Mahābhārata (critical edition) 12.204

गुरुर् उवाच चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च अव्यक्तप्रभवान्य् आहुर् अव्यक्तनिधनानि च अव्यक्तनिधनं विद्याद् अव्यक्तात्मात्मकं मनः

gurur uvāca caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca avyaktaprabhavāny āhur avyaktanidhanāni ca avyaktanidhanaṃ vidyād avyaktātmātmakaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाश्वत्थकणीकायाम् अन्तर्भूतो महाद्रुमः निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तम् अव्यक्तात् संभवस् तथा

yathāśvatthakaṇīkāyām antarbhūto mahādrumaḥ niṣpanno dṛśyate vyaktam avyaktāt saṃbhavas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिद्रवत्य् अयस्कान्तमयो निश्चेतनाव् उभौ स्वभावहेतुजा भावा यद्वद् अन्यद् अपीदृशम्

abhidravaty ayaskāntamayo niścetanāv ubhau svabhāvahetujā bhāvā yadvad anyad apīdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वद् अव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः अचेतनाश् चेतयितुः कारणाद् अभिसंहिताः

tadvad avyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ acetanāś cetayituḥ kāraṇād abhisaṃhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भूः खं द्यौर् न भूतानि नर्षयो न सुरासुराः नान्यद् आसीद् ऋते जीवम् आसेदुर् न तु संहितम्

na bhūḥ khaṃ dyaur na bhūtāni narṣayo na surāsurāḥ nānyad āsīd ṛte jīvam āsedur na tu saṃhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वनीत्या सर्वगतं मनोहेतु सलक्षणम् अज्ञानकर्म निर्दिष्टम् एतत् कारणलक्षणम्

sarvanītyā sarvagataṃ manohetu salakṣaṇam ajñānakarma nirdiṣṭam etat kāraṇalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् कारणैर् हि संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् येनैतद् वर्तते चक्रम् अनादिनिधनं महत्

tat kāraṇair hi saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakam yenaitad vartate cakram anādinidhanaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्

avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धत्वात् तिलवत् सर्वं चक्रे ऽस्मिन् पीड्यते जगत् तिलपीडैर् इवाक्रम्य भोगैर् अज्ञानसंभवैः

snigdhatvāt tilavat sarvaṃ cakre 'smin pīḍyate jagat tilapīḍair ivākramya bhogair ajñānasaṃbhavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म तत् कुरुते तर्षाद् अहंकारपरिग्रहम् कार्यकारणसंयोगे स हेतुर् उपपादितः

karma tat kurute tarṣād ahaṃkāraparigraham kāryakāraṇasaṃyoge sa hetur upapāditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा कार्याणां तूपकरणे कालो भवति हेतुमान्

nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā kāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālo bhavati hetumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश् च परस्परम् अन्योन्यम् अभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा

hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāś ca parasparam anyonyam abhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरजस् तामसैर् भावैश् च्युतो हेतुबलान्वितः क्षेत्रज्ञम् एवानुयाति पांसुर् वातेरितो यथा न च तैः स्पृश्यते भावो न ते तेन महात्मना

sarajas tāmasair bhāvaiś cyuto hetubalānvitaḥ kṣetrajñam evānuyāti pāṃsur vāterito yathā na ca taiḥ spṛśyate bhāvo na te tena mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरजस्को ऽरजस्कश् च स वै वायुर् यथा भवेत् तथैतद् अन्तरं विद्यात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् बुधः अभ्यासात् स तथा युक्तो न गच्छेत् प्रकृतिं पुनः

sarajasko 'rajaskaś ca sa vai vāyur yathā bhavet tathaitad antaraṃ vidyāt kṣetrakṣetrajñayor budhaḥ abhyāsāt sa tathā yukto na gacchet prakṛtiṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदेहम् एतम् उत्पन्नम् अच्छिनद् भगवान् ऋषिः तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंमिताम्

saṃdeham etam utpannam acchinad bhagavān ṛṣiḥ tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजान्य् अग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः ज्ञानदग्धैस् तथा क्लेशैर् नात्मा संबध्यते पुनः

bījāny agnyupadagdhāni na rohanti yathā punaḥ jñānadagdhais tathā kleśair nātmā saṃbadhyate punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.