Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.203
युधिष्ठिर उवाच योगं मे परमं तात मोक्षस्य वद भारत तम् अहं तत्त्वतो ज्ञातुम् इच्छामि वदतां वर
yudhiṣṭhira uvāca yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata tam ahaṃ tattvato jñātum icchāmi vadatāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह
bhīṣma uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश् चिद् ब्राह्मणम् आसीनम् आचार्यम् ऋषिसत्तमम् शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः चरणाव् उपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिर् अब्रवीत्
kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryam ṛṣisattamam śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ caraṇāv upasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalir abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपासनात् प्रसन्नो ऽसि यदि वै भगवन् मम संशयो मे महान् कश् चित् तन् मे व्याख्यातुम् अर्हसि
upāsanāt prasanno 'si yadi vai bhagavan mama saṃśayo me mahān kaś cit tan me vyākhyātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतश् चाहं कुतश् च त्वं तत् सम्यग् ब्रूहि यत् परम् कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः
kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat samyag brūhi yat param kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदेषु चापि यद् वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् एतद् विद्वन् यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुम् अर्हसि
vedeṣu cāpi yad vākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat etad vidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यम् इदं परम् अध्यात्मं सर्वभूतानाम् आगमानां च यद् वसु
gurur uvāca śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyam idaṃ param adhyātmaṃ sarvabhūtānām āgamānāṃ ca yad vasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवः सर्वम् इदं विश्वस्य ब्रह्मणो मुखम् सत्यं दानम् अथो यज्ञस् तितिक्षा दम आर्जवम्
vāsudevaḥ sarvam idaṃ viśvasya brahmaṇo mukham satyaṃ dānam atho yajñas titikṣā dama ārjavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषं सनातनं विष्णुं यत् तद् वेदविदो विदुः सर्गप्रलयकर्तारम् अव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम् तद् इदं ब्रह्म वार्ष्णेयम् इतिहासं शृणुष्व मे
puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yat tad vedavido viduḥ sargapralayakartāram avyaktaṃ brahma śāśvatam tad idaṃ brahma vārṣṇeyam itihāsaṃ śṛṇuṣva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस् तथा माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोर् अमिततेजसः अर्हस् त्वम् असि कल्याण वार्ष्णेयं शृणु यत् परम्
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyais tathā māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ arhas tvam asi kalyāṇa vārṣṇeyaṃ śṛṇu yat param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालचक्रम् अनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् त्रैलोक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत् परिवर्तते
kālacakram anādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravat parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तद् अक्षरम् अव्यक्तम् अमृतं ब्रह्म शाश्वतम् वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम्
yat tad akṣaram avyaktam amṛtaṃ brahma śāśvatam vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितॄन् देवान् ऋषींश् चैव तथा वै यक्षदानवान् नागासुरमनुष्यांश् च सृजते परमो ऽव्ययः
pitṝn devān ṛṣīṃś caiva tathā vai yakṣadānavān nāgāsuramanuṣyāṃś ca sṛjate paramo 'vyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश् च शाश्वतान् प्रलये प्रकृतिं प्राप्य युगादौ सृजते प्रभुः
tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃś ca śāśvatān pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा ब्रह्माहरात्रिषु
yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā brahmāharātriṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ यद् यद् यदा भावि कालयोगाद् युगादिषु तत् तद् उत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम्
atha yad yad yadā bhāvi kālayogād yugādiṣu tat tad utpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगान्ते ऽन्तर्हितान् वेदान् सेतिहासान् महर्षयः लेभिरे तपसा पूर्वम् अनुज्ञाताः स्वयंभुवा
yugānte 'ntarhitān vedān setihāsān maharṣayaḥ lebhire tapasā pūrvam anujñātāḥ svayaṃbhuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदविद् वेद भगवान् वेदाङ्गानि बृहस्पतिः भार्गवो नीतिशास्त्रं च जगाद जगतो हितम्
vedavid veda bhagavān vedāṅgāni bṛhaspatiḥ bhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धर्वं नारदो वेदं भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश् चिकित्सितम्
gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanurgraham devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaś cikitsitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यायतन्त्राण्य् अनेकानि तैस् तैर् उक्तानि वादिभिः हेत्वागमसदाचारैर् यद् उक्तं तद् उपास्यते
nyāyatantrāṇy anekāni tais tair uktāni vādibhiḥ hetvāgamasadācārair yad uktaṃ tad upāsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाद्यं यत् परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः एकस् तद् वेद भगवान् धाता नारायणः प्रभुः
anādyaṃ yat paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ ekas tad veda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणाद् ऋषिगणास् तथा मुख्याः सुरासुराः राजर्षयः पुराणाश् च परमं दुःखभेषजम्
nārāyaṇād ṛṣigaṇās tathā mukhyāḥ surāsurāḥ rājarṣayaḥ purāṇāś ca paramaṃ duḥkhabheṣajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषाधिष्ठितं भावं प्रकृतिः सूयते सदा हेतुयुक्तम् अतः सर्वं जगत् संपरिवर्तते
puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate sadā hetuyuktam ataḥ sarvaṃ jagat saṃparivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपाद् अन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः प्रकृतिः सृजते तद्वद् आनन्त्यान् नापचीयते
dīpād anye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ prakṛtiḥ sṛjate tadvad ānantyān nāpacīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्तकर्मजा बुद्धिर् अहंकारं प्रसूयते आकाशं चाप्य् अहंकाराद् वायुर् आकाशसंभवः
avyaktakarmajā buddhir ahaṃkāraṃ prasūyate ākāśaṃ cāpy ahaṃkārād vāyur ākāśasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोस् तेजस् ततश् चापस् त्व् अद्भ्यो हि वसुधोद्गता मूलप्रकृतयो ऽष्टौ ता जगद् एतास्व् अवस्थितम्
vāyos tejas tataś cāpas tv adbhyo hi vasudhodgatā mūlaprakṛtayo 'ṣṭau tā jagad etāsv avasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानेन्द्रियाण्य् अतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य् अपि विषयाः पञ्च चैकं च विकारे षोडशं मनः
jñānendriyāṇy ataḥ pañca pañca karmendriyāṇy api viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre ṣoḍaśaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणं पञ्चेन्द्रियाण्य् अपि पादौ पायुर् उपस्थश् च हस्तौ वाक् कर्मणाम् अपि
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇy api pādau pāyur upasthaś ca hastau vāk karmaṇām api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः स्पर्शो ऽथ रूपं च रसो गन्धस् तथैव च विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः
śabdaḥ sparśo 'tha rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक् तथैव च इन्द्रियैर् विविधैर् युक्तं सर्वं व्यस्तं मनस् तथा
rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāk tathaiva ca indriyair vividhair yuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यात् तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः देहेषु ज्ञानकर्तारम् उपासीनम् उपासते
vidyāt tu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ deheṣu jñānakartāram upāsīnam upāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वत् सोमगुणा जिह्वा गन्धस् तु पृथिवीगुणः श्रोत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुर् अग्नेर् गुणस् तथा स्पर्शं वायुगुणं विद्यात् सर्वभूतेषु सर्वदा
tadvat somaguṇā jihvā gandhas tu pṛthivīguṇaḥ śrotraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣur agner guṇas tathā sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyāt sarvabhūteṣu sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः सत्त्वगुणं प्राहुः सत्त्वम् अव्यक्तजं तथा सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद् बुध्येत बुद्धिमान्
manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvam avyaktajaṃ tathā sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmād budhyeta buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते भावा जगत् सर्वं वहन्ति सचराचरम् श्रिता विरजसं देवं यम् आहुः परमं पदम्
ete bhāvā jagat sarvaṃ vahanti sacarācaram śritā virajasaṃ devaṃ yam āhuḥ paramaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवद्वारं पुरं पुण्यम् एतैर् भावैः समन्वितम् व्याप्य शेते महान् आत्मा तस्मात् पुरुष उच्यते
navadvāraṃ puraṃ puṇyam etair bhāvaiḥ samanvitam vyāpya śete mahān ātmā tasmāt puruṣa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजरः सो ऽमरश् चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः
ajaraḥ so 'maraś caiva vyaktāvyaktopadeśavān vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ज्ञानात्मानं तथा विद्यात् पुरुषं सर्वजन्तुषु
yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān jñānātmānaṃ tathā vidyāt puruṣaṃ sarvajantuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽत्र वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति कारणं तस्य देहो ऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम्
so 'tra vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निर् दारुगतो यद्वद् भिन्ने दारौ न दृश्यते तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते
agnir dārugato yadvad bhinne dārau na dṛśyate tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नदीष्व् आपो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम्
nadīṣv āpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमागतः देहम् उत्सृज्य वै याति तथैवात्रोपलभ्यते
svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāgataḥ deham utsṛjya vai yāti tathaivātropalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मणा व्याप्यते पूर्वं कर्मणा चोपपद्यते कर्मणा नीयते ऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा
karmaṇā vyāpyate pūrvaṃ karmaṇā copapadyate karmaṇā nīyate 'nyatra svakṛtena balīyasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तु देहाद् यथा देहं त्यक्त्वान्यं प्रतिपद्यते तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम्
sa tu dehād yathā dehaṃ tyaktvānyaṃ pratipadyate tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.