Mahābhārata (critical edition) 12.293

वसिष्ठ उवाच एवम् अप्रतिबुद्धत्वाद् अबुद्धजनसेवनात् सर्गकोटिसहस्राणि पतनान्तानि गच्छति

vasiṣṭha uvāca evam apratibuddhatvād abuddhajanasevanāt sargakoṭisahasrāṇi patanāntāni gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धाम्ना धामसहस्राणि मरणान्तानि गच्छति तिर्यग्योनौ मनुष्यत्वे देवलोके तथैव च

dhāmnā dhāmasahasrāṇi maraṇāntāni gacchati tiryagyonau manuṣyatve devaloke tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रमा इव कोशानां पुनस् तत्र सहस्रशः लीयते ऽप्रतिबुद्धत्वाद् एवम् एष ह्य् अबुद्धिमान्

candramā iva kośānāṃ punas tatra sahasraśaḥ līyate 'pratibuddhatvād evam eṣa hy abuddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाः पञ्चदशा योनिस् तद् धाम इति पठ्यते नित्यम् एतद् विजानीहि सोमः षोडशमी कला

kalāḥ pañcadaśā yonis tad dhāma iti paṭhyate nityam etad vijānīhi somaḥ ṣoḍaśamī kalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलायां जायते ऽजस्रं पुनः पुनर् अबुद्धिमान् धाम तस्योपयुञ्जन्ति भूय एव तु जायते

kalāyāṃ jāyate 'jasraṃ punaḥ punar abuddhimān dhāma tasyopayuñjanti bhūya eva tu jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशी तु कला सूक्ष्मा स सोम उपधार्यताम् न तूपयुज्यते देवैर् देवान् उपयुनक्ति सा

ṣoḍaśī tu kalā sūkṣmā sa soma upadhāryatām na tūpayujyate devair devān upayunakti sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तां क्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम सा ह्य् अस्य प्रकृतिर् दृष्टा तत्क्षयान् मोक्ष उच्यते

evaṃ tāṃ kṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama sā hy asya prakṛtir dṛṣṭā tatkṣayān mokṣa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं षोडशकलं देहम् अव्यक्तसंज्ञकम् ममायम् इति मन्वानस् तत्रैव परिवर्तते

tad evaṃ ṣoḍaśakalaṃ deham avyaktasaṃjñakam mamāyam iti manvānas tatraiva parivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चविंशस् तथैवात्मा तस्यैवा प्रतिबोधनात् विमलस्य विशुद्धस्य शुद्धानिलनिषेवणात्

pañcaviṃśas tathaivātmā tasyaivā pratibodhanāt vimalasya viśuddhasya śuddhānilaniṣevaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशुद्ध एव शुद्धात्मा तादृग् भवति पार्थिव अबुद्धसेवनाच् चापि बुद्धो ऽप्य् अबुधतां व्रजेत्

aśuddha eva śuddhātmā tādṛg bhavati pārthiva abuddhasevanāc cāpi buddho 'py abudhatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवाप्रतिबुद्धो ऽपि ज्ञेयो नृपतिसत्तम प्रकृतेस् त्रिगुणायास् तु सेवनात् प्राकृतो भवेत्

tathaivāpratibuddho 'pi jñeyo nṛpatisattama prakṛtes triguṇāyās tu sevanāt prākṛto bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करालजनक उवाच अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसोर् वापि भगवन् संबन्धस् तद्वद् उच्यते

karālajanaka uvāca akṣarakṣarayor eṣa dvayoḥ saṃbandha iṣyate strīpuṃsor vāpi bhagavan saṃbandhas tadvad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋते न पुरुषेणेह स्त्री गर्भं धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तयेत् तथा

ṛte na puruṣeṇeha strī garbhaṃ dhārayaty uta ṛte striyaṃ na puruṣo rūpaṃ nirvartayet tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयत्य् एतद् एवं सर्वासु योनिषु

anyonyasyābhisaṃbandhād anyonyaguṇasaṃśrayāt rūpaṃ nirvartayaty etad evaṃ sarvāsu yoniṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्यर्थम् अभिसंरोधाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम्

ratyartham abhisaṃrodhād anyonyaguṇasaṃśrayāt ṛtau nirvartate rūpaṃ tad vakṣyāmi nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातृगुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज

ye guṇāḥ puruṣasyeha ye ca mātṛguṇās tathā asthi snāyu ca majjā ca jānīmaḥ pitṛto dvija

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ् मांसं शोणितं चैव मातृजान्य् अपि शुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते

tvaṅ māṃsaṃ śoṇitaṃ caiva mātṛjāny api śuśruma evam etad dvijaśreṣṭha vedaśāstreṣu paṭhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम्

pramāṇaṃ yac ca vedoktaṃ śāstroktaṃ yac ca paṭhyate vedaśāstrapramāṇaṃ ca pramāṇaṃ tat sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एवाभिसंबद्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ पश्यामि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते

evam evābhisaṃbaddhau nityaṃ prakṛtipūruṣau paśyāmi bhagavaṃs tasmān mokṣadharmo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वानन्तरकृतं किं चिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वथा

atha vānantarakṛtaṃ kiṃ cid eva nidarśanam tan mamācakṣva tattvena pratyakṣo hy asi sarvathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अदेहम् अजरं दिव्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम्

mokṣakāmā vayaṃ cāpi kāṅkṣāmo yad anāmayam adeham ajaraṃ divyam atīndriyam anīśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठ उवाच यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा चैतन् न गृह्णाति तथा भवान्

vasiṣṭha uvāca yad etad uktaṃ bhavatā vedaśāstranidarśanam evam etad yathā caitan na gṛhṇāti tathā bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न तु ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथावत् त्वं नरेश्वर

dhāryate hi tvayā grantha ubhayor vedaśāstrayoḥ na tu granthasya tattvajño yathāvat tvaṃ nareśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद् धारणं वृथा

yo hi vede ca śāstre ca granthadhāraṇatatparaḥ na ca granthārthatattvajñas tasya tad dhāraṇaṃ vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा

bhāraṃ sa vahate tasya granthasyārthaṃ na vetti yaḥ yas tu granthārthatattvajño nāsya granthāgamo vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थस्यार्थं च पृष्टः संस् तादृशो वक्तुम् अर्हति यथा तत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति

granthasyārthaṃ ca pṛṣṭaḥ saṃs tādṛśo vaktum arhati yathā tattvābhigamanād arthaṃ tasya sa vindati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् तु संसत्सु कथयेद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात्

yas tu saṃsatsu kathayed granthārthaṃ sthūlabuddhimān sa kathaṃ mandavijñāno granthaṃ vakṣyati nirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्णयं चापि छिद्रात्मा न तं वक्ष्यति तत्त्वतः सोपहासात्मताम् एति यस्माच् चैवात्मवान् अपि

nirṇayaṃ cāpi chidrātmā na taṃ vakṣyati tattvataḥ sopahāsātmatām eti yasmāc caivātmavān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते याथातथ्येन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु

tasmāt tvaṃ śṛṇu rājendra yathaitad anudṛśyate yāthātathyena sāṃkhyeṣu yogeṣu ca mahātmasu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यैस् तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान्

yad eva yogāḥ paśyanti sāṃkhyais tad anugamyate ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इदम् आह वै

tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca etad aindriyakaṃ tāta yad bhavān idam āha vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्याद् द्रव्यस्य निष्पत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च

dravyād dravyasya niṣpattir indriyād indriyaṃ tathā dehād deham avāpnoti bījād bījaṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरिन्द्रियस्याबीजस्य निर्द्रव्यस्यास्य देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः

nirindriyasyābījasya nirdravyasyāsya dehinaḥ kathaṃ guṇā bhaviṣyanti nirguṇatvān mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव निविशन्ति च एवं गुणाः प्रकृतितो जायन्ते च न सन्ति च

guṇā guṇeṣu jāyante tatraiva niviśanti ca evaṃ guṇāḥ prakṛtito jāyante ca na santi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतानि वै

tvaṅ māṃsaṃ rudhiraṃ medaḥ pittaṃ majjāsthi snāyu ca aṣṭau tāny atha śukreṇa jānīhi prākṛtāni vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुमांश् चैवापुमांश् चैव त्रैलिङ्ग्यं प्राकृतं स्मृतम् नैव पुमान् पुमांश् चैव स लिङ्गीत्य् अभिधीयते

pumāṃś caivāpumāṃś caiva trailiṅgyaṃ prākṛtaṃ smṛtam naiva pumān pumāṃś caiva sa liṅgīty abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यम् ऋतवो मूर्तयस् तथा

aliṅgā prakṛtir liṅgair upalabhyati sātmajaiḥ yathā puṣpaphalair nityam ṛtavo mūrtayas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अप्य् अनुमानेन ह्य् अलिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिमस् तात लिङ्गेष्व् अनियतात्मकः

evam apy anumānena hy aliṅgam upalabhyate pañcaviṃśatimas tāta liṅgeṣv aniyatātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शी निरामयः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेष्व् अगुण उच्यते

anādinidhano 'nantaḥ sarvadarśī nirāmayaḥ kevalaṃ tv abhimānitvād guṇeṣv aguṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः

guṇā guṇavataḥ santi nirguṇasya kuto guṇāḥ tasmād evaṃ vijānanti ye janā guṇadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा त्व् एष गुणान् सर्वान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव परमेणानुपश्यति

yadā tv eṣa guṇān sarvān prākṛtān abhimanyate tadā sa guṇavān eva parameṇānupaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्या योगाश् च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञम् अबुद्धपरिवर्जनात्

yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṃkhyā yogāś ca sarvaśaḥ budhyamānaṃ mahāprājñam abuddhaparivarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रबुद्धम् अथाव्यक्तं सगुणं प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च

aprabuddham athāvyaktaṃ saguṇaṃ prāhur īśvaram nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः

prakṛteś ca guṇānāṃ ca pañcaviṃśatikaṃ budhāḥ sāṃkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा प्रबुद्धास् त्व् अव्यक्तम् अवस्थाजन्मभीरवः बुध्यमानं प्रबुध्यन्ति गमयन्ति समं तदा

yadā prabuddhās tv avyaktam avasthājanmabhīravaḥ budhyamānaṃ prabudhyanti gamayanti samaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतन् निदर्शनं सम्यग् असम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानाप्रबुद्धाभ्यां पृथक् पृथग् अरिंदम

etan nidarśanaṃ samyag asamyag anudarśanam budhyamānāprabuddhābhyāṃ pṛthak pṛthag ariṃdama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते

paraspareṇaitad uktaṃ kṣarākṣaranidarśanam ekatvam akṣaraṃ prāhur nānātvaṃ kṣaram ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं यदासम्यक् प्रवर्तते एकत्वं दर्शनं चास्य नानात्वं चाप्य् अदर्शनम्

pañcaviṃśatiniṣṭho 'yaṃ yadāsamyak pravartate ekatvaṃ darśanaṃ cāsya nānātvaṃ cāpy adarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वनिस्तत्त्वयोर् एतत् पृथग् एव निदर्शनम् पञ्चविंशतिसर्गं तु तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः

tattvanistattvayor etat pṛthag eva nidarśanam pañcaviṃśatisargaṃ tu tattvam āhur manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् निदर्शनम् वर्गस्य वर्गम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम्

nistattvaṃ pañcaviṃśasya param āhur nidarśanam vargasya vargam ācāraṃ tattvaṃ tattvāt sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.