Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.338
जनमेजय उवाच बहवः पुरुषा ब्रह्मन्न् उताहो एक एव तु को ह्य् अत्र पुरुषः श्रेष्ठः को वा योनिर् इहोच्यते
janamejaya uvāca bahavaḥ puruṣā brahmann utāho eka eva tu ko hy atra puruṣaḥ śreṣṭhaḥ ko vā yonir ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच बहवः पुरुषा लोके सांख्ययोगविचारिणाम् नैतद् इच्छन्ति पुरुषम् एकं कुरुकुलोद्वह
vaiśaṃpāyana uvāca bahavaḥ puruṣā loke sāṃkhyayogavicāriṇām naitad icchanti puruṣam ekaṃ kurukulodvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनां पुरुषाणां च यथैका योनिर् उच्यते तथा तं पुरुषं विश्वं व्याख्यास्यामि गुणाधिकम्
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ ca yathaikā yonir ucyate tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ vyākhyāsyāmi guṇādhikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमस्कृत्वा तु गुरवे व्यासायामिततेजसे तपोयुक्ताय दान्ताय वन्द्याय परमर्षये
namaskṛtvā tu gurave vyāsāyāmitatejase tapoyuktāya dāntāya vandyāya paramarṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं पुरुषसूक्तं हि सर्ववेदेषु पार्थिव ऋतं सत्यं च विख्यातम् ऋषिसिंहेन चिन्तितम्
idaṃ puruṣasūktaṃ hi sarvavedeṣu pārthiva ṛtaṃ satyaṃ ca vikhyātam ṛṣisiṃhena cintitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सर्गेणापवादेन ऋषिभिः कपिलादिभिः अध्यात्मचिन्ताम् आश्रित्य शास्त्राण्य् उक्तानि भारत
utsargeṇāpavādena ṛṣibhiḥ kapilādibhiḥ adhyātmacintām āśritya śāstrāṇy uktāni bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासतस् तु यद् व्यासः पुरुषैकत्वम् उक्तवान् तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि प्रसादाद् अमितौजसः
samāsatas tu yad vyāsaḥ puruṣaikatvam uktavān tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi prasādād amitaujasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ब्रह्मणा सह संवादं त्र्यम्बकस्य विशां पते
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam brahmaṇā saha saṃvādaṃ tryambakasya viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरोदस्य समुद्रस्य मध्ये हाटकसप्रभः वैजयन्त इति ख्यातः पर्वतप्रवरो नृप
kṣīrodasya samudrasya madhye hāṭakasaprabhaḥ vaijayanta iti khyātaḥ parvatapravaro nṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राध्यात्मगतिं देव एकाकी प्रविचिन्तयन् वैराजसदने नित्यं वैजयन्तं निषेवते
tatrādhyātmagatiṃ deva ekākī pravicintayan vairājasadane nityaṃ vaijayantaṃ niṣevate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तत्रासतस् तस्य चतुर्वक्त्रस्य धीमतः ललाटप्रभवः पुत्रः शिव आगाद् यदृच्छया आकाशेनैव योगीशः पुरा त्रिनयनः प्रभुः
atha tatrāsatas tasya caturvaktrasya dhīmataḥ lalāṭaprabhavaḥ putraḥ śiva āgād yadṛcchayā ākāśenaiva yogīśaḥ purā trinayanaḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः खान् निपपाताशु धरणीधरमूर्धनि अग्रतश् चाभवत् प्रीतो ववन्दे चापि पादयोः
tataḥ khān nipapātāśu dharaṇīdharamūrdhani agrataś cābhavat prīto vavande cāpi pādayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं पादयोर् निपतितं दृष्ट्वा सव्येन पाणिना उत्थापयाम् आस तदा प्रभुर् एकः प्रजापतिः
taṃ pādayor nipatitaṃ dṛṣṭvā savyena pāṇinā utthāpayām āsa tadā prabhur ekaḥ prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उवाच चैनं भगवांश् चिरस्यागतम् आत्मजम् स्वागतं ते महाबाहो दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि मे ऽन्तिकम्
uvāca cainaṃ bhagavāṃś cirasyāgatam ātmajam svāgataṃ te mahābāho diṣṭyā prāpto 'si me 'ntikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कच्चित् ते कुशलं पुत्र स्वाध्यायतपसोः सदा नित्यम् उग्रतपास् त्वं हि ततः पृच्छामि ते पुनः
kaccit te kuśalaṃ putra svādhyāyatapasoḥ sadā nityam ugratapās tvaṃ hi tataḥ pṛcchāmi te punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्र उवाच त्वत्प्रसादेन भगवन् स्वाध्यायतपसोर् मम कुशलं चाव्ययं चैव सर्वस्य जगतस् तथा
rudra uvāca tvatprasādena bhagavan svādhyāyatapasor mama kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva sarvasya jagatas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरदृष्टो हि भगवान् वैराजसदने मया ततो ऽहं पर्वतं प्राप्तस् त्व् इमं त्वत्पादसेवितम्
ciradṛṣṭo hi bhagavān vairājasadane mayā tato 'haṃ parvataṃ prāptas tv imaṃ tvatpādasevitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौतूहलं चापि हि मे एकान्तगमनेन ते नैतत् कारणम् अल्पं हि भविष्यति पितामह
kautūhalaṃ cāpi hi me ekāntagamanena te naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं नु तत् सदनं श्रेष्ठं क्षुत्पिपासाविवर्जितम् सुरासुरैर् अध्युषितम् ऋषिभिश् चामितप्रभैः
kiṃ nu tat sadanaṃ śreṣṭhaṃ kṣutpipāsāvivarjitam surāsurair adhyuṣitam ṛṣibhiś cāmitaprabhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च सततं संनिषेवितम् उत्सृज्येमं गिरिवरम् एकाकी प्राप्तवान् असि
gandharvair apsarobhiś ca satataṃ saṃniṣevitam utsṛjyemaṃ girivaram ekākī prāptavān asi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मोवाच वैजयन्तो गिरिवरः सततं सेव्यते मया अत्रैकाग्रेण मनसा पुरुषश् चिन्त्यते विराट्
brahmovāca vaijayanto girivaraḥ satataṃ sevyate mayā atraikāgreṇa manasā puruṣaś cintyate virāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्र उवाच बहवः पुरुषा ब्रह्मंस् त्वया सृष्टाः स्वयंभुवा सृज्यन्ते चापरे ब्रह्मन् स चैकः पुरुषो विराट्
rudra uvāca bahavaḥ puruṣā brahmaṃs tvayā sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā sṛjyante cāpare brahman sa caikaḥ puruṣo virāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को ह्य् असौ चिन्त्यते ब्रह्मंस् त्वया वै पुरुषोत्तमः एतन् मे संशयं ब्रूहि महत् कौतूहलं हि मे
ko hy asau cintyate brahmaṃs tvayā vai puruṣottamaḥ etan me saṃśayaṃ brūhi mahat kautūhalaṃ hi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मोवाच बहवः पुरुषाः पुत्र ये त्वया समुदाहृताः एवम् एतद् अतिक्रान्तं द्रष्टव्यं नैवम् इत्य् अपि आधारं तु प्रवक्ष्यामि एकस्य पुरुषस्य ते
brahmovāca bahavaḥ puruṣāḥ putra ye tvayā samudāhṛtāḥ evam etad atikrāntaṃ draṣṭavyaṃ naivam ity api ādhāraṃ tu pravakṣyāmi ekasya puruṣasya te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनां पुरुषाणां स यथैका योनिर् उच्यते तथा तं पुरुषं विश्वं परमं सुमहत्तमम् निर्गुणं निर्गुणा भूत्वा प्रविशन्ति सनातनम्
bahūnāṃ puruṣāṇāṃ sa yathaikā yonir ucyate tathā taṃ puruṣaṃ viśvaṃ paramaṃ sumahattamam nirguṇaṃ nirguṇā bhūtvā praviśanti sanātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.