Mahābhārata (critical edition) 1.138

वैशंपायन उवाच तेन विक्रमता तूर्णम् ऊरुवेगसमीरितम् प्रववाव् अनिलो राजञ् शुचिशुक्रागमे यथा

vaiśaṃpāyana uvāca tena vikramatā tūrṇam ūruvegasamīritam pravavāv anilo rājañ śuciśukrāgame yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मृद्नन् पुष्पितांश् चैव फलितांश् च वनस्पतीन् आरुजन् दारुगुल्मांश् च पथस् तस्य समीपजान्

sa mṛdnan puṣpitāṃś caiva phalitāṃś ca vanaspatīn ārujan dārugulmāṃś ca pathas tasya samīpajān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा वृक्षान् भञ्जमानो जगामामितविक्रमः तस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत

tathā vṛkṣān bhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असकृच् चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः पथि प्रच्छन्नम् आसेदुर् धार्तराष्ट्रभयात् तदा

asakṛc cāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ pathi pracchannam āsedur dhārtarāṣṭrabhayāt tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्रेण मातरं त्व् एकां सुकुमारीं यशस्विनीम् अवहत् तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च

kṛcchreṇa mātaraṃ tv ekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīm avahat tatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगमंस् ते वनोद्देशम् अल्पमूलफलोदकम् क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः

āgamaṃs te vanoddeśam alpamūlaphalodakam krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिणः अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैर् आसन्न् अनार्तवैः

ghorā samabhavat saṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ aprakāśā diśaḥ sarvā vātair āsann anārtavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते श्रमेण च कौरव्यास् तृष्णया च प्रपीडिताः नाशक्नुवंस् तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया

te śrameṇa ca kauravyās tṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ nāśaknuvaṃs tadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयम् उपाद्रवत्

tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyam upādravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र निक्षिप्य तान् सर्वान् उवाच भरतर्षभः पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वम् इति प्रभो

tatra nikṣipya tān sarvān uvāca bharatarṣabhaḥ pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvam iti prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः ध्रुवम् अत्र जलस्थायो महान् इति मतिर् मम

ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ dhruvam atra jalasthāyo mahān iti matir mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत जगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः

anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ उत्तरीयेण पानीयम् आजहार तदा नृप

sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha uttarīyeṇa pānīyam ājahāra tadā nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गव्यूतिमात्राद् आगत्य त्वरितो मातरं प्रति स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश् च वसुधातले भृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः

gavyūtimātrād āgatya tvarito mātaraṃ prati sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca vasudhātale bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते नाधिजग्मुस् तदा निद्रां ते ऽद्य सुप्ता महीतले

śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate nādhijagmus tadā nidrāṃ te 'dya suptā mahītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनः कुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्

svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ kuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर् महात्मनः प्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम्

snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍor mahātmanaḥ prāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम् शयानां पश्यताद्येह पृथिव्याम् अतथोचिताम्

sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitām śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyām atathocitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्माद् इन्द्राच् च वायोश् च सुषुवे या सुतान् इमान् सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्य् अद्यातथोचिता

dharmād indrāc ca vāyoś ca suṣuve yā sutān imān seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hy adyātathocitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुम् अतः परम् यो ऽहम् अद्य नरव्याघ्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले

kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭum ataḥ param yo 'ham adya naravyāghrān suptān paśyāmi bhūtale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिषु लोकेषु यद् राज्यं धर्मविद्यो ऽर्हते नृपः सो ऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम्

triṣu lokeṣu yad rājyaṃ dharmavidyo 'rhate nṛpaḥ so 'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavat katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्व् अप्रतिमो भुवि शेते प्राकृतवद् भूमाव् अतो दुःखतरं नु किम्

ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣv apratimo bhuvi śete prākṛtavad bhūmāv ato duḥkhataraṃ nu kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्विनाव् इव देवानां याव् इमौ रूपसंपदा तौ प्राकृतवद् अद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले

aśvināv iva devānāṃ yāv imau rūpasaṃpadā tau prākṛtavad adyemau prasuptau dharaṇītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञातयो यस्य नैव स्युर् विषमाः कुलपांसनाः स जीवेत् सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः

jñātayo yasya naiva syur viṣamāḥ kulapāṃsanāḥ sa jīvet susukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वितः चैत्यो भवति निर्ज्ञातिर् अर्चनीयः सुपूजितः

eko vṛkṣo hi yo grāme bhavet parṇaphalānvitaḥ caityo bhavati nirjñātir arcanīyaḥ supūjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताः ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः

yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥ te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः जीवन्त्य् अन्योन्यम् आश्रित्य द्रुमाः काननजा इव

balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ jīvanty anyonyam āśritya drumāḥ kānanajā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना विवासिता न दग्धाश् च कथं चित् तस्य शासनात्

vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā vivāsitā na dagdhāś ca kathaṃ cit tasya śāsanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् मुक्ता वयं दाहाद् इमं वृक्षम् उपाश्रिताः कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशम् अनुत्तमम्

tasmān muktā vayaṃ dāhād imaṃ vṛkṣam upāśritāḥ kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिदूरे च नगरं वनाद् अस्माद् धि लक्षये जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्य् अहं स्वयम्

nātidūre ca nagaraṃ vanād asmād dhi lakṣaye jāgartavye svapantīme hanta jāgarmy ahaṃ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पास्यन्तीमे जलं पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमाः इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा

pāsyantīme jalaṃ paścāt pratibuddhā jitaklamāḥ iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.