा उपेक्षा । जयः भवति
arthasampattiḥ anarthāya duḥkhāya bhavati | arjanādau kleśahetutvāt | bhogaughaḥ bhavarogadaḥ bhavati | rāgādyutpādakatvāt | sampadaḥ śriyaḥ | āpade bhavanti | tāpakāridarpādidoṣotpādakatvāt | sarvatra samaste dhanādau bhāvajāte | anādaraḥ tyāgādānavyatiriktasvarūpā upekṣā | jayaḥ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकतन्त्रानुसारेण लोकाचारानुसारेण । विचारात् इति ल्यप्लोपे पञ्चमी । तेन विचारं कृत्वेत्य् अर्थः
lokatantrānusāreṇa lokācārānusāreṇa | vicārāt iti lyaplope pañcamī | tena vicāraṃ kṛtvety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाचारेण शोभनाचारेण । चारुचरितम् यस्य । सः । तादृशस्य । विविक्ता विशिष्टा । वृत्तिः व्यापारो यस्य । सः । तादृशस्य । तथा दुःखलवरूपाः च ताः सौख्यदशाः दुःखलवसौख्यदशाः । संसारस्य याः दुःखलवसौख्यदशाः । तासु अगृध्नोः लोभरहितस्य पुरुषस्य । आयुः यशांसि गुणाश् चेत्य् एतानि वस्तूनि । लक्ष्म्या सहैव सत्फलाय मोक्षाख्याय शोभनाय फलाय । फुल्लन्ति विकसन्ति । मोक्षम् उत्पादयन्तीत्य् अर्थः । एतानि वस्तूनि का इव । माधवलताः इव । यथा माधवलताः वसन्तलताः । सत्फलाय फुल्लन्ति । तथेत्य् अर्थः । इति शिवम्
svācāreṇa śobhanācāreṇa | cārucaritam yasya | saḥ | tādṛśasya | viviktā viśiṣṭā | vṛttiḥ vyāpāro yasya | saḥ | tādṛśasya | tathā duḥkhalavarūpāḥ ca tāḥ saukhyadaśāḥ duḥkhalavasaukhyadaśāḥ | saṃsārasya yāḥ duḥkhalavasaukhyadaśāḥ | tāsu agṛdhnoḥ lobharahitasya puruṣasya | āyuḥ yaśāṃsi guṇāś cety etāni vastūni | lakṣmyā sahaiva satphalāya mokṣākhyāya śobhanāya phalāya | phullanti vikasanti | mokṣam utpādayantīty arthaḥ | etāni vastūni kā iva | mādhavalatāḥ iva | yathā mādhavalatāḥ vasantalatāḥ | satphalāya phullanti | tathety arthaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.