Library·Mahābhārata (critical edition)·1·1.55
वैशंपायन उवाच गुरवे प्राङ् नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः संपूज्य च द्विजान् सर्वांस् तथान्यान् विदुषो जनान्
vaiśaṃpāyana uvāca gurave prāṅ namaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ saṃpūjya ca dvijān sarvāṃs tathānyān viduṣo janān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महर्षेः सर्वलोकेषु विश्रुतस्यास्य धीमतः प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः
maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोतुं पात्रं च राजंस् त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम् गुरोर् वक्तुं परिस्पन्दो मुदा प्रोत्साहतीव माम्
śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃs tvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām guror vaktuṃ parispando mudā protsāhatīva mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृणु राजन् यथा भेदः कुरुपाण्डवयोर् अभूत् राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस् तथैव च
śṛṇu rājan yathā bhedaḥ kurupāṇḍavayor abhūt rājyārthe dyūtasaṃbhūto vanavāsas tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च युद्धम् अभवत् पृथिवीक्षयकारकम् तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते भरतर्षभ
yathā ca yuddham abhavat pṛthivīkṣayakārakam tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृते पितरि ते वीरा वनाद् एत्य स्वमन्दिरम् नचिराद् इव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्
mṛte pitari te vīrā vanād etya svamandiram nacirād iva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तांस् तथा रूपवीर्यौजःसंपन्नान् पौरसंमतान् नामृष्यन् कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ् श्रीयशोभृतः
tāṃs tathā rūpavīryaujaḥsaṃpannān paurasaṃmatān nāmṛṣyan kuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñ śrīyaśobhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश् च सहसौबलः तेषां निग्रहनिर्वासान् विविधांस् ते समाचरन्
tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaś ca sahasaubalaḥ teṣāṃ nigrahanirvāsān vividhāṃs te samācaran
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददाव् अथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः जरयाम् आस तद् वीरः सहान्नेन वृकोदरः
dadāv atha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ jarayām āsa tad vīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर् बद्ध्वा वृकोदरम् तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरम् आव्रजत्
pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punar baddhvā vṛkodaram toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puram āvrajat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा प्रबुद्धः कौन्तेयस् तदा संछिद्य बन्धनम् उदतिष्ठन् महाराज भीमसेनो गतव्यथः
yadā prabuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam udatiṣṭhan mahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनम् अदंशयत् सर्वेष्व् एवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat sarveṣv evāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः मोक्षणे प्रतिघाते च विदुरो ऽवहितो ऽभवत्
teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ mokṣaṇe pratighāte ca viduro 'vahito 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरो ऽपि सुखावहः
svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro 'pi sukhāvahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु विविधोपायैः संवृतैर् विवृतैर् अपि नाशक्नोद् विनिहन्तुं तान् दैवभाव्यर्थरक्षितान्
yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtair vivṛtair api nāśaknod vinihantuṃ tān daivabhāvyartharakṣitān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः संमन्त्र्य सचिवैर् वृषदुःशासनादिभिः धृतराष्ट्रम् अनुज्ञाप्य जातुषं गृहम् आदिशत्
tataḥ saṃmantrya sacivair vṛṣaduḥśāsanādibhiḥ dhṛtarāṣṭram anujñāpya jātuṣaṃ gṛham ādiśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तान् वासयाम् आस पाण्डवान् अमितौजसः अदाहयच् च विस्रब्धान् पावकेन पुनस् तदा
tatra tān vāsayām āsa pāṇḍavān amitaujasaḥ adāhayac ca visrabdhān pāvakena punas tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुरस्यैव वचनात् खनित्री विहिता ततः मोक्षयाम् आस योगेन ते मुक्ताः प्राद्रवन् भयात्
vidurasyaiva vacanāt khanitrī vihitā tataḥ mokṣayām āsa yogena te muktāḥ prādravan bhayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो महावने घोरे हिडिम्बं नाम राक्षसम् भीमसेनो ऽवधीत् क्रुद्धो भुवि भीमपराक्रमः
tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasam bhīmaseno 'vadhīt kruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ संधाय ते वीरा एकचक्रां व्रजंस् तदा ब्रह्मरूपधरा भूत्वा मात्रा सह परंतपाः
atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃs tadā brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ते ब्राह्मणार्थाय बकं हत्वा महाबलम् ब्राह्मणैः सहिता जग्मुः पाञ्चालानां पुरं ततः
tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalam brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुर् अरिंदमाः
te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ viditā hāstinapuraṃ pratyājagmur ariṃdamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च भ्रातृभिर् विग्रहस् तात कथं वो न भवेद् इति अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासो ऽनुचिन्तितः
ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca bhrātṛbhir vigrahas tāta kathaṃ vo na bhaved iti asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso 'nucintitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माज् जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम् वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमन्यवः
tasmāj janapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham vāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोस् ते वचनाज् जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्य् आदाय सर्वशः
tayos te vacanāj jagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnāny ādāya sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ते न्यवसन् राजन् संवत्सरगणान् बहून् वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तो ऽन्यान् महीक्षितः
tatra te nyavasan rājan saṃvatsaragaṇān bahūn vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyān mahīkṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं धर्मप्रधानास् ते सत्यव्रतपरायणाः अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तो ऽहितांस् तदा
evaṃ dharmapradhānās te satyavrataparāyaṇāḥ apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto 'hitāṃs tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजयद् भीमसेनस् तु दिशं प्राचीं महाबलः उदीचीम् अर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस् तथा
ajayad bhīmasenas tu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥ udīcīm arjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणां सहदेवस् तु विजिग्ये परवीरहा एवं चक्रुर् इमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम्
dakṣiṇāṃ sahadevas tu vijigye paravīrahā evaṃ cakrur imāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजता षट्सूर्येवाबभौ पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः
pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā ṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो निमित्ते कस्मिंश् चिद् धर्मराजो युधिष्ठिरः वनं प्रस्थापयाम् आस भ्रातरं वै धनंजयम्
tato nimitte kasmiṃś cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ vanaṃ prasthāpayām āsa bhrātaraṃ vai dhanaṃjayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने ऽवसत् ततो ऽगच्छद् धृषीकेशं द्वारवत्यां कदा चन
sa vai saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ māsaṃ caikaṃ vane 'vasat tato 'gacchad dhṛṣīkeśaṃ dvāravatyāṃ kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धवांस् तत्र बीभत्सुर् भार्यां राजीवलोचनाम् अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम्
labdhavāṃs tatra bībhatsur bhāryāṃ rājīvalocanām anujāṃ vāsudevasya subhadrāṃ bhadrabhāṣiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव संगता सुभद्रा युयुजे प्रीता पाण्डवेनार्जुनेन ह
sā śacīva mahendreṇa śrīḥ kṛṣṇeneva saṃgatā subhadrā yuyuje prītā pāṇḍavenārjunena ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतर्पयच् च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम् बीभत्सुर् वासुदेवेन सहितो नृपसत्तम
atarpayac ca kaunteyaḥ khāṇḍave havyavāhanam bībhatsur vāsudevena sahito nṛpasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नातिभारो हि पार्थस्य केशवेनाभवत् सह व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्व् इव
nātibhāro hi pārthasya keśavenābhavat saha vyavasāyasahāyasya viṣṇoḥ śatruvadheṣv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्थायाग्निर् ददौ चापि गाण्डीवं धनुर् उत्तमम् इषुधी चाक्षयैर् बाणै रथं च कपिलक्षणम्
pārthāyāgnir dadau cāpi gāṇḍīvaṃ dhanur uttamam iṣudhī cākṣayair bāṇai rathaṃ ca kapilakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षयाम् आस बीभत्सुर् मयं तत्र महासुरम् स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम्
mokṣayām āsa bībhatsur mayaṃ tatra mahāsuram sa cakāra sabhāṃ divyāṃ sarvaratnasamācitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः ततो ऽक्षैर् वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम्
tasyāṃ duryodhano mando lobhaṃ cakre sudurmatiḥ tato 'kṣair vañcayitvā ca saubalena yudhiṣṭhiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनं प्रस्थापयाम् आस सप्त वर्षाणि पञ्च च अज्ञातम् एकं राष्ट्रे च तथा वर्षं त्रयोदशम्
vanaṃ prasthāpayām āsa sapta varṣāṇi pañca ca ajñātam ekaṃ rāṣṭre ca tathā varṣaṃ trayodaśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु नालभन्त महाराज ततो युद्धम् अवर्तत
tataś caturdaśe varṣe yācamānāḥ svakaṃ vasu nālabhanta mahārāja tato yuddham avartata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते सर्वम् उत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम् राज्यं विद्रुतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः
tatas te sarvam utsādya hatvā duryodhanaṃ nṛpam rājyaṃ vidrutabhūyiṣṭhaṃ pratyapadyanta pāṇḍavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एतत् पुरावृत्तं तेषाम् अक्लिष्टकर्मणाम् भेदो राज्यविनाशश् च जयश् च जयतां वर
evam etat purāvṛttaṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām bhedo rājyavināśaś ca jayaś ca jayatāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.