Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.200
युधिष्ठिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ पुण्डरीकाक्षम् अच्युतम् कर्तारम् अकृतं विष्णुं भूतानां प्रभवाप्ययम्
yudhiṣṭhira uvāca pitāmaha mahāprājña puṇḍarīkākṣam acyutam kartāram akṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणं हृषीकेशं गोविन्दम् अपराजितम् तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ श्रोतुम् इच्छामि केशवम्
nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindam aparājitam tattvena bharataśreṣṭha śrotum icchāmi keśavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच श्रुतो ऽयम् अर्थो रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च
bhīṣma uvāca śruto 'yam artho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असितो देवलस् तात वाल्मीकिश् च महातपाः मार्कण्डेयश् च गोविन्दे कथयत्य् अद्भुतं महत्
asito devalas tāta vālmīkiś ca mahātapāḥ mārkaṇḍeyaś ca govinde kathayaty adbhutaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशवो भरतश्रेष्ठ भगवान् ईश्वरः प्रभुः पुरुषः सर्वम् इत्य् एव श्रूयते बहुधा विभुः
keśavo bharataśreṣṭha bhagavān īśvaraḥ prabhuḥ puruṣaḥ sarvam ity eva śrūyate bahudhā vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं तु यानि विदुर् लोके ब्राह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः माहात्म्यानि महाबाहो शृणु तानि युधिष्ठिर
kiṃ tu yāni vidur loke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यानि चाहुर् मनुष्येन्द्र ये पुराणविदो जनाः अशेषेण हि गोविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्य् अहम्
yāni cāhur manuṣyendra ye purāṇavido janāḥ aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tāny aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः वायुर् ज्योतिस् तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत्
mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ vāyur jyotis tathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः प्रभुः अप्स्व् एव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः
sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ apsv eva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतेजोमयस् तस्मिञ् शयानः शयने शुभे सो ऽग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणम् अचिन्तयत्
sarvatejomayas tasmiñ śayānaḥ śayane śubhe so 'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam acintayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती
āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तस्मिन् महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्मम् अजायत
tatas tasmin mahābāho prādurbhūte mahātmani bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmam ajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र भगवान् देवः पुष्करे भासयन् दिशः ब्रह्मा समभवत् तात सर्वभूतपितामहः
sa tatra bhagavān devaḥ puṣkare bhāsayan diśaḥ brahmā samabhavat tāta sarvabhūtapitāmahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्न् अपि महाबाहो प्रादुर्भूते महात्मनि तमसः पूर्वजो जज्ञे मधुर् नाम महासुरः
tasminn api mahābāho prādurbhūte mahātmani tamasaḥ pūrvajo jajñe madhur nāma mahāsuraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उग्रम् उग्रकर्माणम् उग्रां बुद्धिं समास्थितम् ब्रह्मणोपचितिं कुर्वञ् जघान पुरुषोत्तमः
tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तात वधात् सर्वे देवदानवमानवाः मधुसूदनम् इत्य् आहुर् वृषभं सर्वसात्वताम्
tasya tāta vadhāt sarve devadānavamānavāḥ madhusūdanam ity āhur vṛṣabhaṃ sarvasātvatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा तु ससृजे पुत्रान् मानसान् दक्षसप्तमान् मरीचिम् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
brahmā tu sasṛje putrān mānasān dakṣasaptamān marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजद् अग्रजम् मानसं जनयाम् आस तैजसं ब्रह्मसत्तमम्
marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjad agrajam mānasaṃ janayām āsa taijasaṃ brahmasattamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गुष्ठाद् असृजद् ब्रह्मा मरीचेर् अपि पूर्वजम् सो ऽभवद् भरतश्रेष्ठ दक्षो नाम प्रजापतिः
aṅguṣṭhād asṛjad brahmā marīcer api pūrvajam so 'bhavad bharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पूर्वम् अजायन्त दश तिस्रश् च भारत प्रजापतेर् दुहितरस् तासां ज्येष्ठाभवद् दितिः
tasya pūrvam ajāyanta daśa tisraś ca bhārata prajāpater duhitaras tāsāṃ jyeṣṭhābhavad ditiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर् महायशाः मारीचः कश्यपस् तात सर्वासाम् अभवत् पतिः
sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtir mahāyaśāḥ mārīcaḥ kaśyapas tāta sarvāsām abhavat patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पाद्य तु महाभागस् तासाम् अवरजा दश ददौ धर्माय धर्मज्ञो दक्ष एव प्रजापतिः
utpādya tu mahābhāgas tāsām avarajā daśa dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश् चामिततेजसः विश्वेदेवाश् च साध्याश् च मरुत्वन्तश् च भारत
dharmasya vasavaḥ putrā rudrāś cāmitatejasaḥ viśvedevāś ca sādhyāś ca marutvantaś ca bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरास् तु यवीयस्यस् ताभ्यो ऽन्याः सप्तविंशतिः सोमस् तासां महाभागः सर्वासाम् अभवत् पतिः
aparās tu yavīyasyas tābhyo 'nyāḥ saptaviṃśatiḥ somas tāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsām abhavat patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतरास् तु व्यजायन्त गन्धर्वांस् तुरगान् द्विजान् गाश् च किंपुरुषान् मत्स्यान् औद्भिदांश् च वनस्पतीन्
itarās tu vyajāyanta gandharvāṃs turagān dvijān gāś ca kiṃpuruṣān matsyān audbhidāṃś ca vanaspatīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यान् अदितिर् जज्ञे देवश्रेष्ठान् महाबलान् तेषां विष्णुर् वामनो ऽभूद् गोविन्दश् चाभवत् प्रभुः
ādityān aditir jajñe devaśreṣṭhān mahābalān teṣāṃ viṣṇur vāmano 'bhūd govindaś cābhavat prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य विक्रमणाद् एव देवानां श्रीर् व्यवर्धत दानवाश् च पराभूता दैतेयी चासुरी प्रजा
tasya vikramaṇād eva devānāṃ śrīr vyavardhata dānavāś ca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विप्रचित्तिप्रधानांश् च दानवान् असृजद् दनुः दितिस् तु सर्वान् असुरान् महासत्त्वान् व्यजायत
vipracittipradhānāṃś ca dānavān asṛjad danuḥ ditis tu sarvān asurān mahāsattvān vyajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः पूर्वाह्णं चापराह्णं च सर्वम् एवान्वकल्पयत्
ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ pūrvāhṇaṃ cāparāhṇaṃ ca sarvam evānvakalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्द्यापः सो ऽसृजन् मेघांस् तथा स्थावरजङ्गमान् पृथिवीं सो ऽसृजद् विश्वां सहितां भूरितेजसा
buddyāpaḥ so 'sṛjan meghāṃs tathā sthāvarajaṅgamān pṛthivīṃ so 'sṛjad viśvāṃ sahitāṃ bhūritejasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कृष्णो महाबाहुः पुनर् एव युधिष्ठिर ब्राह्मणानां शतं श्रेष्ठं मुखाद् असृजत प्रभुः
tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punar eva yudhiṣṭhira brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhād asṛjata prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाहुभ्यां क्षत्रियशतं वैश्यानाम् ऊरुतः शतम् पद्भ्यां शूद्रशतं चैव केशवो भरतर्षभ
bāhubhyāṃ kṣatriyaśataṃ vaiśyānām ūrutaḥ śatam padbhyāṃ śūdraśataṃ caiva keśavo bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एवं चतुरो वर्णान् समुत्पाद्य महायशाः अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारम् अकरोत् प्रभुः
sa evaṃ caturo varṇān samutpādya mahāyaśāḥ adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāram akarot prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद् यावद् अभूच् छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् तावत् तावद् अजीवंस् ते नासीद् यमकृतं भयम्
yāvad yāvad abhūc chraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām tāvat tāvad ajīvaṃs te nāsīd yamakṛtaṃ bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चैषां मैथुनो धर्मो बभूव भरतर्षभ संकल्पाद् एव चैतेषाम् अपत्यम् उदपद्यत
na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha saṃkalpād eva caiteṣām apatyam udapadyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र त्रेतायुगे काले संकल्पाज् जायते प्रजा न ह्य् अभून् मैथुनो धर्मस् तेषाम् अपि जनाधिप
tatra tretāyuge kāle saṃkalpāj jāyate prajā na hy abhūn maithuno dharmas teṣām api janādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरे मैथुनो धर्मः प्रजानाम् अभवन् नृप तथा कलियुगे राजन् द्वंद्वम् आपेदिरे जनाः
dvāpare maithuno dharmaḥ prajānām abhavan nṛpa tathā kaliyuge rājan dvaṃdvam āpedire janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष भूतपतिस् तात स्वध्यक्षश् च प्रकीर्तितः निरध्यक्षांस् तु कौन्तेय कीर्तयिष्यामि तान् अपि
eṣa bhūtapatis tāta svadhyakṣaś ca prakīrtitaḥ niradhyakṣāṃs tu kaunteya kīrtayiṣyāmi tān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणापथजन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रकाः उत्साः पुलिन्दाः शबराश् चूचुपा मण्डपैः सह
dakṣiṇāpathajanmānaḥ sarve talavarāndhrakāḥ utsāḥ pulindāḥ śabarāś cūcupā maṇḍapaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरापथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तान् अपि यौनकाम्बोजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह
uttarāpathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tān api yaunakāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते पापकृतस् तात चरन्ति पृथिवीम् इमाम् श्वकाकबलगृध्राणां सधर्माणो नराधिप
ete pāpakṛtas tāta caranti pṛthivīm imām śvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीम् इमाम् त्रेताप्रभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ
naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīm imām tretāprabhṛti vartante te janā bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तस्मिन् महाघोरे संध्याकाले युगान्तिके राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम्
tatas tasmin mahāghore saṃdhyākāle yugāntike rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एष कुरुश्रेष्ठ प्रादुर्भावो महात्मनः देवदेवर्षिर् आचष्ट नारदः सर्वलोकदृक्
evam eṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ devadevarṣir ācaṣṭa nāradaḥ sarvalokadṛk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदो ऽप्य् अथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप शाश्वतत्वं महाबाहो यथावद् भरतर्षभ
nārado 'py atha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa śāśvatatvaṃ mahābāho yathāvad bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः अचिन्त्यः पुण्डरीकाक्षो नैष केवलमानुषः
evam eṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ acintyaḥ puṇḍarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.