Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.239
शुक उवाच अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व मे यद् अध्यात्मं यथा चेदं भगवन्न् ऋषिसत्तम
śuka uvāca adhyātmaṃ vistareṇeha punar eva vadasva me yad adhyātmaṃ yathā cedaṃ bhagavann ṛṣisattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच अध्यात्मं यद् इदं तात पुरुषस्येह विद्यते तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्याम् इमां शृणु
vyāsa uvāca adhyātmaṃ yad idaṃ tāta puruṣasyeha vidyate tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tasya vyākhyām imāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमिर् आपस् तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा
bhūmir āpas tathā jyotir vāyur ākāśam eva ca mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तद्वन् महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते
prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ tadvan mahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तन्मयम् एवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् सर्गे च प्रलये चैव तस्मान् निर्दिश्यते तथा
iti tanmayam evedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam sarge ca pralaye caiva tasmān nirdiśyate tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् अकरोत् तात वैषम्यं यस्मिन् यद् अनुपश्यति
mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt akarot tāta vaiṣamyaṃ yasmin yad anupaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक उवाच अकरोद् यच् छरीरेषु कथं तद् उपलक्षयेत् इन्द्रियाणि गुणाः के चित् कथं तान् उपलक्षयेत्
śuka uvāca akarod yac charīreṣu kathaṃ tad upalakṣayet indriyāṇi guṇāḥ ke cit kathaṃ tān upalakṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच एतत् ते वर्तयिष्यामि यथावद् इह दर्शनम् शृणु तत्त्वम् इहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत्
vyāsa uvāca etat te vartayiṣyāmi yathāvad iha darśanam śṛṇu tattvam ihaikāgro yathātattvaṃ yathā ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशसंभवम् प्राणश् चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास् त्रयः
śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśasaṃbhavam prāṇaś ceṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇās trayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपं चक्षुर् विपाकश् च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते रसो ऽथ रसनं स्नेहो गुणास् त्व् एते त्रयो ऽम्भसाम्
rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate raso 'tha rasanaṃ sneho guṇās tv ete trayo 'mbhasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास् त्रयः एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः
ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmer ete guṇās trayaḥ etāvān indriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश् च ज्योतिषो रूपम् उच्यते आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः
vāyoḥ sparśo raso 'dbhyaś ca jyotiṣo rūpam ucyate ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो बुद्धिश् च भावश् च त्रय एते ऽऽत्मयोनिजाः न गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः
mano buddhiś ca bhāvaś ca traya ete ''tmayonijāḥ na guṇān ativartante guṇebhyaḥ paramā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनर् अष्टमम्
indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate saptamīṃ buddhim evāhuḥ kṣetrajñaṃ punar aṣṭamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुर् आलोचनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते
cakṣur ālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ buddhir adhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजस् तमश् च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः समाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत्
rajas tamaś ca sattvaṃ ca traya ete svayonijāḥ samāḥ sarveṣu bhūteṣu tadguṇeṣūpalakṣayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति
yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati evam evendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवाङ्मूर्ध्नश् च पश्यति एतस्मिन्न् एव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिर् उत्तमा
yad ūrdhvaṃ pādatalayor avāṅmūrdhnaś ca paśyati etasminn eva kṛtye vai vartate buddhir uttamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणान् नेनीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्य् अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः
guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किं चिद् आत्मनि लक्षयेत् प्रशान्तम् इव संशुद्धं सत्त्वं तद् उपधारयेत्
tatra yat prītisaṃyuktaṃ kiṃ cid ātmani lakṣayet praśāntam iva saṃśuddhaṃ sattvaṃ tad upadhārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् रजः प्रवर्तकं तत् स्यात् सततं हारि देहिनाम्
yat tu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet rajaḥ pravartakaṃ tat syāt satataṃ hāri dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तविषयं भवेत् अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस् तद् उपधार्यताम्
yat tu saṃmohasaṃyuktam avyaktaviṣayaṃ bhavet apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhāryatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता अकस्माद् यदि वा कस्माद् वर्तते सात्त्विको गुणः
praharṣaḥ prītir ānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā akasmād yadi vā kasmād vartate sāttviko guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस् तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस् तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः
abhimāno mṛṣāvādo lobho mohas tathākṣamā liṅgāni rajasas tāni vartante hetvahetutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा मोहः प्रमादश् च तन्द्री निद्राप्रबोधिता कथं चिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास् तामसा गुणाः
tathā mohaḥ pramādaś ca tandrī nidrāprabodhitā kathaṃ cid abhivartante vijñeyās tāmasā guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.