Library·Mahābhārata (critical edition)·1·1.69
शकुन्तलोवाच राजन् सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्न् अपि न पश्यसि
śakuntalovāca rājan sarṣapamātrāṇi paracchidrāṇi paśyasi ātmano bilvamātrāṇi paśyann api na paśyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेनका त्रिदशेष्व् एव त्रिदशाश् चानु मेनकाम् ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः
menakā tridaśeṣv eva tridaśāś cānu menakām mamaivodricyate janma duḥṣanta tava janmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिताव् अटसि राजंस् त्वम् अन्तरिक्षे चराम्य् अहम् आवयोर् अन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोर् इव
kṣitāv aṭasi rājaṃs tvam antarikṣe carāmy aham āvayor antaraṃ paśya merusarṣapayor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च भवनान्य् अनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप
mahendrasya kuberasya yamasya varuṇasya ca bhavanāny anusaṃyāmi prabhāvaṃ paśya me nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यश् चापि प्रवादो ऽयं यं प्रवक्ष्यामि ते ऽनघ निदर्शनार्थं न द्वेषात् तच् छ्रुत्वा क्षन्तुम् अर्हसि
satyaś cāpi pravādo 'yaṃ yaṃ pravakṣyāmi te 'nagha nidarśanārthaṃ na dveṣāt tac chrutvā kṣantum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरूपो यावद् आदर्शे नात्मनः पश्यते मुखम् मन्यते तावद् आत्मानम् अन्येभ्यो रूपवत्तरम्
virūpo yāvad ādarśe nātmanaḥ paśyate mukham manyate tāvad ātmānam anyebhyo rūpavattaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु मुखम् आदर्शे विकृतं सो ऽभिवीक्षते तदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम्
yadā tu mukham ādarśe vikṛtaṃ so 'bhivīkṣate tadetaraṃ vijānāti ātmānaṃ netaraṃ janam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीव रूपसंपन्नो न किं चिद् अवमन्यते अतीव जल्पन् दुर्वाचो भवतीह विहेठकः
atīva rūpasaṃpanno na kiṃ cid avamanyate atīva jalpan durvāco bhavatīha viheṭhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः अशुभं वाक्यम् आदत्ते पुरीषम् इव सूकरः
mūrkho hi jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ aśubhaṃ vākyam ādatte purīṣam iva sūkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राज्ञस् तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः गुणवद् वाक्यम् आदत्ते हंसः क्षीरम् इवाम्भसः
prājñas tu jalpatāṃ puṃsāṃ śrutvā vācaḥ śubhāśubhāḥ guṇavad vākyam ādatte haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यान् परिवदन् साधुर् यथा हि परितप्यते तथा परिवदन्न् अन्यांस् तुष्टो भवति दुर्जनः
anyān parivadan sādhur yathā hi paritapyate tathā parivadann anyāṃs tuṣṭo bhavati durjanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिवाद्य यथा वृद्धान् सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम् एवं सज्जनम् आक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः
abhivādya yathā vṛddhān santo gacchanti nirvṛtim evaṃ sajjanam ākruśya mūrkho bhavati nirvṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं जीवन्त्य् अदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः यत्र वाच्याः परैः सन्तः परान् आहुस् तथाविधान्
sukhaṃ jīvanty adoṣajñā mūrkhā doṣānudarśinaḥ yatra vācyāḥ paraiḥ santaḥ parān āhus tathāvidhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो हास्यतरं लोके किं चिद् अन्यन् न विद्यते यत्र दुर्जन इत्य् आह दुर्जनः सज्जनं स्वयम्
ato hāsyataraṃ loke kiṃ cid anyan na vidyate yatra durjana ity āha durjanaḥ sajjanaṃ svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यधर्मच्युतात् पुंसः क्रुद्धाद् आशीविषाद् इव अनास्तिको ऽप्य् उद्विजते जनः किं पुनर् आस्तिकः
satyadharmacyutāt puṃsaḥ kruddhād āśīviṣād iva anāstiko 'py udvijate janaḥ kiṃ punar āstikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयम् उत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं यो ऽवमन्यते तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकान् उपाश्नुते
svayam utpādya vai putraṃ sadṛśaṃ yo 'vamanyate tasya devāḥ śriyaṃ ghnanti na ca lokān upāśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रम् अब्रुवन् उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात् पुत्रं न संत्यजेत्
kulavaṃśapratiṣṭhāṃ hi pitaraḥ putram abruvan uttamaṃ sarvadharmāṇāṃ tasmāt putraṃ na saṃtyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपत्नीप्रभवान् पञ्च लब्धान् क्रीतान् विवर्धितान् कृतान् अन्यासु चोत्पन्नान् पुत्रान् वै मनुर् अब्रवीत्
svapatnīprabhavān pañca labdhān krītān vivardhitān kṛtān anyāsu cotpannān putrān vai manur abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः त्रायन्ते नरकाज् जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्
dharmakīrtyāvahā nṝṇāṃ manasaḥ prītivardhanāḥ trāyante narakāj jātāḥ putrā dharmaplavāḥ pitṝn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुम् अर्हसि आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपते नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वम् इहार्हसि
sa tvaṃ nṛpatiśārdūla na putraṃ tyaktum arhasi ātmānaṃ satyadharmau ca pālayāno mahīpate narendrasiṃha kapaṭaṃ na voḍhuṃ tvam ihārhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरं कूपशताद् वापी वरं वापीशतात् क्रतुः वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशताद् वरम्
varaṃ kūpaśatād vāpī varaṃ vāpīśatāt kratuḥ varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatād varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् अश्वमेधसहस्राद् धि सत्यम् एव विशिष्यते
aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् सत्यं च वदतो राजन् समं वा स्यान् न वा समम्
sarvavedādhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam satyaṃ ca vadato rājan samaṃ vā syān na vā samam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्ति सत्यात् परो धर्मो न सत्याद् विद्यते परम् न हि तीव्रतरं किं चिद् अनृताद् इह विद्यते
nāsti satyāt paro dharmo na satyād vidyate param na hi tīvrataraṃ kiṃ cid anṛtād iha vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजन् सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः मा त्याक्षीः समयं राजन् सत्यं संगतम् अस्तु ते
rājan satyaṃ paraṃ brahma satyaṃ ca samayaḥ paraḥ mā tyākṣīḥ samayaṃ rājan satyaṃ saṃgatam astu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनृते चेत् प्रसङ्गस् ते श्रद्दधासि न चेत् स्वयम् आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम्
anṛte cet prasaṅgas te śraddadhāsi na cet svayam ātmano hanta gacchāmi tvādṛśe nāsti saṃgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋते ऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम् चतुरन्ताम् इमाम् उर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति
ṛte 'pi tvayi duḥṣanta śailarājāvataṃsakām caturantām imām urvīṃ putro me pālayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच एतावद् उक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वाग् उवाचाशरीरिणी ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर् मन्त्रिभिश् चावृतं तदा
vaiśaṃpāyana uvāca etāvad uktvā vacanaṃ prātiṣṭhata śakuntalā athāntarikṣe duḥṣantaṃ vāg uvācāśarīriṇī ṛtvikpurohitācāryair mantribhiś cāvṛtaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्
bhastrā mātā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ bharasva putraṃ duḥṣanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला
retodhāḥ putra unnayati naradeva yamakṣayāt tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाया जनयते पुत्रम् आत्मनो ऽङ्गं द्विधा कृतम् तस्माद् भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप
jāyā janayate putram ātmano 'ṅgaṃ dvidhā kṛtam tasmād bharasva duḥṣanta putraṃ śākuntalaṃ nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूतिर् एषा कस् त्यज्याज् जीवञ् जीवन्तम् आत्मजम् शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्तिं भर पौरव
abhūtir eṣā kas tyajyāj jīvañ jīvantam ātmajam śākuntalaṃ mahātmānaṃ dauḥṣantiṃ bhara paurava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तव्यो ऽयं त्वया यस्माद् अस्माकं वचनाद् अपि तस्माद् भवत्व् अयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः
bhartavyo 'yaṃ tvayā yasmād asmākaṃ vacanād api tasmād bhavatv ayaṃ nāmnā bharato nāma te sutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं वै दिवौकसाम् पुरोहितम् अमात्यांश् च संप्रहृष्टो ऽब्रवीद् इदम्
tac chrutvā pauravo rājā vyāhṛtaṃ vai divaukasām purohitam amātyāṃś ca saṃprahṛṣṭo 'bravīd idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृण्वन्त्व् एतद् भवन्तो ऽस्य देवदूतस्य भाषितम् अहम् अप्य् एवम् एवैनं जानामि स्वयम् आत्मजम्
śṛṇvantv etad bhavanto 'sya devadūtasya bhāṣitam aham apy evam evainaṃ jānāmi svayam ātmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अहं वचनाद् एव गृह्णीयाम् इमम् आत्मजम् भवेद् धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेद् अयम्
yady ahaṃ vacanād eva gṛhṇīyām imam ātmajam bhaved dhi śaṅkā lokasya naivaṃ śuddho bhaved ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत हृष्टः प्रमुदितश् चापि प्रतिजग्राह तं सुतम्
taṃ viśodhya tadā rājā devadūtena bhārata hṛṣṭaḥ pramuditaś cāpi pratijagrāha taṃ sutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्ध्नि चैनम् उपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे सभाज्यमानो विप्रैश् च स्तूयमानश् च बन्दिभिः स मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः
mūrdhni cainam upāghrāya sasnehaṃ pariṣasvaje sabhājyamāno vipraiś ca stūyamānaś ca bandibhiḥ sa mudaṃ paramāṃ lebhe putrasaṃsparśajāṃ nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयाम् आस धर्मतः अब्रवीच् चैव तां राजा सान्त्वपूर्वम् इदं वचः
tāṃ caiva bhāryāṃ dharmajñaḥ pūjayām āsa dharmataḥ abravīc caiva tāṃ rājā sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतो लोकपरोक्षो ऽयं संबन्धो वै त्वया सह तस्माद् एतन् मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम्
kṛto lokaparokṣo 'yaṃ saṃbandho vai tvayā saha tasmād etan mayā devi tvacchuddhyarthaṃ vicāritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्यते चैव लोकस् ते स्त्रीभावान् मयि संगतम् पुत्रश् चायं वृतो राज्ये मया तस्माद् विचारितम्
manyate caiva lokas te strībhāvān mayi saṃgatam putraś cāyaṃ vṛto rājye mayā tasmād vicāritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तो ऽस्म्य् अप्रियं प्रिये प्रणयिन्या विशालाक्षि तत् क्षान्तं ते मया शुभे
yac ca kopitayātyarthaṃ tvayokto 'smy apriyaṃ priye praṇayinyā viśālākṣi tat kṣāntaṃ te mayā śubhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् एवम् उक्त्वा राजर्षिर् दुःषन्तो महिषीं प्रियाम् वासोभिर् अन्नपानैश् च पूजयाम् आस भारत
tām evam uktvā rājarṣir duḥṣanto mahiṣīṃ priyām vāsobhir annapānaiś ca pūjayām āsa bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःषन्तश् च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
duḥṣantaś ca tato rājā putraṃ śākuntalaṃ tadā bharataṃ nāmataḥ kṛtvā yauvarājye 'bhyaṣecayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तत् प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः भास्वरं दिव्यम् अजितं लोकसंनादनं महत्
tasya tat prathitaṃ cakraṃ prāvartata mahātmanaḥ bhāsvaraṃ divyam ajitaṃ lokasaṃnādanaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विजित्य महीपालांश् चकार वशवर्तिनः चचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः
sa vijitya mahīpālāṃś cakāra vaśavartinaḥ cacāra ca satāṃ dharmaṃ prāpa cānuttamaṃ yaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स राजा चक्रवर्त्य् आसीत् सार्वभौमः प्रतापवान् ईजे च बहुभिर् यज्ञैर् यथा शक्रो मरुत्पतिः
sa rājā cakravarty āsīt sārvabhaumaḥ pratāpavān īje ca bahubhir yajñair yathā śakro marutpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याजयाम् आस तं कण्वो दक्षवद् भूरिदक्षिणम् श्रीमान् गोविततं नाम वाजिमेधम् अवाप सः यस्मिन् सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ
yājayām āsa taṃ kaṇvo dakṣavad bhūridakṣiṇam śrīmān govitataṃ nāma vājimedham avāpa saḥ yasmin sahasraṃ padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरताद् भारती कीर्तिर् येनेदं भारतं कुलम् अपरे ये च पूर्वे च भारता इति विश्रुताः
bharatād bhāratī kīrtir yenedaṃ bhārataṃ kulam apare ye ca pūrve ca bhāratā iti viśrutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः बभूवुर् ब्रह्मकल्पाश् च बहवो राजसत्तमाः
bharatasyānvavāye hi devakalpā mahaujasaḥ babhūvur brahmakalpāś ca bahavo rājasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषाम् अपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत महाभागान् देवकल्पान् सत्यार्जवपरायणान्
yeṣām aparimeyāni nāmadheyāni sarvaśaḥ teṣāṃ tu te yathāmukhyaṃ kīrtayiṣyāmi bhārata mahābhāgān devakalpān satyārjavaparāyaṇān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.