Mahābhārata (critical edition) 1.99

भीष्म उवाच पुनर् भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये वक्ष्यामि नियतं मातस् तन् मे निगदतः शृणु

bhīṣma uvāca punar bharatavaṃśasya hetuṃ saṃtānavṛddhaye vakṣyāmi niyataṃ mātas tan me nigadataḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणो गुणवान् कश् चिद् धनेनोपनिमन्त्र्यताम् विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत् प्रजाः

brāhmaṇo guṇavān kaś cid dhanenopanimantryatām vicitravīryakṣetreṣu yaḥ samutpādayet prajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया विहसन्तीव सव्रीडम् इदं वचनम् अब्रवीत्

vaiśaṃpāyana uvāca tataḥ satyavatī bhīṣmaṃ vācā saṃsajjamānayā vihasantīva savrīḍam idaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यम् एतन् महाबाहो यथा वदसि भारत विश्वासात् ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य च न ते शक्यम् अनाख्यातुम् आपद् धीयं तथाविधा

satyam etan mahābāho yathā vadasi bhārata viśvāsāt te pravakṣyāmi saṃtānāya kulasya ca na te śakyam anākhyātum āpad dhīyaṃ tathāvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वम् एव नः कुले धर्मस् त्वं सत्यं त्वं परा गतिः तस्मान् निशम्य वाक्यं मे कुरुष्व यद् अनन्तरम्

tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ parā gatiḥ tasmān niśamya vākyaṃ me kuruṣva yad anantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मयुक्तस्य धर्मात्मन् पितुर् आसीत् तरी मम सा कदा चिद् अहं तत्र गता प्रथमयौवने

dharmayuktasya dharmātman pitur āsīt tarī mama sā kadā cid ahaṃ tatra gatā prathamayauvane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धर्मभृतां श्रेष्ठः परमर्षिः पराशरः आजगाम तरीं धीमांस् तरिष्यन् यमुनां नदीम्

atha dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ paramarṣiḥ parāśaraḥ ājagāma tarīṃ dhīmāṃs tariṣyan yamunāṃ nadīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तार्यमाणो यमुनां माम् उपेत्याब्रवीत् तदा सान्त्वपूर्वं मुनिश्रेष्ठः कामार्तो मधुरं बहु

sa tāryamāṇo yamunāṃ mām upetyābravīt tadā sāntvapūrvaṃ muniśreṣṭhaḥ kāmārto madhuraṃ bahu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अहं शापभीता च पितुर् भीता च भारत वरैर् असुलभैर् उक्ता न प्रत्याख्यातुम् उत्सहे

tam ahaṃ śāpabhītā ca pitur bhītā ca bhārata varair asulabhair uktā na pratyākhyātum utsahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिभूय स मां बालां तेजसा वशम् आनयत् तमसा लोकम् आवृत्य नौगताम् एव भारत

abhibhūya sa māṃ bālāṃ tejasā vaśam ānayat tamasā lokam āvṛtya naugatām eva bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यगन्धो महान् आसीत् पुरा मम जुगुप्सितः तम् अपास्य शुभं गन्धम् इमं प्रादात् स मे मुनिः

matsyagandho mahān āsīt purā mama jugupsitaḥ tam apāsya śubhaṃ gandham imaṃ prādāt sa me muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो माम् आह स मुनिर् गर्भम् उत्सृज्य मामकम् द्वीपे ऽस्या एव सरितः कन्यैव त्वं भविष्यसि

tato mām āha sa munir garbham utsṛjya māmakam dvīpe 'syā eva saritaḥ kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाराशर्यो महायोगी स बभूव महान् ऋषिः कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति स्मृतः

pārāśaryo mahāyogī sa babhūva mahān ṛṣiḥ kanyāputro mama purā dvaipāyana iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो व्यस्य वेदांश् चतुरस् तपसा भगवान् ऋषिः लोके व्यासत्वम् आपेदे कार्ष्ण्यात् कृष्णत्वम् एव च

yo vyasya vedāṃś caturas tapasā bhagavān ṛṣiḥ loke vyāsatvam āpede kārṣṇyāt kṛṣṇatvam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यवादी शमपरस् तपस्वी दग्धकिल्बिषः स नियुक्तो मया व्यक्तं त्वया च अमितद्युते भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणम् अपत्यं जनयिष्यति

satyavādī śamaparas tapasvī dagdhakilbiṣaḥ sa niyukto mayā vyaktaṃ tvayā ca amitadyute bhrātuḥ kṣetreṣu kalyāṇam apatyaṃ janayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि माम् उक्तवांस् तत्र स्मरेः कृत्येषु माम् इति तं स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वम् इच्छसि

sa hi mām uktavāṃs tatra smareḥ kṛtyeṣu mām iti taṃ smariṣye mahābāho yadi bhīṣma tvam icchasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तव ह्य् अनुमते भीष्म नियतं स महातपाः विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु पुत्रान् उत्पादयिष्यति

tava hy anumate bhīṣma niyataṃ sa mahātapāḥ vicitravīryakṣetreṣu putrān utpādayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्षेः कीर्तने तस्य भीष्मः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् धर्मम् अर्थं च कामं च त्रीन् एतान् यो ऽनुपश्यति

maharṣeḥ kīrtane tasya bhīṣmaḥ prāñjalir abravīt dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca trīn etān yo 'nupaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थम् अर्थानुबन्धं च धर्मं धर्मानुबन्धनम् कामं कामानुबन्धं च विपरीतान् पृथक् पृथक् यो विचिन्त्य धिया सम्यग् व्यवस्यति स बुद्धिमान्

artham arthānubandhaṃ ca dharmaṃ dharmānubandhanam kāmaṃ kāmānubandhaṃ ca viparītān pṛthak pṛthak yo vicintya dhiyā samyag vyavasyati sa buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इदं धर्मयुक्तं च हितं चैव कुलस्य नः उक्तं भवत्या यच् छ्रेयः परमं रोचते मम

tad idaṃ dharmayuktaṃ ca hitaṃ caiva kulasya naḥ uktaṃ bhavatyā yac chreyaḥ paramaṃ rocate mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तस्मिन् प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयाम् आस वै मुनिम्

tatas tasmin pratijñāte bhīṣmeṇa kurunandana kṛṣṇadvaipāyanaṃ kālī cintayām āsa vai munim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वेदान् विब्रुवन् धीमान् मातुर् विज्ञाय चिन्तितम् प्रादुर्बभूवाविदितः क्षणेन कुरुनन्दन

sa vedān vibruvan dhīmān mātur vijñāya cintitam prādurbabhūvāviditaḥ kṣaṇena kurunandana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै पूजां तदा दत्त्वा सुताय विधिपूर्वकम् परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नवैर् अभिषिच्य च मुमोच बाष्पं दाशेयी पुत्रं दृष्ट्वा चिरस्य तम्

tasmai pūjāṃ tadā dattvā sutāya vidhipūrvakam pariṣvajya ca bāhubhyāṃ prasnavair abhiṣicya ca mumoca bāṣpaṃ dāśeyī putraṃ dṛṣṭvā cirasya tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् अद्भिः परिषिच्यार्तां महर्षिर् अभिवाद्य च मातरं पूर्वजः पुत्रो व्यासो वचनम् अब्रवीत्

tām adbhiḥ pariṣicyārtāṃ maharṣir abhivādya ca mātaraṃ pūrvajaḥ putro vyāso vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्या यद् अभिप्रेतं तद् अहं कर्तुम् आगतः शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव

bhavatyā yad abhipretaṃ tad ahaṃ kartum āgataḥ śādhi māṃ dharmatattvajñe karavāṇi priyaṃ tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै पूजां ततो ऽकार्षीत् पुरोधाः परमर्षये स च तां प्रतिजग्राह विधिवन् मन्त्रपूर्वकम्

tasmai pūjāṃ tato 'kārṣīt purodhāḥ paramarṣaye sa ca tāṃ pratijagrāha vidhivan mantrapūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् आसनगतं माता पृष्ट्वा कुशलम् अव्ययम् सत्यवत्य् अभिवीक्ष्यैनम् उवाचेदम् अनन्तरम्

tam āsanagataṃ mātā pṛṣṭvā kuśalam avyayam satyavaty abhivīkṣyainam uvācedam anantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातापित्रोः प्रजायन्ते पुत्राः साधारणाः कवे तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशयः

mātāpitroḥ prajāyante putrāḥ sādhāraṇāḥ kave teṣāṃ pitā yathā svāmī tathā mātā na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधातृविहितः स त्वं यथा मे प्रथमः सुतः विचित्रवीर्यो ब्रह्मर्षे तथा मे ऽवरजः सुतः

vidhātṛvihitaḥ sa tvaṃ yathā me prathamaḥ sutaḥ vicitravīryo brahmarṣe tathā me 'varajaḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैव पितृतो भीष्मस् तथा त्वम् अपि मातृतः भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे

yathaiva pitṛto bhīṣmas tathā tvam api mātṛtaḥ bhrātā vicitravīryasya yathā vā putra manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं शांतनवः सत्यं पालयन् सत्यविक्रमः बुद्धिं न कुरुते ऽपत्ये तथा राज्यानुशासने

ayaṃ śāṃtanavaḥ satyaṃ pālayan satyavikramaḥ buddhiṃ na kurute 'patye tathā rājyānuśāsane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वं व्यपेक्षया भ्रातुः संतानाय कुलस्य च भीष्मस्य चास्य वचनान् नियोगाच् च ममानघ

sa tvaṃ vyapekṣayā bhrātuḥ saṃtānāya kulasya ca bhīṣmasya cāsya vacanān niyogāc ca mamānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्रोशाच् च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च आनृशंस्येन यद् ब्रूयां तच् छ्रुत्वा कर्तुम् अर्हसि

anukrośāc ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ rakṣaṇāya ca ānṛśaṃsyena yad brūyāṃ tac chrutvā kartum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवीयसस् तव भ्रातुर् भार्ये सुरसुतोपमे रूपयौवनसंपन्ने पुत्रकामे च धर्मतः

yavīyasas tava bhrātur bhārye surasutopame rūpayauvanasaṃpanne putrakāme ca dharmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोर् उत्पादयापत्यं समर्थो ह्य् असि पुत्रक अनुरूपं कुलस्यास्य संतत्याः प्रसवस्य च

tayor utpādayāpatyaṃ samartho hy asi putraka anurūpaṃ kulasyāsya saṃtatyāḥ prasavasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यास उवाच वेत्थ धर्मं सत्यवति परं चापरम् एव च यथा च तव धर्मज्ञे धर्मे प्रणिहिता मतिः

vyāsa uvāca vettha dharmaṃ satyavati paraṃ cāparam eva ca yathā ca tava dharmajñe dharme praṇihitā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अहं त्वन्नियोगाद् धर्मम् उद्दिश्य कारणम् ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं ह्य् एतत् पुरातनम्

tasmād ahaṃ tvanniyogād dharmam uddiśya kāraṇam īpsitaṃ te kariṣyāmi dṛṣṭaṃ hy etat purātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रातुः पुत्रान् प्रदास्यामि मित्रावरुणयोः समान् व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टम् इह यन् मया

bhrātuḥ putrān pradāsyāmi mitrāvaruṇayoḥ samān vrataṃ caretāṃ te devyau nirdiṣṭam iha yan mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यतः न हि माम् अव्रतोपेता उपेयात् का चिद् अङ्गना

saṃvatsaraṃ yathānyāyaṃ tataḥ śuddhe bhaviṣyataḥ na hi mām avratopetā upeyāt kā cid aṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यवत्य् उवाच यथा सद्यः प्रपद्येत देवी गर्भं तथा कुरु अराजकेषु राष्ट्रेषु नास्ति वृष्टिर् न देवताः

satyavaty uvāca yathā sadyaḥ prapadyeta devī garbhaṃ tathā kuru arājakeṣu rāṣṭreṣu nāsti vṛṣṭir na devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् अराजकं राष्ट्रं शक्यं धारयितुं प्रभो तस्माद् गर्भं समाधत्स्व भीष्मस् तं वर्धयिष्यति

katham arājakaṃ rāṣṭraṃ śakyaṃ dhārayituṃ prabho tasmād garbhaṃ samādhatsva bhīṣmas taṃ vardhayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यास उवाच यदि पुत्रः प्रदातव्यो मया क्षिप्रम् अकालिकम् विरूपतां मे सहताम् एतद् अस्याः परं व्रतम्

vyāsa uvāca yadi putraḥ pradātavyo mayā kṣipram akālikam virūpatāṃ me sahatām etad asyāḥ paraṃ vratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि मे सहते गन्धं रूपं वेषं तथा वपुः अद्यैव गर्भं कौसल्या विशिष्टं प्रतिपद्यताम्

yadi me sahate gandhaṃ rūpaṃ veṣaṃ tathā vapuḥ adyaiva garbhaṃ kausalyā viśiṣṭaṃ pratipadyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशंपायन उवाच समागमनम् आकाङ्क्षन्न् इति सो ऽन्तर्हितो मुनिः ततो ऽभिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम् धर्म्यम् अर्थसमायुक्तम् उवाच वचनं हितम्

vaiśaṃpāyana uvāca samāgamanam ākāṅkṣann iti so 'ntarhito muniḥ tato 'bhigamya sā devī snuṣāṃ rahasi saṃgatām dharmyam arthasamāyuktam uvāca vacanaṃ hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौसल्ये धर्मतन्त्रं यद् ब्रवीमि त्वां निबोध मे भरतानां समुच्छेदो व्यक्तं मद्भाग्यसंक्षयात्

kausalye dharmatantraṃ yad bravīmi tvāṃ nibodha me bharatānāṃ samucchedo vyaktaṃ madbhāgyasaṃkṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यथितां मां च संप्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम् भीष्मो बुद्धिम् अदान् मे ऽत्र धर्मस्य च विवृद्धये

vyathitāṃ māṃ ca saṃprekṣya pitṛvaṃśaṃ ca pīḍitam bhīṣmo buddhim adān me 'tra dharmasya ca vivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा च बुद्धिस् तवाधीना पुत्रि ज्ञातं मयेति ह नष्टं च भारतं वंशं पुनर् एव समुद्धर

sā ca buddhis tavādhīnā putri jñātaṃ mayeti ha naṣṭaṃ ca bhārataṃ vaṃśaṃ punar eva samuddhara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रं जनय सुश्रोणि देवराजसमप्रभम् स हि राज्यधुरं गुर्वीम् उद्वक्ष्यति कुलस्य नः

putraṃ janaya suśroṇi devarājasamaprabham sa hi rājyadhuraṃ gurvīm udvakṣyati kulasya naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा धर्मतो ऽनुनीयैनां कथं चिद् धर्मचारिणीम् भोजयाम् आस विप्रांश् च देवर्षीन् अतिथींस् तथा

sā dharmato 'nunīyaināṃ kathaṃ cid dharmacāriṇīm bhojayām āsa viprāṃś ca devarṣīn atithīṃs tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.