Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.315
भीष्म उवाच एतच् छ्रुत्वा गुरोर् वाक्यं व्यासशिष्या महौजसः अन्योन्यं हृष्टमनसः परिषस्वजिरे तदा
bhīṣma uvāca etac chrutvā guror vākyaṃ vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ anyonyaṃ hṛṣṭamanasaḥ pariṣasvajire tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्ताः स्मो यद् भगवता तदात्वायतिसंहितम् तन् नो मनसि संरूढं करिष्यामस् तथा च तत्
uktāḥ smo yad bhagavatā tadātvāyatisaṃhitam tan no manasi saṃrūḍhaṃ kariṣyāmas tathā ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यं च सभाज्यैवं सुप्रीतमनसः पुनः विज्ञापयन्ति स्म गुरुं पुनर् वाक्यविशारदाः
anyonyaṃ ca sabhājyaivaṃ suprītamanasaḥ punaḥ vijñāpayanti sma guruṃ punar vākyaviśāradāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलाद् अस्मान् महीं गन्तुं काङ्क्षितं नो महामुने वेदान् अनेकधा कर्तुं यदि ते रुचितं विभो
śailād asmān mahīṃ gantuṃ kāṅkṣitaṃ no mahāmune vedān anekadhā kartuṃ yadi te rucitaṃ vibho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्याणां वचनं श्रुत्वा पराशरसुतः प्रभुः प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्
śiṣyāṇāṃ vacanaṃ śrutvā parāśarasutaḥ prabhuḥ pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षितिं वा देवलोकं वा गम्यतां यदि रोचते अप्रमादश् च वः कार्यो ब्रह्म हि प्रचुरच्छलम्
kṣitiṃ vā devalokaṃ vā gamyatāṃ yadi rocate apramādaś ca vaḥ kāryo brahma hi pracuracchalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽनुज्ञातास् ततः सर्वे गुरुणा सत्यवादिना जग्मुः प्रदक्षिणं कृत्वा व्यासं मूर्ध्नाभिवाद्य च
te 'nujñātās tataḥ sarve guruṇā satyavādinā jagmuḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vyāsaṃ mūrdhnābhivādya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवतीर्य महीं ते ऽथ चातुर्होत्रम् अकल्पयन् संयाजयन्तो विप्रांश् च राजन्यांश् च विशस् तथा
avatīrya mahīṃ te 'tha cāturhotram akalpayan saṃyājayanto viprāṃś ca rājanyāṃś ca viśas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूज्यमाना द्विजैर् नित्यं मोदमाना गृहे रताः याजनाध्यापनरताः श्रीमन्तो लोकविश्रुताः
pūjyamānā dvijair nityaṃ modamānā gṛhe ratāḥ yājanādhyāpanaratāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवतीर्णेषु शिष्येषु व्यासः पुत्रसहायवान् तूष्णीं ध्यानपरो धीमान् एकान्ते समुपाविशत्
avatīrṇeṣu śiṣyeṣu vyāsaḥ putrasahāyavān tūṣṇīṃ dhyānaparo dhīmān ekānte samupāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं ददर्शाश्रमपदे नारदः सुमहातपाः अथैनम् अब्रवीत् काले मधुराक्षरया गिरा
taṃ dadarśāśramapade nāradaḥ sumahātapāḥ athainam abravīt kāle madhurākṣarayā girā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते एको ध्यानपरस् तूष्णीं किम् आस्से चिन्तयन्न् इव
bho bho maharṣe vāsiṣṭha brahmaghoṣo na vartate eko dhyānaparas tūṣṇīṃ kim āsse cintayann iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मघोषैर् विरहितः पर्वतो ऽयं न शोभते रजसा तमसा चैव सोमः सोपप्लवो यथा
brahmaghoṣair virahitaḥ parvato 'yaṃ na śobhate rajasā tamasā caiva somaḥ sopaplavo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न भ्राजते यथापूर्वं निषादानाम् इवालयः देवर्षिगणजुष्टो ऽपि वेदध्वनिनिराकृतः
na bhrājate yathāpūrvaṃ niṣādānām ivālayaḥ devarṣigaṇajuṣṭo 'pi vedadhvaninirākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषयश् च हि देवाश् च गन्धर्वाश् च महौजसः विमुक्ता ब्रह्मघोषेण न भ्राजन्ते यथा पुरा
ṛṣayaś ca hi devāś ca gandharvāś ca mahaujasaḥ vimuktā brahmaghoṣeṇa na bhrājante yathā purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदस्य वचः श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनो ऽब्रवीत् महर्षे यत् त्वया प्रोक्तं वेदवादविचक्षण
nāradasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt maharṣe yat tvayā proktaṃ vedavādavicakṣaṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतन् मनोनुकूलं मे भवान् अर्हति भाषितुम् सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वत्र च कुतूहली
etan manonukūlaṃ me bhavān arhati bhāṣitum sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvatra ca kutūhalī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिषु लोकेषु यद् वृत्तं सर्वं तव मते स्थितम् तद् आज्ञापय विप्रर्षे ब्रूहि किं करवाणि ते
triṣu lokeṣu yad vṛttaṃ sarvaṃ tava mate sthitam tad ājñāpaya viprarṣe brūhi kiṃ karavāṇi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् मया समनुष्ठेयं ब्रह्मर्षे तद् उदाहर वियुक्तस्येह शिष्यैर् मे नातिहृष्टम् इदं मनः
yan mayā samanuṣṭheyaṃ brahmarṣe tad udāhara viyuktasyeha śiṣyair me nātihṛṣṭam idaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारद उवाच अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् मलं पृथिव्या वाहीकाः स्त्रीणां कौतूहलं मलम्
nārada uvāca anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam malaṃ pṛthivyā vāhīkāḥ strīṇāṃ kautūhalaṃ malam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधीयतां भवान् वेदान् सार्धं पुत्रेण धीमता विधुन्वन् ब्रह्मघोषेण रक्षोभयकृतं तमः
adhīyatāṃ bhavān vedān sārdhaṃ putreṇa dhīmatā vidhunvan brahmaghoṣeṇa rakṣobhayakṛtaṃ tamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच नारदस्य वचः श्रुत्वा व्यासः परमधर्मवित् तथेत्य् उवाच संहृष्टो वेदाभ्यासे दृढव्रतः
bhīṣma uvāca nāradasya vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramadharmavit tathety uvāca saṃhṛṣṭo vedābhyāse dṛḍhavrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासम् अथाकरोत् स्वरेणोच्चैः स शैक्षेण लोकान् आपूरयन्न् इव
śukena saha putreṇa vedābhyāsam athākarot svareṇoccaiḥ sa śaikṣeṇa lokān āpūrayann iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् अभ्यसतोर् एवं नानाधर्मप्रवादिनोः वातो ऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवेजितः
tayor abhyasator evaṃ nānādharmapravādinoḥ vāto 'timātraṃ pravavau samudrānilavejitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रम् अवारयत् शुको वारितमात्रस् तु कौतूहलसमन्वितः
tato 'nadhyāya iti taṃ vyāsaḥ putram avārayat śuko vāritamātras tu kautūhalasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपृच्छत् पितरं ब्रह्मन् कुतो वायुर् अभूद् अयम् आख्यातुम् अर्हति भवान् वायोः सर्वं विचेष्टितम्
apṛcchat pitaraṃ brahman kuto vāyur abhūd ayam ākhyātum arhati bhavān vāyoḥ sarvaṃ viceṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुकस्यैतद् वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः अनध्यायनिमित्ते ऽस्मिन्न् इदं वचनम् अब्रवीत्
śukasyaitad vacaḥ śrutvā vyāsaḥ paramavismitaḥ anadhyāyanimitte 'sminn idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यं ते चक्षुर् उत्पन्नं स्वस्थं ते निर्मलं मनः तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्त्वे व्यवस्थितः
divyaṃ te cakṣur utpannaṃ svasthaṃ te nirmalaṃ manaḥ tamasā rajasā cāpi tyaktaḥ sattve vyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदर्शे स्वाम् इव छायां पश्यस्य् आत्मानम् आत्मना न्यस्यात्मनि स्वयं वेदान् बुद्ध्या समनुचिन्तय
ādarśe svām iva chāyāṃ paśyasy ātmānam ātmanā nyasyātmani svayaṃ vedān buddhyā samanucintaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवयानचरो विष्णोः पितृयानश् च तामसः द्वाव् एतौ प्रेत्य पन्थानौ दिवं चाधश् च गच्छतः
devayānacaro viṣṇoḥ pitṛyānaś ca tāmasaḥ dvāv etau pretya panthānau divaṃ cādhaś ca gacchataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिव्याम् अन्तरिक्षे च यत्र संवान्ति वायवः सप्तैते वायुमार्गा वै तान् निबोधानुपूर्वशः
pṛthivyām antarikṣe ca yatra saṃvānti vāyavaḥ saptaite vāyumārgā vai tān nibodhānupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन् महाबलाः तेषाम् अप्य् अभवत् पुत्रः समानो नाम दुर्जयः
tatra devagaṇāḥ sādhyāḥ samabhūvan mahābalāḥ teṣām apy abhavat putraḥ samāno nāma durjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदानस् तस्य पुत्रो ऽभूद् व्यानस् तस्याभवत् सुतः अपानश् च ततो ज्ञेयः प्राणश् चापि ततः परम्
udānas tasya putro 'bhūd vyānas tasyābhavat sutaḥ apānaś ca tato jñeyaḥ prāṇaś cāpi tataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनपत्यो ऽभवत् प्राणो दुर्धर्षः शत्रुतापनः पृथक् कर्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथातथम्
anapatyo 'bhavat prāṇo durdharṣaḥ śatrutāpanaḥ pṛthak karmāṇi teṣāṃ tu pravakṣyāmi yathātatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणिनां सर्वतो वायुश् चेष्टा वर्तयते पृथक् प्राणनाच् चैव भूतानां प्राण इत्य् अभिधीयते
prāṇināṃ sarvato vāyuś ceṣṭā vartayate pṛthak prāṇanāc caiva bhūtānāṃ prāṇa ity abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेरयत्य् अभ्रसंघातान् धूमजांश् चोष्मजांश् च यः प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सो ऽनिलः
prerayaty abhrasaṃghātān dhūmajāṃś coṣmajāṃś ca yaḥ prathamaḥ prathame mārge pravaho nāma so 'nilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्बरे स्नेहम् अभ्रेभ्यस् तडिद्भ्यश् चोत्तमद्युतिः आवहो नाम संवाति द्वितीयः श्वसनो नदन्
ambare sneham abhrebhyas taḍidbhyaś cottamadyutiḥ āvaho nāma saṃvāti dvitīyaḥ śvasano nadan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदयं ज्योतिषां शश्वत् सोमादीनां करोति यः अन्तर्देहेषु चोदानं यं वदन्ति महर्षयः
udayaṃ jyotiṣāṃ śaśvat somādīnāṃ karoti yaḥ antardeheṣu codānaṃ yaṃ vadanti maharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर् धारयते जलम् उद्धृत्याददते चापो जीमूतेभ्यो ऽम्बरे ऽनिलः
yaś caturbhyaḥ samudrebhyo vāyur dhārayate jalam uddhṛtyādadate cāpo jīmūtebhyo 'mbare 'nilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽद्भिः संयोज्य जीमूतान् पर्जन्याय प्रयच्छति उद्वहो नाम वर्षिष्ठस् त्रितीयः स सदागतिः
yo 'dbhiḥ saṃyojya jīmūtān parjanyāya prayacchati udvaho nāma varṣiṣṭhas tritīyaḥ sa sadāgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुह्यमाना बहुधा येन नीलाः पृथग् घनाः वर्षमोक्षकृतारम्भास् ते भवन्ति घनाघनाः
samuhyamānā bahudhā yena nīlāḥ pṛthag ghanāḥ varṣamokṣakṛtārambhās te bhavanti ghanāghanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहता येन चाविद्धा भवन्ति नदतां नदाः रक्षणार्थाय संभूता मेघत्वम् उपयान्ति च
saṃhatā yena cāviddhā bhavanti nadatāṃ nadāḥ rakṣaṇārthāya saṃbhūtā meghatvam upayānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः
yo 'sau vahati devānāṃ vimānāni vihāyasā caturthaḥ saṃvaho nāma vāyuḥ sa girimardanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन वेगवता रुग्णा रूक्षेणारुजता रसान् वायुना विहता मेघा न भवन्ति बलाहकाः
yena vegavatā rugṇā rūkṣeṇārujatā rasān vāyunā vihatā meghā na bhavanti balāhakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारुणोत्पातसंचारो नभसः स्तनयित्नुमान् पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः
dāruṇotpātasaṃcāro nabhasaḥ stanayitnumān pañcamaḥ sa mahāvego vivaho nāma mārutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् पारिप्लवे दिव्या वहन्त्य् आपो विहायसा पुण्यं चाकाशगङ्गायास् तोयं विष्टभ्य तिष्ठति
yasmin pāriplave divyā vahanty āpo vihāyasā puṇyaṃ cākāśagaṅgāyās toyaṃ viṣṭabhya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरात् प्रतिहतो यस्मिन्न् एकरश्मिर् दिवाकरः योनिर् अंशुसहस्रस्य येन भाति वसुंधरा
dūrāt pratihato yasminn ekaraśmir divākaraḥ yonir aṃśusahasrasya yena bhāti vasuṃdharā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् आप्यायते सोमो निधिर् दिव्यो ऽमृतस्य च षष्ठः परिवहो नाम स वायुर् जवतां वरः
yasmād āpyāyate somo nidhir divyo 'mṛtasya ca ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma sa vāyur javatāṃ varaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वप्राणभृतां प्राणान् यो ऽन्तकाले निरस्यति यस्य वर्त्मानुवर्तेते मृत्युवैवस्वताव् उभौ
sarvaprāṇabhṛtāṃ prāṇān yo 'ntakāle nirasyati yasya vartmānuvartete mṛtyuvaivasvatāv ubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग् अन्वीक्षतां बुद्ध्या शान्तयाध्यात्मनित्यया ध्यानाभ्यासाभिरामाणां यो ऽमृतत्वाय कल्पते
samyag anvīkṣatāṃ buddhyā śāntayādhyātmanityayā dhyānābhyāsābhirāmāṇāṃ yo 'mṛtatvāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं समासाद्य वेगेन दिशाम् अन्तं प्रपेदिरे दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः
yaṃ samāsādya vegena diśām antaṃ prapedire dakṣasya daśa putrāṇāṃ sahasrāṇi prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन सृष्टः पराभूतो यात्य् एव न निवर्तते परावहो नाम परो वायुः स दुरतिक्रमः
yena sṛṣṭaḥ parābhūto yāty eva na nivartate parāvaho nāma paro vāyuḥ sa duratikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एते ऽदितेः पुत्रा मारुताः परमाद्भुताः अनारमन्तः संवान्ति सर्वगाः सर्वधारिणः
evam ete 'diteḥ putrā mārutāḥ paramādbhutāḥ anāramantaḥ saṃvānti sarvagāḥ sarvadhāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् तु महद् आश्चर्यं यद् अयं पर्वतोत्तमः कम्पितः सहसा तेन वायुनाभिप्रवायता
etat tu mahad āścaryaṃ yad ayaṃ parvatottamaḥ kampitaḥ sahasā tena vāyunābhipravāyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विष्णोर् निःश्वासवातो ऽयं यदा वेगसमीरितः सहसोदीर्यते तात जगत् प्रव्यथते तदा
viṣṇor niḥśvāsavāto 'yaṃ yadā vegasamīritaḥ sahasodīryate tāta jagat pravyathate tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् ब्रह्मविदो ब्रह्म नाधीयन्ते ऽतिवायति वायोर् वायुभयं ह्य् उक्तं ब्रह्म तत् पीडितं भवेत्
tasmād brahmavido brahma nādhīyante 'tivāyati vāyor vāyubhayaṃ hy uktaṃ brahma tat pīḍitaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतावद् उक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः उक्त्वा पुत्रम् अधीष्वेति व्योमगङ्गाम् अयात् तदा
etāvad uktvā vacanaṃ parāśarasutaḥ prabhuḥ uktvā putram adhīṣveti vyomagaṅgām ayāt tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.