Mahābhārata (critical edition) 12.212

भीष्म उवाच जनको जनदेवस् तु ज्ञापितः परमर्षिणा पुनर् एवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ

bhīṣma uvāca janako janadevas tu jñāpitaḥ paramarṣiṇā punar evānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् यद् इदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्य चित् एवं सति किम् अज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति

bhagavan yad idaṃ pretya saṃjñā bhavati kasya cit evaṃ sati kim ajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् उच्छेदनिष्ठं स्यात् पश्य चैतद् द्विजोत्तम अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति

sarvam ucchedaniṣṭhaṃ syāt paśya caitad dvijottama apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु कस्मै क्रियेत कल्पेन निश्चयः को ऽत्र तत्त्वतः

asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu kasmai kriyeta kalpena niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसा हि प्रतिच्छन्नं विभ्रान्तम् इव चातुरम् पुनः प्रशमयन् वाक्यैः कविः पञ्चशिखो ऽब्रवीत्

tamasā hi praticchannaṃ vibhrāntam iva cāturam punaḥ praśamayan vākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छेदनिष्ठा नेहास्ति भावनिष्ठा न विद्यते अयं ह्य् अपि समाहारः शरीरेन्द्रियचेतसाम् वर्तते पृथग् अन्योन्यम् अप्य् अपाश्रित्य कर्मसु

ucchedaniṣṭhā nehāsti bhāvaniṣṭhā na vidyate ayaṃ hy api samāhāraḥ śarīrendriyacetasām vartate pṛthag anyonyam apy apāśritya karmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातवः पञ्चशाखो ऽयं खं वायुर् ज्योतिर् अम्बु भूः ते स्वभावेन तिष्ठन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः

dhātavaḥ pañcaśākho 'yaṃ khaṃ vāyur jyotir ambu bhūḥ te svabhāvena tiṣṭhanti viyujyante svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशं वायुर् ऊष्मा च स्नेहो यच् चापि पार्थिवम् एष पञ्चसमाहारः शरीरम् इति नैकधा ज्ञानम् ऊष्मा च वायुश् च त्रिविधः कर्मसंग्रहः

ākāśaṃ vāyur ūṣmā ca sneho yac cāpi pārthivam eṣa pañcasamāhāraḥ śarīram iti naikadhā jñānam ūṣmā ca vāyuś ca trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश् च स्वभावश् चेतना मनः प्राणापानौ विकारश् च धातवश् चात्र निःसृताः

indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ prāṇāpānau vikāraś ca dhātavaś cātra niḥsṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर् नासा तथैव च इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः

śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭir nāsā tathaiva ca indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṃgamā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा वेदना ध्रुवा सुखदुःखेति याम् आहुर् अदुःखेत्य् असुखेति च

tatra vijñānasaṃyuktā trividhā vedanā dhruvā sukhaduḥkheti yām āhur aduḥkhety asukheti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च मूर्त्य् अथ एते ह्य् आमरणात् पञ्च षड्गुणा ज्ञानसिद्धये

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca mūrty atha ete hy āmaraṇāt pañca ṣaḍguṇā jñānasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु कर्मनिसर्गश् च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः तम् आहुः परमं शुक्रं बुद्धिर् इत्य् अव्ययं महत्

teṣu karmanisargaś ca sarvatattvārthaniścayaḥ tam āhuḥ paramaṃ śukraṃ buddhir ity avyayaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं गुणसमाहारम् आत्मभावेन पश्यतः असम्यग् दर्शनैर् दुःखम् अनन्तं नोपशाम्यति

imaṃ guṇasamāhāram ātmabhāvena paśyataḥ asamyag darśanair duḥkham anantaṃ nopaśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनात्मेति च यद् दृष्टं तेनाहं न ममेत्य् अपि वर्तते किम् अधिष्ठाना प्रसक्ता दुःखसंततिः

anātmeti ca yad dṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mamety api vartate kim adhiṣṭhānā prasaktā duḥkhasaṃtatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र सम्यङ् मनो नाम त्यागशास्त्रम् अनुत्तमम् शृणु यत् तव मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति

tatra samyaṅ mano nāma tyāgaśāstram anuttamam śṛṇu yat tava mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्याग एव हि सर्वेषाम् उक्तानाम् अपि कर्मणाम् नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो मतः

tyāga eva hi sarveṣām uktānām api karmaṇām nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतान्य् अपि सुखत्यागे तपोयोगः सर्वत्यागे समापना

dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāny api sukhatyāge tapoyogaḥ sarvatyāge samāpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य मार्गो ऽयम् अद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर् ह्य् अन्यथा भवेत्

tasya mārgo 'yam advaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ viprahāṇāya duḥkhasya durgatir hy anyathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्य् उक्त्वा मनःषष्ठानि चेतसि मनःषष्ठानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि तु

pañca jñānendriyāṇy uktvā manaḥṣaṣṭhāni cetasi manaḥṣaṣṭhāni vakṣyāmi pañca karmendriyāṇi tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयम् अथ पादौ गतीन्द्रियम् प्रजनानन्दयोः शेफो विसर्गे पायुर् इन्द्रियम्

hastau karmendriyaṃ jñeyam atha pādau gatīndriyam prajanānandayoḥ śepho visarge pāyur indriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक् तु शब्दविशेषार्थं गतिं पञ्चान्वितां विदुः एवम् एकादशैतानि बुद्ध्या त्व् अवसृजेन् मनः

vāk tu śabdaviśeṣārthaṃ gatiṃ pañcānvitāṃ viduḥ evam ekādaśaitāni buddhyā tv avasṛjen manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णौ शब्दश् च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः

karṇau śabdaś ca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं पञ्चत्रिका ह्य् एते गुणास् तद् उपलब्धये येन यस् त्रिविधो भावः पर्यायात् समुपस्थितः

evaṃ pañcatrikā hy ete guṇās tad upalabdhaye yena yas trividho bhāvaḥ paryāyāt samupasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् चैव ते त्रयः त्रिविधा वेदना येषु प्रसूता सर्वसाधना

sāttviko rājasaś caiva tāmasaś caiva te trayaḥ trividhā vedanā yeṣu prasūtā sarvasādhanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः सुखं संशान्तचित्तता अकुतश् चित् कुतश् चिद् वा चित्ततः सात्त्विको गुणः

praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā akutaś cit kutaś cid vā cittataḥ sāttviko guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतुष्टिः परितापश् च शोको लोभस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः

atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā liṅgāni rajasas tāni dṛśyante hetvahetutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविवेकस् तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता कथं चिद् अपि वर्तन्ते विविधास् तामसा गुणाः

avivekas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā kathaṃ cid api vartante vividhās tāmasā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् वर्तते सात्त्विको भाव इत्य् अपेक्षेत तत् तथा

tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet vartate sāttviko bhāva ity apekṣeta tat tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तु संतापसंयुक्तम् अप्रीतिकरम् आत्मनः प्रवृत्तं रज इत्य् एव ततस् तद् अभिचिन्तयेत्

yat tu saṃtāpasaṃyuktam aprītikaram ātmanaḥ pravṛttaṃ raja ity eva tatas tad abhicintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यन् मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधारयेत्

atha yan mohasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् धि श्रोत्राश्रयं भूतं शब्दः श्रोत्रं समाश्रितः नोभयं शब्दविज्ञाने विज्ञानस्येतरस्य वा

tad dhi śrotrāśrayaṃ bhūtaṃ śabdaḥ śrotraṃ samāśritaḥ nobhayaṃ śabdavijñāne vijñānasyetarasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी स्पर्शे रूपे रसे गन्धे तानि चेतो मनश् च तत्

evaṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī sparśe rūpe rase gandhe tāni ceto manaś ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकर्मयुगपद्भावो दशस्व् एतेषु तिष्ठति चित्तम् एकादशं विद्धि बुद्धिर् द्वादशमी भवेत्

svakarmayugapadbhāvo daśasv eteṣu tiṣṭhati cittam ekādaśaṃ viddhi buddhir dvādaśamī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अयुगपद्भावे उच्छेदो नास्ति तामसः आस्थितो युगपद्भावे व्यवहारः स लौकिकः

teṣām ayugapadbhāve ucchedo nāsti tāmasaḥ āsthito yugapadbhāve vyavahāraḥ sa laukikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाण्य् अवसृज्यापि दृष्ट्वा पूर्वं श्रुतागमम् चिन्तयन् नानुपर्येति त्रिभिर् एवान्वितो गुणैः

indriyāṇy avasṛjyāpi dṛṣṭvā pūrvaṃ śrutāgamam cintayan nānuparyeti tribhir evānvito guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तमोपहतं चित्तम् आशु संचारम् अध्रुवम् करोत्य् उपरमं काले तद् आहुस् तामसं सुखम्

yat tamopahataṃ cittam āśu saṃcāram adhruvam karoty uparamaṃ kāle tad āhus tāmasaṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यद् आगमसंयुक्तं न कृत्स्नम् उपशाम्यति अथ तत्राप्य् उपादत्ते तमो व्यक्तम् इवानृतम्

yad yad āgamasaṃyuktaṃ na kṛtsnam upaśāmyati atha tatrāpy upādatte tamo vyaktam ivānṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एष प्रसंख्यातः स्वकर्मप्रत्ययी गुणः कथं चिद् वर्तते सम्यक् केषां चिद् वा न वर्तते

evam eṣa prasaṃkhyātaḥ svakarmapratyayī guṇaḥ kathaṃ cid vartate samyak keṣāṃ cid vā na vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आहुः समाहारं क्षेत्रम् अध्यात्मचिन्तकाः स्थितो मनसि यो भावः स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते

evam āhuḥ samāhāraṃ kṣetram adhyātmacintakāḥ sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सति क उच्छेदः शाश्वतो वा कथं भवेत् स्वभावाद् वर्तमानेषु सर्वभूतेषु हेतुतः

evaṃ sati ka ucchedaḥ śāśvato vā kathaṃ bhavet svabhāvād vartamāneṣu sarvabhūteṣu hetutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर् जहति नाम च न च स्वतां नियच्छन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः

yathārṇavagatā nadyo vyaktīr jahati nāma ca na ca svatāṃ niyacchanti tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर् भवेत् प्रतिसंमिश्रिते जीवे गृह्यमाणे च मध्यतः

evaṃ sati kutaḥ saṃjñā pretyabhāve punar bhavet pratisaṃmiśrite jīve gṛhyamāṇe ca madhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमां तु यो वेद विमोक्षबुद्धिम्; आत्मानम् अन्विच्छति चाप्रमत्तः न लिप्यते कर्मफलैर् अनिष्टैः; पत्रं बिसस्येव जलेन सिक्तम्

imāṃ tu yo veda vimokṣabuddhim; ātmānam anvicchati cāpramattaḥ na lipyate karmaphalair aniṣṭaiḥ; patraṃ bisasyeva jalena siktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढैश् च पाशैर् बहुभिर् विमुक्तः; प्रजानिमित्तैर् अपि दैवतैश् च यदा ह्य् असौ सुखदुःखे जहाति; मुक्तस् तदाग्र्यां गतिम् एत्य् अलिङ्गः श्रुतिप्रमाणागममङ्गलैश् च; शेते जरामृत्युभयाद् अतीतः

dṛḍhaiś ca pāśair bahubhir vimuktaḥ; prajānimittair api daivataiś ca yadā hy asau sukhaduḥkhe jahāti; muktas tadāgryāṃ gatim ety aliṅgaḥ śrutipramāṇāgamamaṅgalaiś ca; śete jarāmṛtyubhayād atītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे; ततोनिमित्ते च फले विनष्टे अलेपम् आकाशम् अलिङ्गम् एवम्; आस्थाय पश्यन्ति महद् ध्य् असक्ताः

kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe; tatonimitte ca phale vinaṣṭe alepam ākāśam aliṅgam evam; āsthāya paśyanti mahad dhy asaktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्; तन्तुक्षये तिष्ठति पात्यमानः तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं; विध्वंसते लोष्ट इवाद्रिम् अर्च्छन्

yathorṇanābhiḥ parivartamānas; tantukṣaye tiṣṭhati pātyamānaḥ tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ; vidhvaṃsate loṣṭa ivādrim arcchan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रुरुः शृङ्गम् अथो पुराणं; हित्वा त्वचं वाप्य् उरगो यथावत् विहाय गच्छत्य् अनवेक्षमाणस्; तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्

yathā ruruḥ śṛṅgam atho purāṇaṃ; hitvā tvacaṃ vāpy urago yathāvat vihāya gacchaty anavekṣamāṇas; tathā vimukto vijahāti duḥkham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुमं यथा वाप्य् उदके पतन्तम्; उत्सृज्य पक्षी प्रपतत्य् असक्तः तथा ह्य् असौ सुखदुःखे विहाय; मुक्तः परार्ध्यां गतिम् एत्य् अलिङ्गः

drumaṃ yathā vāpy udake patantam; utsṛjya pakṣī prapataty asaktaḥ tathā hy asau sukhaduḥkhe vihāya; muktaḥ parārdhyāṃ gatim ety aliṅgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च भवति मैथिलेन गीतं; नगरम् उपाहितम् अग्निनाभिवीक्ष्य न खलु मम तुषो ऽपि दह्यते ऽत्र; स्वयम् इदम् आह किल स्म भूमिपालः

api ca bhavati maithilena gītaṃ; nagaram upāhitam agninābhivīkṣya na khalu mama tuṣo 'pi dahyate 'tra; svayam idam āha kila sma bhūmipālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् अमृतपदं विदेहराजः; स्वयम् इह पञ्चशिखेन भाष्यमाणः निखिलम् अभिसमीक्ष्य निश्चितार्थं; परमसुखी विजहार वीतशोकः

idam amṛtapadaṃ videharājaḥ; svayam iha pañcaśikhena bhāṣyamāṇaḥ nikhilam abhisamīkṣya niścitārthaṃ; paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं; न हीयते सततम् अवेक्षते तथा उपद्रवान् नानुभवत्य् अदुःखितः; प्रमुच्यते कपिलम् इवैत्य मैथिलः

imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ; na hīyate satatam avekṣate tathā upadravān nānubhavaty aduḥkhitaḥ; pramucyate kapilam ivaitya maithilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.