Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.211
युधिष्ठिर उवाच केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगान् उत्सृज्य मानुषान्
yudhiṣṭhira uvāca kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogān utsṛjya mānuṣān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत् सुखम्
bhīṣma uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yena vṛttena vṛttajñaḥ sa jagāma mahat sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनको जनदेवस् तु मिथिलायां जनाधिपः और्ध्वदेहिकधर्माणाम् आसीद् युक्तो विचिन्तने
janako janadevas tu mithilāyāṃ janādhipaḥ aurdhvadehikadharmāṇām āsīd yukto vicintane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य स्म शतम् आचार्या वसन्ति सततं गृहे दर्शयन्तः पृथग् धर्मान् नानापाषण्डवादिनः
tasya sma śatam ācāryā vasanti satataṃ gṛhe darśayantaḥ pṛthag dharmān nānāpāṣaṇḍavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये आगमस्थः स भूयिष्ठम् आत्मतत्त्वे न तुष्यति
sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretyajātau viniścaye āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭham ātmatattve na tuṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलाम् अपि
tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ paridhāvan mahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilām api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये सुपर्यवसितार्थश् च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः
sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaviniścaye suparyavasitārthaś ca nirdvaṃdvo naṣṭasaṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणाम् आहुर् एकं यं कामाद् अवसितं नृषु शाश्वतं सुखम् अत्यन्तम् अन्विच्छन् स सुदुर्लभम्
ṛṣīṇām āhur ekaṃ yaṃ kāmād avasitaṃ nṛṣu śāśvataṃ sukham atyantam anvicchan sa sudurlabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यम् आहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम् स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम्
yam āhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣiṃ prajāpatim sa manye tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यम् आहुश् चिरजीविनम् पञ्चस्रोतसि यः सत्रम् आस्ते वर्षसहस्रिकम्
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yam āhuś cirajīvinam pañcasrotasi yaḥ satram āste varṣasahasrikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं समासीनम् आगम्य मण्डलं कापिलं महत् पुरुषावस्थम् अव्यक्तं परमार्थं निबोधयत्
taṃ samāsīnam āgamya maṇḍalaṃ kāpilaṃ mahat puruṣāvastham avyaktaṃ paramārthaṃ nibodhayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश् च तपसा मुनिः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः
iṣṭisatreṇa saṃsiddho bhūyaś ca tapasā muniḥ kṣetrakṣetrajñayor vyaktiṃ bubudhe devadarśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तद् एकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते आसुरिर् मण्डले तस्मिन् प्रतिपेदे तद् अव्ययम्
yat tad ekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate āsurir maṇḍale tasmin pratipede tad avyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः ब्राह्मणी कपिला नाम का चिद् आसीत् कुटुम्बिनी
tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ brāhmaṇī kapilā nāma kā cid āsīt kuṭumbinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याः पुत्रत्वम् आगम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम्
tasyāḥ putratvam āgamya striyāḥ sa pibati stanau tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतन् मे भगवान् आह कापिलेयाय संभवम् तस्य तत् कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वम् अनुत्तमम्
etan me bhagavān āha kāpileyāya saṃbhavam tasya tat kāpileyatvaṃ sarvavittvam anuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानाम् अनुत्तमम् उपेत्य शतम् आचार्यान् मोहयाम् आस हेतुभिः
sāmānyaṃ kapilo jñātvā dharmajñānām anuttamam upetya śatam ācāryān mohayām āsa hetubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनकस् त्व् अभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् उत्सृज्य शतम् आचार्यान् पृष्ठतो ऽनुजगाम तम्
janakas tv abhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt utsṛjya śatam ācāryān pṛṣṭhato 'nujagāma tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मै परमकल्पाय प्रणताय च धर्मतः अब्रवीत् परमं मोक्षं यत् तत् सांख्यं विधीयते
tasmai paramakalpāya praṇatāya ca dharmataḥ abravīt paramaṃ mokṣaṃ yat tat sāṃkhyaṃ vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिनिर्वेदम् उक्त्वा हि कर्मनिर्वेदम् अब्रवीत् कर्मनिर्वेदम् उक्त्वा च सर्वनिर्वेदम् अब्रवीत्
jātinirvedam uktvā hi karmanirvedam abravīt karmanirvedam uktvā ca sarvanirvedam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः तद् अनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलम् अध्रुवम्
yadarthaṃ karmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ tad anāśvāsikaṃ moghaṃ vināśi calam adhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके आगमात् परम् अस्तीति ब्रुवन्न् अपि पराजितः
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike āgamāt param astīti bruvann api parājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनात्मा ह्य् आत्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर् जरामयः आत्मानं मन्यते मोहात् तद् असम्यक् परं मतम्
anātmā hy ātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyur jarāmayaḥ ātmānaṃ manyate mohāt tad asamyak paraṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चेद् एवम् अप्य् अस्ति यल् लोके नोपपद्यते अजरो ऽयम् अमृत्युश् च राजासौ मन्यते तथा
atha ced evam apy asti yal loke nopapadyate ajaro 'yam amṛtyuś ca rājāsau manyate tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति नास्तीति चाप्य् एतत् तस्मिन्न् असति लक्षणे किम् अधिष्ठाय तद् ब्रूयाल् लोकयात्राविनिश्चयम्
asti nāstīti cāpy etat tasminn asati lakṣaṇe kim adhiṣṭhāya tad brūyāl lokayātrāviniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं ह्य् एतयोर् मूलं कृतान्तैतिह्ययोर् अपि प्रत्यक्षो ह्य् आगमो ऽभिन्नः कृतान्तो वा न किं चन
pratyakṣaṃ hy etayor mūlaṃ kṛtāntaitihyayor api pratyakṣo hy āgamo 'bhinnaḥ kṛtānto vā na kiṃ cana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र तत्रानुमाने ऽस्ति कृतं भावयते ऽपि वा अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः
yatra tatrānumāne 'sti kṛtaṃ bhāvayate 'pi vā anyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् जातिस्मृतिर् अयस्कान्तः सूर्यकान्तो ऽम्बुभक्षणम्
reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam jātismṛtir ayaskāntaḥ sūryakānto 'mbubhakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेत्य भूतात्ययश् चैव देवताभ्युपयाचनम् मृते कर्मनिवृत्तिश् च प्रमाणम् इति निश्चयः
pretya bhūtātyayaś caiva devatābhyupayācanam mṛte karmanivṛttiś ca pramāṇam iti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्व् एते हेतवः सन्ति ये के चिन् मूर्तिसंस्थिताः अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते
na tv ete hetavaḥ santi ye ke cin mūrtisaṃsthitāḥ amartyasya hi martyena sāmānyaṃ nopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्याकर्मचेष्टानां के चिद् आहुः पुनर्भवम् कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम्
avidyākarmaceṣṭānāṃ ke cid āhuḥ punarbhavam kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्यां क्षेत्रम् आहुर् हि कर्म बीजं तथा कृतम् तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः
avidyāṃ kṣetram āhur hi karma bījaṃ tathā kṛtam tṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि अन्यो ऽन्याज् जायते देहस् तम् आहुः सत्त्वसंक्षयम्
tasmin vyūḍhe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi anyo 'nyāj jāyate dehas tam āhuḥ sattvasaṃkṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा स रूपतश् चान्यो जातितः श्रुतितो ऽर्थतः कथम् अस्मिन् स इत्य् एव संबन्धः स्याद् असंहितः
yadā sa rūpataś cānyo jātitaḥ śrutito 'rthataḥ katham asmin sa ity eva saṃbandhaḥ syād asaṃhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सति च का प्रीतिर् दानविद्यातपोबलैः यद् अन्याचरितं कर्म सर्वम् अन्यः प्रपद्यते
evaṃ sati ca kā prītir dānavidyātapobalaiḥ yad anyācaritaṃ karma sarvam anyaḥ prapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा ह्य् अयम् इहैवान्यैः प्राकृतैर् दुःखितो भवेत् सुखितैर् दुःखितैर् वापि दृश्यो ऽप्य् अस्य विनिर्णयः
yadā hy ayam ihaivānyaiḥ prākṛtair duḥkhito bhavet sukhitair duḥkhitair vāpi dṛśyo 'py asya vinirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि मुसलैर् हन्युः शरीरं तत् पुनर् भवेत् पृथग् ज्ञानं यद् अन्यच् च येनैतन् नोपलभ्यते
tathā hi musalair hanyuḥ śarīraṃ tat punar bhavet pṛthag jñānaṃ yad anyac ca yenaitan nopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतुः संवत्सरस् तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रिये यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः
ṛtuḥ saṃvatsaras tithyaḥ śītoṣṇe ca priyāpriye yathātītāni paśyanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति
jarayā hi parītasya mṛtyunā vā vināśinā durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसम् अस्थि च आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुम् उपयान्ति च
indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsam asthi ca ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātum upayānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः यदर्थं वेदशब्दाश् च व्यवहाराश् च लौकिकाः
lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ yadarthaṃ vedaśabdāś ca vyavahārāś ca laukikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सम्यङ् मनस्य् एते बहवः सन्ति हेतवः एतद् अस्तीदम् अस्तीति न किं चित् प्रतिपद्यते
iti samyaṅ manasy ete bahavaḥ santi hetavaḥ etad astīdam astīti na kiṃ cit pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां विमृशताम् एवं तत् तत् समभिधावताम् क्व चिन् निविशते बुद्धिस् तत्र जीर्यति वृक्षवत्
teṣāṃ vimṛśatām evaṃ tat tat samabhidhāvatām kva cin niviśate buddhis tatra jīryati vṛkṣavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अर्थैर् अनर्थैश् च दुःखिताः सर्वजन्तवः आगमैर् अपकृष्यन्ते हस्तिपैर् हस्तिनो यथा
evam arthair anarthaiś ca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ āgamair apakṛṣyante hastipair hastino yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थांस् तथात्यन्तसुखावहांश् च; लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काः महत्तरं दुःखम् अभिप्रपन्ना; हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति
arthāṃs tathātyantasukhāvahāṃś ca; lipsanta ete bahavo viśulkāḥ mahattaraṃ duḥkham abhiprapannā; hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनाशिनो ह्य् अध्रुवजीवितस्य; किं बन्धुभिर् मित्रपरिग्रहैश् च विहाय यो गच्छति सर्वम् एव; क्षणेन गत्वा न निवर्तते च
vināśino hy adhruvajīvitasya; kiṃ bandhubhir mitraparigrahaiś ca vihāya yo gacchati sarvam eva; kṣaṇena gatvā na nivartate ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूव्योमतोयानलवायवो हि; सदा शरीरं परिपालयन्ति इतीदम् आलक्ष्य कुतो रतिर् भवेद्; विनाशिनो ह्य् अस्य न शर्म विद्यते
bhūvyomatoyānalavāyavo hi; sadā śarīraṃ paripālayanti itīdam ālakṣya kuto ratir bhaved; vināśino hy asya na śarma vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् अनुपधि वाक्यम् अच्छलं; परमनिरामयम् आत्मसाक्षिकम् नरपतिर् अभिवीक्ष्य विस्मितः; पुनर् अनुयोक्तुम् इदं प्रचक्रमे
idam anupadhi vākyam acchalaṃ; paramanirāmayam ātmasākṣikam narapatir abhivīkṣya vismitaḥ; punar anuyoktum idaṃ pracakrame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.