Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.321
युधिष्ठिर उवाच गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो ऽथ भिक्षुकः य इच्छेत् सिद्धिम् आस्थातुं देवतां कां यजेत सः
yudhiṣṭhira uvāca gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ ya icchet siddhim āsthātuṃ devatāṃ kāṃ yajeta saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतो ह्य् अस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम् विधिना केन जुहुयाद् दैवं पित्र्यं तथैव च
kuto hy asya dhruvaḥ svargaḥ kuto niḥśreyasaṃ param vidhinā kena juhuyād daivaṃ pitryaṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तश् च कां गतिं गच्छेन् मोक्षश् चैव किमात्मकः स्वर्गतश् चैव किं कुर्याद् येन न च्यवते दिवः
muktaś ca kāṃ gatiṃ gacchen mokṣaś caiva kimātmakaḥ svargataś caiva kiṃ kuryād yena na cyavate divaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतानां च को देवः पितॄणां च तथा पिता तस्मात् परतरं यच् च तन् मे ब्रूहि पितामह
devatānāṃ ca ko devaḥ pitṝṇāṃ ca tathā pitā tasmāt parataraṃ yac ca tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्म उवाच गूढं मां प्रश्नवित् प्रश्नं पृच्छसे त्वम् इहानघ न ह्य् एष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैर् अपि
bhīṣma uvāca gūḍhaṃ māṃ praśnavit praśnaṃ pṛcchase tvam ihānagha na hy eṣa tarkayā śakyo vaktuṃ varṣaśatair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋते देवप्रसादाद् वा राजञ् ज्ञानागमेन वा गहनं ह्य् एतद् आख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्
ṛte devaprasādād vā rājañ jñānāgamena vā gahanaṃ hy etad ākhyānaṃ vyākhyātavyaṃ tavārihan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् नारदस्य च संवादम् ऋषेर् नारायणस्य च
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मे ऽभ्यभाषत
nārāyaṇo hi viśvātmā caturmūrtiḥ sanātanaḥ dharmātmajaḥ saṃbabhūva pitaivaṃ me 'bhyabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवे ऽन्तरे नरो नारायणश् चैव हरिः कृष्णस् तथैव च
kṛte yuge mahārāja purā svāyaṃbhuve 'ntare naro nārāyaṇaś caiva hariḥ kṛṣṇas tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेभ्यो नारायणनरौ तपस् तेपतुर् अव्ययौ बदर्याश्रमम् आसाद्य शकटे कनकामये
tebhyo nārāyaṇanarau tapas tepatur avyayau badaryāśramam āsādya śakaṭe kanakāmaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टचक्रं हि तद् यानं भूतयुक्तं मनोरमम् तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ
aṣṭacakraṃ hi tad yānaṃ bhūtayuktaṃ manoramam tatrādyau lokanāthau tau kṛśau dhamanisaṃtatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैर् अपि यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुम् अर्हति
tapasā tejasā caiva durnirīkṣau surair api yasya prasādaṃ kurvāte sa devau draṣṭum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनं तयोर् अनुमते हृदि हृच्छयचोदितः महामेरोर् गिरेः शृङ्गात् प्रच्युतो गन्धमादनम्
nūnaṃ tayor anumate hṛdi hṛcchayacoditaḥ mahāmeror gireḥ śṛṅgāt pracyuto gandhamādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारदः सुमहद् भूतं लोकान् सर्वान् अचीचरत् तं देशम् अगमद् राजन् बदर्याश्रमम् आशुगः
nāradaḥ sumahad bhūtaṃ lokān sarvān acīcarat taṃ deśam agamad rājan badaryāśramam āśugaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् आह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्व् अभूत् इदं तद् आस्पदं कृत्स्नं यस्मिंल् लोकाः प्रतिष्ठिताः
tayor āhnikavelāyāṃ tasya kautūhalaṃ tv abhūt idaṃ tad āspadaṃ kṛtsnaṃ yasmiṃl lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाः एका मूर्तिर् इयं पूर्वं जाता भूयश् चतुर्विधा
sadevāsuragandharvāḥ sarṣikiṃnaralelihāḥ ekā mūrtir iyaṃ pūrvaṃ jātā bhūyaś caturvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मस्य कुलसंतानो महान् एभिर् विवर्धितः अहो ह्य् अनुगृहीतो ऽद्य धर्म एभिः सुरैर् इह नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा
dharmasya kulasaṃtāno mahān ebhir vivardhitaḥ aho hy anugṛhīto 'dya dharma ebhiḥ surair iha naranārāyaṇābhyāṃ ca kṛṣṇena hariṇā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कृष्णो हरिश् चैव कस्मिंश् चित् कारणान्तरे स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्य् एतौ तथा तपसि धिष्ठितौ
tatra kṛṣṇo hariś caiva kasmiṃś cit kāraṇāntare sthitau dharmottarau hy etau tathā tapasi dhiṣṭhitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतौ हि परमं धाम कानयोर् आह्निकक्रिया पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ कां देवतां नु यजतः पितॄन् वा कान् महामती
etau hi paramaṃ dhāma kānayor āhnikakriyā pitarau sarvabhūtānāṃ daivataṃ ca yaśasvinau kāṃ devatāṃ nu yajataḥ pitṝn vā kān mahāmatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह सहसा प्रादुरभवत् समीपे देवयोस् तदा
iti saṃcintya manasā bhaktyā nārāyaṇasya ha sahasā prādurabhavat samīpe devayos tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृते दैवे च पित्र्ये च ततस् ताभ्यां निरीक्षितः पूजितश् चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः
kṛte daive ca pitrye ca tatas tābhyāṃ nirīkṣitaḥ pūjitaś caiva vidhinā yathāproktena śāstrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं दृष्ट्वा महद् आश्चर्यम् अपूर्वं विधिविस्तरम् उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवान् ऋषिः
taṃ dṛṣṭvā mahad āścaryam apūrvaṃ vidhivistaram upopaviṣṭaḥ suprīto nārado bhagavān ṛṣiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना नमस्कृत्वा महादेवम् इदं वचनम् अब्रवीत्
nārāyaṇaṃ saṃnirīkṣya prasannenāntarātmanā namaskṛtvā mahādevam idaṃ vacanam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे त्वम् अजः शाश्वतो धाता मतो ऽमृतम् अनुत्तमम् प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वम् इदं जगत्
vedeṣu sapurāṇeṣu sāṅgopāṅgeṣu gīyase tvam ajaḥ śāśvato dhātā mato 'mṛtam anuttamam pratiṣṭhitaṃ bhūtabhavyaṃ tvayi sarvam idaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारो ह्य् आश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः यजन्ते त्वाम् अहरहर् नानामूर्तिसमास्थितम्
catvāro hy āśramā deva sarve gārhasthyamūlakāḥ yajante tvām aharahar nānāmūrtisamāsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुः कं त्व् अद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे
pitā mātā ca sarvasya jagataḥ śāśvato guruḥ kaṃ tv adya yajase devaṃ pitaraṃ kaṃ na vidmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीभगवान् उवाच अवाच्यम् एतद् वक्तव्यम् आत्मगुह्यं सनातनम् तव भक्तिमतो ब्रह्मन् वक्ष्यामि तु यथातथम्
śrībhagavān uvāca avācyam etad vaktavyam ātmaguhyaṃ sanātanam tava bhaktimato brahman vakṣyāmi tu yathātatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तत् सूक्ष्मम् अविज्ञेयम् अव्यक्तम् अचलं ध्रुवम् इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थैश् च सर्वभूतैश् च वर्जितम्
yat tat sūkṣmam avijñeyam avyaktam acalaṃ dhruvam indriyair indriyārthaiś ca sarvabhūtaiś ca varjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ह्य् अन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश् चेति कथ्यते त्रिगुणव्यतिरिक्तो ऽसौ पुरुषश् चेति कल्पितः तस्माद् अव्यक्तम् उत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम
sa hy antarātmā bhūtānāṃ kṣetrajñaś ceti kathyate triguṇavyatirikto 'sau puruṣaś ceti kalpitaḥ tasmād avyaktam utpannaṃ triguṇaṃ dvijasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिर् अव्यया तां योनिम् आवयोर् विद्धि यो ऽसौ सदसदात्मकः आवाभ्यां पूज्यते ऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते
avyaktā vyaktabhāvasthā yā sā prakṛtir avyayā tāṃ yonim āvayor viddhi yo 'sau sadasadātmakaḥ āvābhyāṃ pūjyate 'sau hi daive pitrye ca kalpite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्ति तस्मात् परो ऽन्यो हि पिता देवो ऽथ वा द्विजः आत्मा हि नौ स विज्ञेयस् ततस् तं पूजयावहे
nāsti tasmāt paro 'nyo hi pitā devo 'tha vā dvijaḥ ātmā hi nau sa vijñeyas tatas taṃ pūjayāvahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन् मर्यादा लोकभाविनी दैवं पित्र्यं च कर्तव्यम् इति तस्यानुशासनम्
tenaiṣā prathitā brahman maryādā lokabhāvinī daivaṃ pitryaṃ ca kartavyam iti tasyānuśāsanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा स्थाणुर् मनुर् दक्षो भृगुर् धर्मस् तपो दमः मरीचिर् अङ्गिरात्रिश् च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
brahmā sthāṇur manur dakṣo bhṛgur dharmas tapo damaḥ marīcir aṅgirātriś ca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान् सोम एव च कर्दमश् चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च
vasiṣṭhaḥ parameṣṭhī ca vivasvān soma eva ca kardamaś cāpi yaḥ proktaḥ krodho vikrīta eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकविंशतिर् उत्पन्नास् ते प्रजापतयः स्मृताः तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम्
ekaviṃśatir utpannās te prajāpatayaḥ smṛtāḥ tasya devasya maryādāṃ pūjayanti sanātanīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः
daivaṃ pitryaṃ ca satataṃ tasya vijñāya tattvataḥ ātmaprāptāni ca tato jānanti dvijasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्गस्था अपि ये के चित् तं नमस्यन्ति देहिनः ते तत्प्रसादाद् गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम्
svargasthā api ye ke cit taṃ namasyanti dehinaḥ te tatprasādād gacchanti tenādiṣṭaphalāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये हीनाः सप्तदशभिर् गुणैः कर्मभिर् एव च कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः
ye hīnāḥ saptadaśabhir guṇaiḥ karmabhir eva ca kalāḥ pañcadaśa tyaktvā te muktā iti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तानां तु गतिर् ब्रह्मन् क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः स हि सर्वगतश् चैव निर्गुणश् चैव कथ्यते
muktānāṃ tu gatir brahman kṣetrajña iti kalpitaḥ sa hi sarvagataś caiva nirguṇaś caiva kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः एवं ज्ञात्वा तम् आत्मानं पूजयावः सनातनम्
dṛśyate jñānayogena āvāṃ ca prasṛtau tataḥ evaṃ jñātvā tam ātmānaṃ pūjayāvaḥ sanātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं वेदाश् चाश्रमाश् चैव नानातनुसमास्थिताः भक्त्या संपूजयन्त्य् आद्यं गतिं चैषां ददाति सः
taṃ vedāś cāśramāś caiva nānātanusamāsthitāḥ bhaktyā saṃpūjayanty ādyaṃ gatiṃ caiṣāṃ dadāti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये तु तद्भाविता लोके एकान्तित्वं समास्थिताः एतद् अभ्यधिकं तेषां यत् ते तं प्रविशन्त्य् उत
ye tu tadbhāvitā loke ekāntitvaṃ samāsthitāḥ etad abhyadhikaṃ teṣāṃ yat te taṃ praviśanty uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति गुह्यसमुद्देशस् तव नारद कीर्तितः भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः
iti guhyasamuddeśas tava nārada kīrtitaḥ bhaktyā premṇā ca viprarṣe asmadbhaktyā ca te śrutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.