Mahābhārata (critical edition) 12.180

भृगुर् उवाच न प्रणाशो ऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते

bhṛgur uvāca na praṇāśo 'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शरीराश्रितो जीवस् तस्मिन् नष्टे प्रणश्यति यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः

na śarīrāśrito jīvas tasmin naṣṭe praṇaśyati yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरद्वाज उवाच अग्नेर् यथा तथा तस्य यदि नाशो न विद्यते इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर् नोपलभ्यते

bharadvāja uvāca agner yathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate indhanasyopayogānte sa cāgnir nopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नश्यतीत्य् एव जानामि शान्तम् अग्निम् अनिन्धनम् गतिर् यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते

naśyatīty eva jānāmi śāntam agnim anindhanam gatir yasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृगुर् उवाच समिधाम् उपयोगान्ते सन्न् एवाग्निर् न दृश्यते आकाशानुगतत्वाद् धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः

bhṛgur uvāca samidhām upayogānte sann evāgnir na dṛśyate ākāśānugatatvād dhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्य् आकाशवत् स्थितः न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद् यथा ज्योतिर् न संशयः

tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hy ākāśavat sthitaḥ na gṛhyate susūkṣmatvād yathā jyotir na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणान् धारयते ह्य् अग्निः स जीव उपधार्यताम् वायुसंधारणो ह्य् अग्निर् नश्यत्य् उच्छ्वासनिग्रहात्

prāṇān dhārayate hy agniḥ sa jīva upadhāryatām vāyusaṃdhāraṇo hy agnir naśyaty ucchvāsanigrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तद् अचेतनम् पतितं याति भूमित्वम् अयनं तस्य हि क्षितिः

tasmin naṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tad acetanam patitaṃ yāti bhūmitvam ayanaṃ tasya hi kṣitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च आकाशं पवनो ऽभ्येति ज्योतिस् तम् अनुगच्छति तत्र त्रयाणाम् एकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्

jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca ākāśaṃ pavano 'bhyeti jyotis tam anugacchati tatra trayāṇām ekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र खं तत्र पवनस् तत्राग्निर् यत्र मारुतः अमूर्तयस् ते विज्ञेया आपो मूर्तास् तथा क्षितिः

yatra khaṃ tatra pavanas tatrāgnir yatra mārutaḥ amūrtayas te vijñeyā āpo mūrtās tathā kṣitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरद्वाज उवाच यद्य् अग्निमारुतौ भूमिः खम् आपश् च शरीरिषु जीवः किंलक्षणस् तत्रेत्य् एतद् आचक्ष्व मे ऽनघ

bharadvāja uvāca yady agnimārutau bhūmiḥ kham āpaś ca śarīriṣu jīvaḥ kiṃlakṣaṇas tatrety etad ācakṣva me 'nagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते शरीरे प्राणिनां जीवं ज्ञातुम् इच्छामि यादृशम्

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute śarīre prāṇināṃ jīvaṃ jñātum icchāmi yādṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते

māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥsnāyvasthisaṃcaye bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् अजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् शारीरे मानसे दुःखे कस् तां वेदयते रुजम्

yady ajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam śārīre mānase duḥkhe kas tāṃ vedayate rujam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज् जीवो निरर्थकः

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat maharṣe manasi vyagre tasmāj jīvo nirarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं पश्यति यद् दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा मनसि व्याकुले तद् धि पश्यन्न् अपि न पश्यति

sarvaṃ paśyati yad dṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā manasi vyākule tad dhi paśyann api na paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पश्यति न च ब्रूते न शृणोति न जिघ्रति न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः

na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृष्यति क्रुध्यति च कः शोचत्य् उद्विजते च कः इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचम् ईरयते च कः

hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocaty udvijate ca kaḥ icchati dhyāyati dveṣṭi vācam īrayate ca kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृगुर् उवाच न पञ्चसाधारणम् अत्र किं चिच्; छरीरम् एको वहते ऽन्तरात्मा स वेत्ति गन्धांश् च रसाञ् श्रुतिं च; स्पर्शं च रूपं च गुणाश् च ये ऽन्ये

bhṛgur uvāca na pañcasādhāraṇam atra kiṃ cic; charīram eko vahate 'ntarātmā sa vetti gandhāṃś ca rasāñ śrutiṃ ca; sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāś ca ye 'nye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी; स सर्वगात्रानुगतो ऽन्तरात्मा स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र; तद्विप्रयोगात् तु न वेत्ति देहः

pañcātmake pañcaguṇapradarśī; sa sarvagātrānugato 'ntarātmā sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tadviprayogāt tu na vetti dehaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश् च पावके तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा स नश्यति

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaś ca pāvake tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्मयं सर्वम् एवेदम् आपो मूर्तिः शरीरिणाम् तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्

ammayaṃ sarvam evedam āpo mūrtiḥ śarīriṇām tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् तस्मिन् यः संश्रितो देहे ह्य् अब्बिन्दुर् इव पुष्करे

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam tasmin yaḥ saṃśrito dehe hy abbindur iva puṣkare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् तमो रजश् च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणान् इमान्

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇān imān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदं वदन्ति; प्रावर्तयद् यो भुवनानि सप्त

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti; prāvartayad yo bhuvanāni sapta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जीवनाशो ऽस्ति हि देहभेदे; मिथ्यैतद् आहुर् मृत इत्य् अबुद्धाः जीवस् तु देहान्तरितः प्रयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः

na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mṛta ity abuddhāḥ jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश् चरति संवृतः दृश्यते त्व् अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaś carati saṃvṛtaḥ dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ laghvāhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखम् अक्षयम् अश्नुते

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukham akṣayam aśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानसो ऽग्निः शरीरेषु जीव इत्य् अभिधीयते सृष्टिः प्रजापतेर् एषा भूताध्यात्मविनिश्चये

mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ity abhidhīyate sṛṣṭiḥ prajāpater eṣā bhūtādhyātmaviniścaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.