Mahābhārata (critical edition) 1.16

सूत उवाच ततो ऽभ्रशिखराकारैर् गिरिशृङ्गैर् अलंकृतम् मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम्

sūta uvāca tato 'bhraśikharākārair giriśṛṅgair alaṃkṛtam mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् किंनरैर् अप्सरोभिश् च देवैर् अपि च सेवितम्

nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam kiṃnarair apsarobhiś ca devair api ca sevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्व् एव प्रतिष्ठितम्

ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsv eva pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् उद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास् तदा विष्णुम् आसीनम् अभ्येत्य ब्रह्माणं चेदम् अब्रुवन्

tam uddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇās tadā viṣṇum āsīnam abhyetya brahmāṇaṃ cedam abruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ताव् अत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः

bhavantāv atra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथेति चाब्रवीद् विष्णुर् ब्रह्मणा सह भार्गव ततो ऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः नारायणेन चाप्य् उक्तस् तस्मिन् कर्मणि वीर्यवान्

tatheti cābravīd viṣṇur brahmaṇā saha bhārgava tato 'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ nārāyaṇena cāpy uktas tasmin karmaṇi vīryavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पर्वतराजानं तम् अनन्तो महाबलः उज्जहार बलाद् ब्रह्मन् सवनं सवनौकसम्

atha parvatarājānaṃ tam ananto mahābalaḥ ujjahāra balād brahman savanaṃ savanaukasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तेन सुराः सार्धं समुद्रम् उपतस्थिरे तम् ऊचुर् अमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम्

tatas tena surāḥ sārdhaṃ samudram upatasthire tam ūcur amṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपांपतिर् अथोवाच ममाप्य् अंशो भवेत् ततः सोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणाद् इति

apāṃpatir athovāca mamāpy aṃśo bhavet tataḥ soḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊचुश् च कूर्मराजानम् अकूपारं सुरासुराः गिरेर् अधिष्ठानम् अस्य भवान् भवितुम् अर्हति

ūcuś ca kūrmarājānam akūpāraṃ surāsurāḥ girer adhiṣṭhānam asya bhavān bhavitum arhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्मेण तु तथेत्य् उक्त्वा पृष्ठम् अस्य समर्पितम् तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रो ऽभ्यपीडयत्

kūrmeṇa tu tathety uktvā pṛṣṭham asya samarpitam tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro 'bhyapīḍayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम् देवा मथितुम् आरब्धाः समुद्रं निधिम् अम्भसाम् अमृतार्थिनस् ततो ब्रह्मन् सहिता दैत्यदानवाः

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukim devā mathitum ārabdhāḥ samudraṃ nidhim ambhasām amṛtārthinas tato brahman sahitā daityadānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकम् अन्तम् उपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः

ekam antam upāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तो भगवान् देवो यतो नारायणस् ततः शिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनर् अवाक्षिपत्

ananto bhagavān devo yato nārāyaṇas tataḥ śira udyamya nāgasya punaḥ punar avākṣipat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुकेर् अथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैः सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुर् असकृन् मुखात्

vāsuker atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpetur asakṛn mukhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते धूमसंघाः संभूता मेघसंघाः सविद्युतः अभ्यवर्षन् सुरगणाञ् श्रमसंतापकर्शितान्

te dhūmasaṃghāḥ saṃbhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ abhyavarṣan suragaṇāñ śramasaṃtāpakarśitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच् च गिरिकूटाग्रात् प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः सुरासुरगणान् माल्यैः सर्वतः समवाकिरन्

tasmāc ca girikūṭāgrāt pracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ surāsuragaṇān mālyaiḥ sarvataḥ samavākiran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमः उदधेर् मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः

babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ udadher mathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि

tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्

vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिंश् च भ्राम्यमाणे ऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् न्यपतन् पतगोपेताः पर्वताग्रान् महाद्रुमाः

tasmiṃś ca bhrāmyamāṇe 'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam nyapatan patagopetāḥ parvatāgrān mahādrumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां संघर्षजश् चाग्निर् अर्चिर्भिः प्रज्वलन् मुहुः विद्युद्भिर् इव नीलाभ्रम् आवृणोन् मन्दरं गिरिम्

teṣāṃ saṃgharṣajaś cāgnir arcirbhiḥ prajvalan muhuḥ vidyudbhir iva nīlābhram āvṛṇon mandaraṃ girim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददाह कुञ्जरांश् चैव सिंहांश् चैव विनिःसृतान् विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च

dadāha kuñjarāṃś caiva siṃhāṃś caiva viniḥsṛtān vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अग्निम् अमरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस् ततः वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयाम् आस सर्वतः

tam agnim amaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatas tataḥ vāriṇā meghajenendraḥ śamayām āsa sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नानाविधास् तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश् चौषधीरसाः

tato nānāvidhās tatra susruvuḥ sāgarāmbhasi mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaś cauṣadhīrasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अमृतवीर्याणां रसानां पयसैव च अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्

teṣām amṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य समुद्रस्य तज् जातम् उदकं पयः रसोत्तमैर् विमिश्रं च ततः क्षीराद् अभूद् घृतम्

atha tasya samudrasya taj jātam udakaṃ payaḥ rasottamair vimiśraṃ ca tataḥ kṣīrād abhūd ghṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ब्रह्माणम् आसीनं देवा वरदम् अब्रुवन् श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन् नोद्भवत्य् अमृतं च तत्

tato brahmāṇam āsīnaṃ devā varadam abruvan śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahman nodbhavaty amṛtaṃ ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास् तथा चिरारब्धम् इदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्

ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamās tathā cirārabdham idaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनम् अब्रवीत् विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवान् अत्र परायणम्

tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanam abravīt vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavān atra parāyaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुर् उवाच बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद् ये समास्थिताः क्षोभ्यतां कलशः सर्वैर् मन्दरः परिवर्त्यताम्

viṣṇur uvāca balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitad ye samāsthitāḥ kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvair mandaraḥ parivartyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत उवाच नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस् ते महोदधेः तत् पयः सहिता भूयश् चक्रिरे भृशम् आकुलम्

sūta uvāca nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinas te mahodadheḥ tat payaḥ sahitā bhūyaś cakrire bhṛśam ākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शतसहस्रांशुः समान इव सागरात् प्रसन्नभाः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुर् उज्ज्वलः

tataḥ śatasahasrāṃśuḥ samāna iva sāgarāt prasannabhāḥ samutpannaḥ somaḥ śītāṃśur ujjvalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीर् अनन्तरम् उत्पन्ना घृतात् पाण्डुरवासिनी सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस् तथा

śrīr anantaram utpannā ghṛtāt pāṇḍuravāsinī surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍuras tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौस्तुभश् च मणिर् दिव्य उत्पन्नो ऽमृतसंभवः मरीचिविकचः श्रीमान् नारायणüरोगतः

kaustubhaś ca maṇir divya utpanno 'mṛtasaṃbhavaḥ marīcivikacaḥ śrīmān nārāyaṇaürogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीः सुरा चैव सोमश् च तुरगश् च मनोजवः यतो देवास् ततो जग्मुर् आदित्यपथम् आश्रिताः

śrīḥ surā caiva somaś ca turagaś ca manojavaḥ yato devās tato jagmur ādityapatham āśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्वन्तरिस् ततो देवो वपुष्मान् उदतिष्ठत श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रद् अमृतं यत्र तिष्ठति

dhanvantaris tato devo vapuṣmān udatiṣṭhata śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhrad amṛtaṃ yatra tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् अत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः अमृतार्थे महान् नादो ममेदम् इति जल्पताम्

etad atyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ amṛtārthe mahān nādo mamedam iti jalpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नारायणो मायाम् आस्थितो मोहिनीं प्रभुः स्त्रीरूपम् अद्भुतं कृत्वा दानवान् अभिसंश्रितः

tato nārāyaṇo māyām āsthito mohinīṃ prabhuḥ strīrūpam adbhutaṃ kṛtvā dānavān abhisaṃśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तद् अमृतं तस्यै ददुस् ते मूढचेतसः स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः

tatas tad amṛtaṃ tasyai dadus te mūḍhacetasaḥ striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.