Mahābhārata (critical edition) 12.205

गुरुर् उवाच प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथायम् उपपद्यते तेषां विज्ञाननिष्ठानाम् अन्यत् तत्त्वं न रोचते

gurur uvāca pravṛttilakṣaṇo dharmo yathāyam upapadyate teṣāṃ vijñānaniṣṭhānām anyat tattvaṃ na rocate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः प्रयोजनम् अतस् त्व् अत्र मार्गम् इच्छन्ति संस्तुतम्

durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ prayojanam atas tv atra mārgam icchanti saṃstutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्भिर् आचरितत्वात् तु वृत्तम् एतद् अगर्हितम् इयं सा बुद्धिर् अन्येयं यया याति परां गतिम्

sadbhir ācaritatvāt tu vṛttam etad agarhitam iyaṃ sā buddhir anyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरवान् उपादत्ते मोहात् सर्वपरिग्रहान् कामक्रोधादिभिर् भावैर् युक्तो राजसतामसैः

śarīravān upādatte mohāt sarvaparigrahān kāmakrodhādibhir bhāvair yukto rājasatāmasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशुद्धम् आचरेत् तस्माद् अभीप्सन् देहयापनम् कर्मणो विवरं कुर्वन् न लोकान् आप्नुयाच् छुभान्

nāśuddham ācaret tasmād abhīpsan dehayāpanam karmaṇo vivaraṃ kurvan na lokān āpnuyāc chubhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोहयुक्तं यथा हेम विपक्वं न विराजते तथापक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते

lohayuktaṃ yathā hema vipakvaṃ na virājate tathāpakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् चाधर्मं चरेन् मोहात् कामलोभाव् अनु प्लवन् धर्म्यं पन्थानम् आक्रम्य सानुबन्धो विनश्यति

yaś cādharmaṃ caren mohāt kāmalobhāv anu plavan dharmyaṃ panthānam ākramya sānubandho vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शन्दादीन् विषयांस् तस्माद् असंरागाद् अनुप्लवेत् क्रोधहर्षौ विषादश् च जायन्ते हि परस्परम्

śandādīn viṣayāṃs tasmād asaṃrāgād anuplavet krodhaharṣau viṣādaś ca jāyante hi parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसतामसे कम् अभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदेत्

pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatāmase kam abhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः नावगच्छन्त्य् अविज्ञानाद् आत्मजं पार्थिवं गुणम्

sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ nāvagacchanty avijñānād ātmajaṃ pārthivaṃ guṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृन्मयं शरणं यद्वन् मृदैव परिलिप्यते पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृद्विकारैर् विलिप्यते

mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvan mṛdaiva parilipyate pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdvikārair vilipyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधु तैलं पयः सर्पिर् मांसानि लवणं गुडः धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा

madhu tailaṃ payaḥ sarpir māṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वत् कान्तारम् आतिष्ठन् नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् श्रमाद् आहारम् आदद्याद् अस्वाद्व् अपि हि यापनम्

yadvat kāntāram ātiṣṭhan nautsukyaṃ samanuvrajet śramād āhāram ādadyād asvādv api hi yāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वत् संसारकान्तारम् आतिष्ठञ् श्रमतत्परः यात्रार्थम् अद्याद् आहारं व्याधितो भेषजं यथा

tadvat saṃsārakāntāram ātiṣṭhañ śramatatparaḥ yātrārtham adyād āhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यशौचार्जवत्यागैर् यशसा विक्रमेण च क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च

satyaśaucārjavatyāgair yaśasā vikrameṇa ca kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावान् सर्वान् यथावृत्तान् संवसेत यथाक्रमम् शान्तिम् इच्छन्न् अदीनात्मा संयच्छेद् इन्द्रियाणि च

bhāvān sarvān yathāvṛttān saṃvaseta yathākramam śāntim icchann adīnātmā saṃyacched indriyāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः चक्रवत् परिवर्तन्ते ह्य् अज्ञानाज् जन्तवो भृशम्

sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ cakravat parivartante hy ajñānāj jantavo bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सम्यक् परीक्षेत दोषान् अज्ञानसंभवान् अज्ञानप्रभवं नित्यम् अहंकारं परित्यजेत्

tasmāt samyak parīkṣeta doṣān ajñānasaṃbhavān ajñānaprabhavaṃ nityam ahaṃkāraṃ parityajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस् तमः त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वम् अहंकारे प्रतिष्ठितम्

mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajas tamaḥ trailokyaṃ seśvaraṃ sarvam ahaṃkāre pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेह नियतं कालो दर्शयत्य् आर्तवान् गुणान् तद्वद् भूतेष्व् अहंकारं विद्याद् भूतप्रवर्तकम्

yatheha niyataṃ kālo darśayaty ārtavān guṇān tadvad bhūteṣv ahaṃkāraṃ vidyād bhūtapravartakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमोहकं तमो विद्यात् कृष्णम् अज्ञानसंभवम् प्रीतिदुःखनिबद्धांश् च समस्तांस् त्रीन् अथो गुणान् सत्त्वस्य रजसश् चैव तमसश् च निबोध तान्

saṃmohakaṃ tamo vidyāt kṛṣṇam ajñānasaṃbhavam prītiduḥkhanibaddhāṃś ca samastāṃs trīn atho guṇān sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमोहो हर्षजः प्रीतिर् असंदेहो धृतिः स्मृतिः एतान् सत्त्वगुणान् विद्याद् इमान् राजसतामसान्

pramoho harṣajaḥ prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ etān sattvaguṇān vidyād imān rājasatāmasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामक्रोधौ प्रमादश् च लोभमोहौ भयं क्लमः विषादशोकाव् अरतिर् मानदर्पाव् अनार्यता

kāmakrodhau pramādaś ca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ viṣādaśokāv aratir mānadarpāv anāryatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाणाम् एवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् विमृशेद् आत्मसंस्थानाम् एकैकम् अनुसंततम्

doṣāṇām evamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam vimṛśed ātmasaṃsthānām ekaikam anusaṃtatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्य उवाच के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः के पुनः पुनर् आयान्ति के मोहाद् अफला इव

śiṣya uvāca ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ ke punaḥ punar āyānti ke mohād aphalā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर् विमृशेद् बुधः एतत् सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्याम् अहं प्रभो

keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhir vimṛśed budhaḥ etat sarvaṃ samācakṣva yathā vidyām ahaṃ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच दोषैर् मूलाद् अवच्छिन्नैर् विशुद्धात्मा विमुच्यते विनाशयति संभूतम् अयस्मयमयो यथा तथाकृतात्मा सहजैर् दोषैर् नश्यति राजसैः

gurur uvāca doṣair mūlād avacchinnair viśuddhātmā vimucyate vināśayati saṃbhūtam ayasmayamayo yathā tathākṛtātmā sahajair doṣair naśyati rājasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्मसंभवम् तत् सर्वं देहिनां बीजं सर्वम् आत्मवतः समम्

rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarmasaṃbhavam tat sarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvam ātmavataḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् आत्मवता वर्ज्यं रजश् च तम एव च रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलताम् इयात्

tasmād ātmavatā varjyaṃ rajaś ca tama eva ca rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatām iyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वा मन्त्रवद् ब्रूयुर् मांसादानां यजुष्कृतम् हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने

atha vā mantravad brūyur māṃsādānāṃ yajuṣkṛtam hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्य् अपि समाप्नुयात् अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान् सर्वांश् च सेवते

rajasā dharmayuktāni kāryāṇy api samāpnuyāt arthayuktāni cātyarthaṃ kāmān sarvāṃś ca sevate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते हिंसाविहाराभिरतस् तन्द्रीनिद्रासमन्वितः

tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate hiṃsāvihārābhiratas tandrīnidrāsamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वस्थः सात्त्विकान् भावाञ् शुद्धान् पश्यति संश्रितः स देही विमलः श्रीमाञ् शुद्धो विद्यासमन्वितः

sattvasthaḥ sāttvikān bhāvāñ śuddhān paśyati saṃśritaḥ sa dehī vimalaḥ śrīmāñ śuddho vidyāsamanvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.