Mahābhārata (critical edition) 12.274

युधिष्ठिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद अस्ति वृत्रवधाद् एव विवक्षा मम जायते

yudhiṣṭhira uvāca pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada asti vṛtravadhād eva vivakṣā mama jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस् ते जनाधिप निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ

jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitas te janādhipa nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् एष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत् कुतः ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं प्रभो

katham eṣa mahāprājña jvaraḥ prādurabhūt kutaḥ jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotum icchāmy ahaṃ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्म उवाच शृणु राजञ् ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम् विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत

bhīṣma uvāca śṛṇu rājañ jvarasyeha saṃbhavaṃ lokaviśrutam vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaṃ caiva bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा मेरोर् महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम् ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् अप्रमेयम् अनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत

purā meror mahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam aprameyam anādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते पर्यङ्क इव विभ्राजन्न् उपविष्टो बभूव ह

tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ तथा देवा महात्मानो वसवश् च महौजसः

śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau tathā devā mahātmāno vasavaś ca mahaujasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव च महात्मानाव् अश्विनौ भिषजां वरौ तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैर् अभिसंवृतः

tathaiva ca mahātmānāv aśvinau bhiṣajāṃ varau tathā vaiśravaṇo rājā guhyakair abhisaṃvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यक्षाणाम् अधिपः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः अङ्गिरःप्रमुखाश् चैव तथा देवर्षयो ऽपरे

yakṣāṇām adhipaḥ śrīmān kailāsanilayaḥ prabhuḥ aṅgiraḥpramukhāś caiva tathā devarṣayo 'pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वावसुश् च गन्धर्वस् तथा नारदपर्वतौ अप्सरोगणसंघाश् च समाजग्मुर् अनेकशः

viśvāvasuś ca gandharvas tathā nāradaparvatau apsarogaṇasaṃghāś ca samājagmur anekaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ववौ शिवः सुखो वायुर् नानागन्धवहः शुचिः सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः

vavau śivaḥ sukho vāyur nānāgandhavahaḥ śuciḥ sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto mahādrumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा विद्याधराश् चैव सिद्धाश् चैव तपोधनाः महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत

tathā vidyādharāś caiva siddhāś caiva tapodhanāḥ mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतानि च महाराज नानारूपधराण्य् अथ राक्षसाश् च महारौद्राः पिशाचाश् च महाबलाः

bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇy atha rākṣasāś ca mahāraudrāḥ piśācāś ca mahābalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः देवस्यानुचरास् तत्र तस्थिरे चानलोपमाः

bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ devasyānucarās tatra tasthire cānalopamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्दी च भगवांस् तत्र देवस्यानुमते स्थितः प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा

nandī ca bhagavāṃs tatra devasyānumate sthitaḥ pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन

gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā paryupāsata taṃ devaṃ rūpiṇī kurunandana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स भगवांस् तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः देवैश् च सुमहाभागैर् महादेवो व्यतिष्ठत

evaṃ sa bhagavāṃs tatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ devaiś ca sumahābhāgair mahādevo vyatiṣṭhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्य चित् त्व् अथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत

kasya cit tv atha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo 'nvapadyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः गमनाय समागम्य बुद्धिम् आपेदिरे तदा

tatas tasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ gamanāya samāgamya buddhim āpedire tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते विमानैर् महात्मानो ज्वलितैर् ज्वलनप्रभाः देवस्यानुमते ऽगच्छन् गङ्गाद्वारम् इति श्रुतिः

te vimānair mahātmāno jvalitair jvalanaprabhāḥ devasyānumate 'gacchan gaṅgādvāram iti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम्

prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् क्व नु यान्त्य् एते देवाः शक्रपुरोगमाः ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम्

bhagavan kva nu yānty ete devāḥ śakrapurogamāḥ brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahān ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेश्वर उवाच दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिर् उत्तमः हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः

maheśvara uvāca dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patir uttamaḥ hayamedhena yajate tatra yānti divaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमा उवाच यज्ञम् एतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते

umā uvāca yajñam etaṃ mahābhāga kimarthaṃ nābhigacchasi kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महेश्वर उवाच सुरैर् एव महाभागे सर्वम् एतद् अनुष्ठितम् यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः

maheśvara uvāca surair eva mahābhāge sarvam etad anuṣṭhitam yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः

pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमा उवाच भगवन् सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः अजेयश् चाप्रधृष्यश् च तेजसा यशसा श्रिया

umā uvāca bhagavan sarvabhūteṣu prabhavābhyadhiko guṇaiḥ ajeyaś cāpradhṛṣyaś ca tejasā yaśasā śriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः अतीव दुःखम् उत्पन्नं वेपथुश् च ममानघ

anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ atīva duḥkham utpannaṃ vepathuś ca mamānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्म उवाच एवम् उक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम् तूष्णींभूताभवद् राजन् दह्यमानेन चेतसा

bhīṣma uvāca evam uktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim tūṣṇīṃbhūtābhavad rājan dahyamānena cetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच् चिकीर्षितम् स समाज्ञापयाम् आस तिष्ठ त्वम् इति नन्दिनम्

atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yac cikīrṣitam sa samājñāpayām āsa tiṣṭha tvam iti nandinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैर् अनुचरैस् तदा सहसा घातयाम् आस देवदेवः पिनाकधृक्

tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ taṃ yajñaṃ sumahātejā bhīmair anucarais tadā sahasā ghātayām āsa devadevaḥ pinākadhṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चिन् नादान् अमुञ्चन्त के चिद् धासांश् च चक्रिरे रुधिरेणापरे राजंस् तत्राग्निं समवाकिरन्

ke cin nādān amuñcanta ke cid dhāsāṃś ca cakrire rudhireṇāpare rājaṃs tatrāgniṃ samavākiran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के चिद् यूपान् समुत्पाट्य बभ्रमुर् विकृताननाः आस्यैर् अन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान्

ke cid yūpān samutpāṭya babhramur vikṛtānanāḥ āsyair anye cāgrasanta tathaiva paricārakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततः आस्थाय मृगरूपं वै खम् एवाभ्यपतत् तदा

tataḥ sa yajño nṛpate vadhyamānaḥ samantataḥ āsthāya mṛgarūpaṃ vai kham evābhyapatat tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तम् उपलभ्य सः धनुर् आदाय बाणं च तदान्वसरत प्रभुः

taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantam upalabhya saḥ dhanur ādāya bāṇaṃ ca tadānvasarata prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तस्य सुरेशस्य क्रोधाद् अमिततेजसः ललाटात् प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर् बभूव ह

tatas tasya sureśasya krodhād amitatejasaḥ lalāṭāt prasṛto ghoraḥ svedabindur babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् पतितमात्रे तु स्वेदबिन्दौ तथा भुवि प्रादुर्बभूव सुमहान् अग्निः कालानलोपमः

tasmin patitamātre tu svedabindau tathā bhuvi prādurbabhūva sumahān agniḥ kālānalopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ ह्रस्वो ऽतिमात्ररक्ताक्षो हरिश्मश्रुर् विभीषणः

tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha hrasvo 'timātraraktākṣo hariśmaśrur vibhīṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वकेशो ऽतिलोमाङ्गः श्येनोलूकस् तथैव च करालः कृष्णवर्णश् च रक्तवासास् तथैव च

ūrdhvakeśo 'tilomāṅgaḥ śyenolūkas tathaiva ca karālaḥ kṛṣṇavarṇaś ca raktavāsās tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं यज्ञं स महासत्त्वो ऽदहत् कक्षम् इवानलः देवाश् चाप्य् अद्रवन् सर्वे ततो भीता दिशो दश

taṃ yajñaṃ sa mahāsattvo 'dahat kakṣam ivānalaḥ devāś cāpy adravan sarve tato bhītā diśo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन तस्मिन् विचरता पुरुषेण विशां पते पृथिवी व्यचलद् राजन्न् अतीव भरतर्षभ

tena tasmin vicaratā puruṣeṇa viśāṃ pate pṛthivī vyacalad rājann atīva bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हाहाभूते प्रवृत्ते तु नादे लोकभयंकरे पितामहो महादेवं दर्शयन् प्रत्यभाषत

hāhābhūte pravṛtte tu nāde lokabhayaṃkare pitāmaho mahādevaṃ darśayan pratyabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवतो ऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया

bhavato 'pi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश् च परंतप तव क्रोधान् महादेव न शान्तिम् उपलेभिरे

imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaś ca paraṃtapa tava krodhān mahādeva na śāntim upalebhire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् चैष पुरुषो जातः स्वेदात् ते विबुधोत्तम ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति

yaś caiṣa puruṣo jātaḥ svedāt te vibudhottama jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकीभूतस्य न ह्य् अस्य धारणे तेजसः प्रभो समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यताम् अयम्

ekībhūtasya na hy asya dhāraṇe tejasaḥ prabho samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatām ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते भगवन्तं तथेत्य् आह ब्रह्माणम् अमितौजसम्

ity ukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite bhagavantaṃ tathety āha brahmāṇam amitaujasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परां च प्रीतिम् अगमद् उत्स्मयंश् च पिनाकधृक् अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः

parāṃ ca prītim agamad utsmayaṃś ca pinākadhṛk avāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत् तदा शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच् चापि पुत्रक

jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjat tadā śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu tac cāpi putraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतुः अपां तु नीलिकां विद्यान् निर्मोकं भुजगेषु च

śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatuḥ apāṃ tu nīlikāṃ vidyān nirmokaṃ bhujageṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खोरकः सौरभेयाणाम् ऊषरं पृथिवीतले पशूनाम् अपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम्

khorakaḥ saurabheyāṇām ūṣaraṃ pṛthivītale paśūnām api dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रन्ध्रागतम् अथाश्वानां शिखोद्भेदश् च बर्हिणाम् नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना

randhrāgatam athāśvānāṃ śikhodbhedaś ca barhiṇām netrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्जानां पित्तभेदश् च सर्वेषाम् इति नः श्रुतम् शुकानाम् अपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः

abjānāṃ pittabhedaś ca sarveṣām iti naḥ śrutam śukānām api sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शार्दूलेष्व् अथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतः मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम्

śārdūleṣv atha dharmajña śramo jvara ihocyate mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः नमस्यश् चैव मान्यश् च सर्वप्राणिभिर् ईश्वरः

etan māheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ namasyaś caiva mānyaś ca sarvaprāṇibhir īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरः व्यजृम्भत ततः शक्रस् तस्मै वज्रम् अवासृजत्

anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhṛtāṃ varaḥ vyajṛmbhata tataḥ śakras tasmai vajram avāsṛjat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य वज्रो वृत्रं तु दारयाम् आस भारत दारितश् च स वज्रेण महायोगी महासुरः जगाम परमं स्थानं विष्णोर् अमिततेजसः

praviśya vajro vṛtraṃ tu dārayām āsa bhārata dāritaś ca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ jagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇor amitatejasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद् व्याप्तम् अभूत् पुरा तस्माच् च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानम् अवाप्तवान्

viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagad vyāptam abhūt purā tasmāc ca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānam avāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एष वृत्रम् आश्रित्य ज्वरस्य महतो मया विस्तरः कथितः पुत्र किम् अन्यत् प्रब्रवीमि ते

ity eṣa vṛtram āśritya jvarasya mahato mayā vistaraḥ kathitaḥ putra kim anyat prabravīmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमां ज्वरोत्पत्तिम् अदीनमानसः; पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो; लभेत कामान् स यथामनीषितान्

imāṃ jvarotpattim adīnamānasaḥ; paṭhet sadā yaḥ susamāhito naraḥ vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto; labheta kāmān sa yathāmanīṣitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.