Mahābhārata (critical edition) 12.284

पराशर उवाच एष धर्मविधिस् तात गृहस्थस्य प्रकीर्तितः तपोविधिं तु वक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु

parāśara uvāca eṣa dharmavidhis tāta gṛhasthasya prakīrtitaḥ tapovidhiṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण हि गृहस्थस्य ममत्वं नाम जायते सङ्गागतं नरश्रेष्ठ भावैस् तामसराजसैः

prāyeṇa hi gṛhasthasya mamatvaṃ nāma jāyate saṅgāgataṃ naraśreṣṭha bhāvais tāmasarājasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहाण्य् आश्रित्य गावश् च क्षेत्राणि च धनानि च दाराः पुत्राश् च भृत्याश् च भवन्तीह नरस्य वै

gṛhāṇy āśritya gāvaś ca kṣetrāṇi ca dhanāni ca dārāḥ putrāś ca bhṛtyāś ca bhavantīha narasya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तस्य प्रवृत्तस्य नित्यम् एवानुपश्यतः रागद्वेषौ विवर्धेते ह्य् अनित्यत्वम् अपश्यतः

evaṃ tasya pravṛttasya nityam evānupaśyataḥ rāgadveṣau vivardhete hy anityatvam apaśyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागद्वेषाभिभूतं च नरं द्रव्यवशानुगम् मोहजाता रतिर् नाम समुपैति नराधिप

rāgadveṣābhibhūtaṃ ca naraṃ dravyavaśānugam mohajātā ratir nāma samupaiti narādhipa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतार्थो भोगतो भूत्वा स वै रतिपरायणः लाभं ग्राम्यसुखाद् अन्यं रतितो नानुपश्यति

kṛtārtho bhogato bhūtvā sa vai ratiparāyaṇaḥ lābhaṃ grāmyasukhād anyaṃ ratito nānupaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो लोभाभिभूतात्मा सङ्गाद् वर्धयते जनम् पुष्ट्यर्थं चैव तस्येह जनस्यार्थं चिकीर्षति

tato lobhābhibhūtātmā saṅgād vardhayate janam puṣṭyarthaṃ caiva tasyeha janasyārthaṃ cikīrṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स जानन्न् अपि चाकार्यम् अर्थार्थं सेवते नरः बालस्नेहपरीतात्मा तत्क्षयाच् चानुतप्यते

sa jānann api cākāryam arthārthaṃ sevate naraḥ bālasnehaparītātmā tatkṣayāc cānutapyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मानेन संपन्नो रक्षन्न् आत्मपराजयम् करोति येन भोगी स्याम् इति तस्माद् विनश्यति

tato mānena saṃpanno rakṣann ātmaparājayam karoti yena bhogī syām iti tasmād vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपो हि बुद्धियुक्तानां शाश्वतं ब्रह्मदर्शनम् अन्विच्छतां शुभं कर्म नराणां त्यजतां सुखम्

tapo hi buddhiyuktānāṃ śāśvataṃ brahmadarśanam anvicchatāṃ śubhaṃ karma narāṇāṃ tyajatāṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहायतननाशाच् च धननाशाच् च पार्थिव आधिव्याधिप्रतापाच् च निर्वेदम् उपगच्छति

snehāyatananāśāc ca dhananāśāc ca pārthiva ādhivyādhipratāpāc ca nirvedam upagacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदाद् आत्मसंबोधः संबोधाच् छास्त्रदर्शनम् शास्त्रार्थदर्शनाद् राजंस् तप एवानुपश्यति

nirvedād ātmasaṃbodhaḥ saṃbodhāc chāstradarśanam śāstrārthadarśanād rājaṃs tapa evānupaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभो हि मनुष्येन्द्र नरः प्रत्यवमर्शवान् यो वै प्रियसुखे क्षीणे तपः कर्तुं व्यवस्यति

durlabho hi manuṣyendra naraḥ pratyavamarśavān yo vai priyasukhe kṣīṇe tapaḥ kartuṃ vyavasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपः सर्वगतं तात हीनस्यापि विधीयते जितेन्द्रियस्य दान्तस्य स्वर्गमार्गप्रदेशकम्

tapaḥ sarvagataṃ tāta hīnasyāpi vidhīyate jitendriyasya dāntasya svargamārgapradeśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिः प्रजाः पूर्वम् असृजत् तपसा विभुः क्व चित् क्व चिद् व्रतपरो व्रतान्य् आस्थाय पार्थिव

prajāpatiḥ prajāḥ pūrvam asṛjat tapasā vibhuḥ kva cit kva cid vrataparo vratāny āsthāya pārthiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्या वसवो रुद्रास् तथैवाग्न्य् अश्विमारुताः विश्वेदेवास् तथा साध्याः पितरो ऽथ मरुद्गणाः

ādityā vasavo rudrās tathaivāgny aśvimārutāḥ viśvedevās tathā sādhyāḥ pitaro 'tha marudgaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यक्षराक्षसगन्धर्वाः सिद्धाश् चान्ये दिवौकसः संसिद्धास् तपसा तात ये चान्ये स्वर्गवासिनः

yakṣarākṣasagandharvāḥ siddhāś cānye divaukasaḥ saṃsiddhās tapasā tāta ye cānye svargavāsinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चादौ ब्रह्मणा सृष्टा ब्राह्मणास् तपसा पुरा ते भावयन्तः पृथिवीं विचरन्ति दिवं तथा

ye cādau brahmaṇā sṛṣṭā brāhmaṇās tapasā purā te bhāvayantaḥ pṛthivīṃ vicaranti divaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्त्यलोके च राजानो ये चान्ये गृहमेधिनः महाकुलेषु दृश्यन्ते तत् सर्वं तपसः फलम्

martyaloke ca rājāno ye cānye gṛhamedhinaḥ mahākuleṣu dṛśyante tat sarvaṃ tapasaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौशिकानि च वस्त्राणि शुभान्य् आभरणानि च वाहनासनयानानि सर्वं तत् तपसः फलम्

kauśikāni ca vastrāṇi śubhāny ābharaṇāni ca vāhanāsanayānāni sarvaṃ tat tapasaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोनुकूलाः प्रमदा रूपवत्यः सहस्रशः वासः प्रासादपृष्ठे च तत् सर्वं तपसः फलम्

manonukūlāḥ pramadā rūpavatyaḥ sahasraśaḥ vāsaḥ prāsādapṛṣṭhe ca tat sarvaṃ tapasaḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयनानि च मुख्यानि भोज्यानि विविधानि च अभिप्रेतानि सर्वाणि भवन्ति कृतकर्मणाम्

śayanāni ca mukhyāni bhojyāni vividhāni ca abhipretāni sarvāṇi bhavanti kṛtakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाप्राप्यं तपसा किं चित् त्रैलोक्ये ऽस्मिन् परंतप उपभोगपरित्यागः फलान्य् अकृतकर्मणाम्

nāprāpyaṃ tapasā kiṃ cit trailokye 'smin paraṃtapa upabhogaparityāgaḥ phalāny akṛtakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखितो दुःखितो वापि नरो लोभं परित्यजेत् अवेक्ष्य मनसा शास्त्रं बुद्ध्या च नृपसत्तम

sukhito duḥkhito vāpi naro lobhaṃ parityajet avekṣya manasā śāstraṃ buddhyā ca nṛpasattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंतोषो ऽसुखायैव लोभाद् इन्द्रियविभ्रमः ततो ऽस्य नश्यति प्रज्ञा विद्येवाभ्यासवर्जिता

asaṃtoṣo 'sukhāyaiva lobhād indriyavibhramaḥ tato 'sya naśyati prajñā vidyevābhyāsavarjitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टप्रज्ञो यदा भवति तदा न्यायं न पश्यति तस्मात् सुखक्षये प्राप्ते पुमान् उग्रं तपश् चरेत्

naṣṭaprajño yadā bhavati tadā nyāyaṃ na paśyati tasmāt sukhakṣaye prāpte pumān ugraṃ tapaś caret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् इष्टं तत् सुखं प्राहुर् द्वेष्यं दुःखम् इहोच्यते कृताकृतस्य तपसः फलं पश्यस्व यादृशम्

yad iṣṭaṃ tat sukhaṃ prāhur dveṣyaṃ duḥkham ihocyate kṛtākṛtasya tapasaḥ phalaṃ paśyasva yādṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं भद्राणि पश्यन्ति विषयांश् चोपभुञ्जते प्राकाश्यं चैव गच्छन्ति कृत्वा निष्कल्मषं तपः

nityaṃ bhadrāṇi paśyanti viṣayāṃś copabhuñjate prākāśyaṃ caiva gacchanti kṛtvā niṣkalmaṣaṃ tapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रियाण्य् अवमानांश् च दुःखं बहुविधात्मकम् फलार्थी सत्पथत्यक्तः प्राप्नोति विषयात्मकम्

apriyāṇy avamānāṃś ca duḥkhaṃ bahuvidhātmakam phalārthī satpathatyaktaḥ prāpnoti viṣayātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मे तपसि दाने च विचिकित्सास्य जायते स कृत्वा पापकान्य् एव निरयं प्रतिपद्यते

dharme tapasi dāne ca vicikitsāsya jāyate sa kṛtvā pāpakāny eva nirayaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखे तु वर्तमानो वै दुःखे वापि नरोत्तम स्ववृत्ताद् यो न चलति शास्त्रचक्षुः स मानवः

sukhe tu vartamāno vai duḥkhe vāpi narottama svavṛttād yo na calati śāstracakṣuḥ sa mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषुप्रपातमात्रं हि स्पर्शयोगे रतिः स्मृता रसने दर्शने घ्राणे श्रवणे च विशां पते

iṣuprapātamātraṃ hi sparśayoge ratiḥ smṛtā rasane darśane ghrāṇe śravaṇe ca viśāṃ pate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्य जायते तीव्रा वेदना तत्क्षयात् पुनः बुधा येन प्रशंसन्ति मोक्षं सुखम् अनुत्तमम्

tato 'sya jāyate tīvrā vedanā tatkṣayāt punaḥ budhā yena praśaṃsanti mokṣaṃ sukham anuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः फलार्थं चरति भवन्ति ज्यायसो गुणाः धर्मवृत्त्या च सततं कामार्थाभ्यां न हीयते

tataḥ phalārthaṃ carati bhavanti jyāyaso guṇāḥ dharmavṛttyā ca satataṃ kāmārthābhyāṃ na hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रयत्नागताः सेव्या गृहस्थैर् विषयाः सदा प्रयत्नेनोपगम्यश् च स्वधर्म इति मे मतिः

aprayatnāgatāḥ sevyā gṛhasthair viṣayāḥ sadā prayatnenopagamyaś ca svadharma iti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानिनां कुलजातानां नित्यं शास्त्रार्थचक्षुषाम् धर्मक्रियावियुक्तानाम् अशक्त्या संवृतात्मनाम्

mānināṃ kulajātānāṃ nityaṃ śāstrārthacakṣuṣām dharmakriyāviyuktānām aśaktyā saṃvṛtātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियमाणं यदा कर्म नाशं गच्छति मानुषम् तेषां नान्यद् ऋते लोके तपसः कर्म विद्यते

kriyamāṇaṃ yadā karma nāśaṃ gacchati mānuṣam teṣāṃ nānyad ṛte loke tapasaḥ karma vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मना तु कुर्वीत गृहस्थः कर्मनिश्चयम् दाक्ष्येण हव्यकव्यार्थं स्वधर्मं विचरेन् नृप

sarvātmanā tu kurvīta gṛhasthaḥ karmaniścayam dākṣyeṇa havyakavyārthaṃ svadharmaṃ vicaren nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा नदीनदाः सर्वे सागरे यान्ति संस्थितिम् एवम् आश्रमिणः सर्वे गृहस्थे यान्ति संस्थितिम्

yathā nadīnadāḥ sarve sāgare yānti saṃsthitim evam āśramiṇaḥ sarve gṛhasthe yānti saṃsthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.