Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.175
युधिष्ठिर उवाच कुतः सृष्टम् इदं विश्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् प्रलये च कम् अभ्येति तन् मे ब्रूहि पितामह
yudhiṣṭhira uvāca kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam pralaye ca kam abhyeti tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्माव् अथो कथम्
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः अस्माल् लोकाद् अमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान्
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ asmāl lokād amuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् भृगुणाभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते
bhīṣma uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानम् इवौजसा भृगुं महर्षिम् आसीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत
kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānam ivaujasā bhṛguṃ maharṣim āsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्माव् अथो कथम्
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः परलोकम् इमं चापि सर्वं शंसतु नो भवान्
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ paralokam imaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स भगवान् पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् महर्षिर् ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत्
evaṃ sa bhagavān pṛṣṭo bharadvājena saṃśayam maharṣir brahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसो नाम विख्यातः श्रुतपूर्वो महर्षिभिः अनादिनिधनो देवस् तथाभेद्यो ऽजरामरः
mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ anādinidhano devas tathābhedyo 'jarāmaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षरो ऽव्ययः यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च
avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣaro 'vyayaḥ yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽसृजत् प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः आकाशम् इति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः
so 'sṛjat prathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ ākāśam iti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशाद् अभवद् वारि सलिलाद् अग्निमारुतौ अग्निमारुतसंयोगात् ततः समभवन् मही
ākāśād abhavad vāri salilād agnimārutau agnimārutasaṃyogāt tataḥ samabhavan mahī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तेजोमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा तस्मात् पद्मात् समभवद् ब्रह्मा वेदमयो निधिः
tatas tejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā tasmāt padmāt samabhavad brahmā vedamayo nidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ब्रह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः
ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलास् तस्यास्थिसंज्ञास् तु मेदो मांसं च मेदिनी समुद्रास् तस्य रुधिरम् आकाशम् उदरं तथा
śailās tasyāsthisaṃjñās tu medo māṃsaṃ ca medinī samudrās tasya rudhiram ākāśam udaraṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पवनश् चैव निःश्वासस् तेजो ऽग्निर् निम्नगाः सिराः अग्नीषोमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते
pavanaś caiva niḥśvāsas tejo 'gnir nimnagāḥ sirāḥ agnīṣomau tu candrārkau nayane tasya viśrute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नभश् चोर्ध्वं शिरस् तस्य क्षितिः पादौ दिशो भुजौ दुर्विज्ञेयो ह्य् अनन्तत्वात् सिद्धैर् अपि न संशयः
nabhaś cordhvaṃ śiras tasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau durvijñeyo hy anantatvāt siddhair api na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव भगवान् विष्णुर् अनन्त इति विश्रुतः सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः
sa eva bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै यतः समभवद् विश्वं पृष्टो ऽहं यद् इह त्वया
ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai yataḥ samabhavad viśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yad iha tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च कान्य् अत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मे ऽर्थतः
bharadvāja uvāca gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca kāny atra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me 'rthataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुर् उवाच अनन्तम् एतद् आकाशं सिद्धचारणसेवितम् रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते
bhṛgur uvāca anantam etad ākāśaṃ siddhacāraṇasevitam ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं गतेर् अधस्तात् तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्वराश् चाग्निवर्चसः
ūrdhvaṃ gater adhastāt tu candrādityau na dṛśyataḥ tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāś cāgnivarcasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते चाप्य् अन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः दुर्गमत्वाद् अनन्तत्वाद् इति मे विद्धि मानद
te cāpy antaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ durgamatvād anantatvād iti me viddhi mānada
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरिष्टोपरिष्टात् तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः निरुद्धम् एतद् आकाशम् अप्रमेयं सुरैर् अपि
upariṣṭopariṣṭāt tu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ niruddham etad ākāśam aprameyaṃ surair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्यन्ते समुद्रास् तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् तमसो ऽन्ते जलं प्राहुर् जलस्यान्ते ऽग्निर् एव च
pṛthivyante samudrās tu samudrānte tamaḥ smṛtam tamaso 'nte jalaṃ prāhur jalasyānte 'gnir eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः तदन्ते पुनर् आकाशम् आकाशान्ते पुनर् जलम्
rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ tadante punar ākāśam ākāśānte punar jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैर् अपि
evam antaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च आकाशसदृशा ह्य् एते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात्
agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca ākāśasadṛśā hy ete bhidyante tattvadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा अदृश्याय त्व् अगम्याय कः प्रमाणम् उदाहरेत्
paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā adṛśyāya tv agamyāya kaḥ pramāṇam udāharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः तदा गौणम् अनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः
siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ tadā gauṇam anantasya nāmānanteti viśrutam nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु दिव्यं तद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः को ऽन्यस् तद् वेदितुं शक्तो यो ऽपि स्यात् तद्विधो ऽपरः
yadā tu divyaṃ tadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ ko 'nyas tad vedituṃ śakto yo 'pi syāt tadvidho 'paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान् प्रभुः ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिर् अनुत्तमः
tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimān prabhuḥ brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatir anuttamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच पुष्कराद् यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान् संदेह एव मे
bharadvāja uvāca puṣkarād yadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavān saṃdeha eva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुर् उवाच मानसस्येह या मूर्तिर् ब्रह्मत्वं समुपागता तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्मम् उच्यते
bhṛgur uvāca mānasasyeha yā mūrtir brahmatvaṃ samupāgatā tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर् गगनम् उच्छ्रितः तस्य मध्ये स्थितो लोकान् सृजते जगतः प्रभुः
karṇikā tasya padmasya merur gaganam ucchritaḥ tasya madhye sthito lokān sṛjate jagataḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.