Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.168
युधिष्ठिर उवाच धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः धर्मम् आश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुम् अर्हसि पार्थिव
yudhiṣṭhira uvāca dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhasi pārthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलं तपः बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया
bhīṣma uvāca sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् यस्मिंस् तु विनये यो यो याति विनिश्चयम् स तम् एवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम
yasmin yasmiṃs tu vinaye yo yo yāti viniścayam sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा च पर्येति लोकतन्त्रम् असारवत् तथा तथा विरागो ऽत्र जायते नात्र संशयः
yathā yathā ca paryeti lokatantram asāravat tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान् नरः
evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimān naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते यया बुद्ध्या नुदेच् छोकं तन् मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte yayā buddhyā nudec chokaṃ tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते अहो दुःखम् इति ध्यायञ् शोकस्यापचितिं चरेत्
bhīṣma uvāca naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte aho duḥkham iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् यथा सेनजितं विप्रः कश् चिद् इत्य् अब्रवीद् वचः
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yathā senajitaṃ vipraḥ kaś cid ity abravīd vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् विषण्णवदनं दृष्ट्वा विप्रो वचनम् अब्रवीत्
putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं नु खल्व् असि मूढस् त्वं शोच्यः किम् अनुशोचसि यदा त्वाम् अपि शोचन्तः शोच्या यास्यन्ति तां गतिम्
kiṃ nu khalv asi mūḍhas tvaṃ śocyaḥ kim anuśocasi yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन् पर्युपासते सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्
tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājan paryupāsate sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेनजिद् उवाच का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस् तपोधन किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत् प्राप्य न विषीदसि
senajid uvāca kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhis tapodhana kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yat prāpya na viṣīdasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मण उवाच पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषक्तानि सर्वशः आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम
brāhmaṇa uvāca paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मम तथान्येषाम् इति बुद्ध्या न मे व्यथा एतां बुद्धिम् अहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे
yathā mama tathānyeṣām iti buddhyā na me vyathā etāṃ buddhim ahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं पुत्राश् च पौत्राश् च ज्ञातयो बान्धवास् तथा तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो हि तैर् ध्रुवम्
evaṃ putrāś ca pautrāś ca jñātayo bāndhavās tathā teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदर्शनाद् आपतितः पुनश् चादर्शनं गतः न त्वासौ वेद न त्वं तं कः सन् कम् अनुशोचसि
adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ san kam anuśocasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम् सुखात् संजायते दुःखम् एवम् एतत् पुनः पुनः सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्
tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham sukhāt saṃjāyate duḥkham evam etat punaḥ punaḥ sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखात् त्वं दुःखम् आपन्नः पुनर् आपत्स्यसे सुखम् न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्
sukhāt tvaṃ duḥkham āpannaḥ punar āpatsyase sukham na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय शत्रवः न च प्रज्ञालम् अर्थानां न सुखानाम् अलं धनम्
nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ na ca prajñālam arthānāṃ na sukhānām alaṃ dhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न बुद्धिर् धनलाभाय न जाड्यम् असमृद्धये लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जडं कविम् दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्
buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धेनुर् वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस् तस्करस्य च पयः पिबति यस् तस्या धेनुस् तस्येति निश्चयः
dhenur vatsasya gopasya svāminas taskarasya ca payaḥ pibati yas tasyā dhenus tasyeti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ते नराः सुखम् एधन्ते क्लिश्यत्य् अन्तरितो जनः
ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ te narāḥ sukham edhante kliśyaty antarito janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे अन्त्यप्राप्तिं सुखाम् आहुर् दुःखम् अन्तरम् अन्तयोः
antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire antyaprāptiṃ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये तु बुद्धिसुखं प्राप्ता द्वंद्वातीता विमत्सराः तान् नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदा चन
ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ tān naivārthā na cānarthā vyathayanti kadā cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ये बुद्धिम् अप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश् च मूढताम् ते ऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापम् उपयान्ति च
atha ye buddhim aprāptā vyatikrāntāś ca mūḍhatām te 'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpam upayānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः
nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं दुःखान्तम् आलस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् भूतिश् चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे
sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam bhūtiś caiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं वा यदि वा दुःखं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम् प्राप्तं प्राप्तम् उपासीत हृदयेनापराजितः
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम्
śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुम् अनसूयकम् दान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम्
buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣum anasūyakam dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश् चरेद् बुधः उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुम् अर्हति
etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaś cared budhaḥ udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्निमित्तं भवेच् छोकस् त्रासो वा दुःखम् एव वा आयासो वा यतोमूलस् तद् एकाङ्गम् अपि त्यजेत्
yannimittaṃ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् यत् त्यजति कामानां तत् सुखस्याभिपूर्यते कामानुसारी पुरुषः कामान् अनु विनश्यति
yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् च कामसुखं लोके यच् च दिव्यं महत् सुखम् तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्
yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम्
pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एव किलैतानि प्रियाण्य् एवाप्रियाणि च जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
evam eva kilaitāni priyāṇy evāpriyāṇi ca jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एवं बुद्धिम् आस्थाय सुखं जीवेद् गुणान्वितः सर्वान् कामाञ् जुगुप्सेत सङ्गान् कुर्वीत पृष्ठतः वृत्त एष हृदि प्रौढो मृत्युर् एष मनोमयः
tad evaṃ buddhim āsthāya sukhaṃ jīved guṇānvitaḥ sarvān kāmāñ jugupseta saṅgān kurvīta pṛṣṭhataḥ vṛtta eṣa hṛdi prauḍho mṛtyur eṣa manomayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा संहरते कामान् कूर्मो ऽङ्गानीव सर्वशः तदात्मज्योतिर् आत्मा च आत्मन्य् एव प्रसीदति
yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ tadātmajyotir ātmā ca ātmany eva prasīdati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं चिद् एव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् तद् एव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा
kiṃ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam tad eva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान् न बिभ्यति यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यसि
ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः यो ऽसौ प्राणान्तिको रोगस् तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः श्रूयन्ति पार्थिव यथा सा कृच्छ्रकाले ऽपि लेभे धर्मं सनातनम्
atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva yathā sā kṛcchrakāle 'pi lebhe dharmaṃ sanātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद् विनाकृता अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिम् आस्थापयत् तदा
saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīd vinākṛtā atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhim āsthāpayat tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिङ्गलोवाच उन्मत्ताहम् अनुन्मत्तं कान्तम् अन्ववसं चिरम् अन्तिके रमणं सन्तं नैनम् अध्यगमं पुरा
piṅgalovāca unmattāham anunmattaṃ kāntam anvavasaṃ ciram antike ramaṇaṃ santaṃ nainam adhyagamaṃ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्थूणं नवद्वारम् अपिधास्याम्य् अगारकम् का हि कान्तम् इहायान्तम् अयं कान्तेति मंस्यते
ekasthūṇaṃ navadvāram apidhāsyāmy agārakam kā hi kāntam ihāyāntam ayaṃ kānteti maṃsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः न पुनर् वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धास्मि जागृमि
akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ na punar vañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgṛmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थो ऽपि भवत्य् अर्थो दैवात् पूर्वकृतेन वा संबुद्धाहं निराकारा नाहम् अद्याजितेन्द्रिया
anartho 'pi bhavaty artho daivāt pūrvakṛtena vā saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāham adyājitendriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् आशाम् अनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला
sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham āśām anāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच एतैश् चान्यैश् च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन् मुमुदे सुखम्
bhīṣma uvāca etaiś cānyaiś ca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ paryavasthāpito rājā senajin mumude sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.