Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.37
वैशंपायन उवाच एवम् उक्तो भगवता धर्मराजो युधिष्ठिरः चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु प्रत्युवाच तपोधनम्
vaiśaṃpāyana uvāca evam ukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं भक्ष्यं किम् अभक्ष्यं च किं च देयं प्रशस्यते किं च पात्रम् अपात्रं वा तन् मे ब्रूहि पितामह
kiṃ bhakṣyaṃ kim abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate kiṃ ca pātram apātraṃ vā tan me brūhi pitāmaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यास उवाच अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् सिद्धानां चैव संवादं मनोश् चैव प्रजापतेः
vyāsa uvāca atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoś caiva prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धास् तपोव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम् धर्मं पप्रच्छुर् आसीनम् आदिकाले प्रजापतिम्
siddhās tapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum dharmaṃ papracchur āsīnam ādikāle prajāpatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथम् अन्नं कथं दानं कथम् अध्ययनं तपः कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै त्वं प्रजापते
katham annaṃ kathaṃ dānaṃ katham adhyayanaṃ tapaḥ kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तैर् एवम् उक्तो भगवान् मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं व्याससमासतः
tair evam ukto bhagavān manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsasamāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदत्तस्यानुपादानं दानम् अध्ययनं तपः अहिंसा सत्यम् अक्रोधः क्षमेज्या धर्मलक्षणम्
adattasyānupādānaṃ dānam adhyayanaṃ tapaḥ ahiṃsā satyam akrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य एव धर्मः सो ऽधर्मो ऽदेशे ऽकाले प्रतिष्ठितः आदानम् अनृतं हिंसा धर्मो व्यावस्थिकः स्मृतः
ya eva dharmaḥ so 'dharmo 'deśe 'kāle pratiṣṭhitaḥ ādānam anṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधौ चाप्य् उभाव् एतौ धर्माधर्मौ विजानताम् अप्रवृत्तिः प्रवृत्तिश् च द्वैविध्यं लोकवेदयोः
dvividhau cāpy ubhāv etau dharmādharmau vijānatām apravṛttiḥ pravṛttiś ca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रवृत्तेर् अमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम् अशुभस्याशुभं विद्याच् छुभस्य शुभम् एव च
apravṛtter amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam aśubhasyāśubhaṃ vidyāc chubhasya śubham eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतयोश् चोभयोः स्यातां शुभाशुभतया तथा दैवं च दैवयुक्तं च प्राणश् च प्रलयश् च ह
etayoś cobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaś ca pralayaś ca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रेक्षापूर्वकरणाद् अशुभानां शुभं फलम् ऊर्ध्वं भवति संदेहाद् इह दृष्टार्थम् एव वा अप्रेक्षापूर्वकरणात् प्रायश्चित्तं विधीयते
aprekṣāpūrvakaraṇād aśubhānāṃ śubhaṃ phalam ūrdhvaṃ bhavati saṃdehād iha dṛṣṭārtham eva vā aprekṣāpūrvakaraṇāt prāyaścittaṃ vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोधमोहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः शरीराणाम् उपक्लेशो मनसश् च प्रियाप्रिये तद् औषधैश् च मन्त्रैश् च प्रायश्चित्तैश् च शाम्यति
krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ śarīrāṇām upakleśo manasaś ca priyāpriye tad auṣadhaiś ca mantraiś ca prāyaścittaiś ca śāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिश्रेण्यधिवासानां कुलधर्मांश् च सर्वतः वर्जयेन् न हि तं धर्मं येषां धर्मो न विद्यते
jātiśreṇyadhivāsānāṃ kuladharmāṃś ca sarvataḥ varjayen na hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दश वा वेदशास्त्रज्ञास् त्रयो वा धर्मपाठकाः यद् ब्रूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मो धर्मसंशये
daśa vā vedaśāstrajñās trayo vā dharmapāṭhakāḥ yad brūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः श्लेष्मातकस् तथा विप्रैर् अभक्ष्यं विषम् एव च
aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ śleṣmātakas tathā viprair abhakṣyaṃ viṣam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभक्ष्या ब्राह्मणैर् मत्स्याः शकलैर् ये विवर्जिताः चतुष्पात् कच्छपाद् अन्यो मण्डूका जलजाश् च ये
abhakṣyā brāhmaṇair matsyāḥ śakalair ye vivarjitāḥ catuṣpāt kacchapād anyo maṇḍūkā jalajāś ca ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भासा हंसाः सुपर्णाश् च चक्रवाका बकाः प्लवाः कङ्को मद्गुश् च गृध्राश् च काकोलूकं तथैव च
bhāsā haṃsāḥ suparṇāś ca cakravākā bakāḥ plavāḥ kaṅko madguś ca gṛdhrāś ca kākolūkaṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश् च दंष्ट्रिणः येषां चोभयतो दन्ताश् चतुर्दंष्ट्राश् च सर्वशः
kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāś ca daṃṣṭriṇaḥ yeṣāṃ cobhayato dantāś caturdaṃṣṭrāś ca sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एडकाश्वखरोष्ट्रीणां सूतिकानां गवाम् अपि मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद् ब्राह्मणः पयः
eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavām api mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibed brāhmaṇaḥ payaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेतान्नं सूतिकान्नं च यच् च किं चिद् अनिर्दशम् अभोज्यं चाप्य् अपेयं च धेन्वा दुग्धम् अनिर्दशम्
pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yac ca kiṃ cid anirdaśam abhojyaṃ cāpy apeyaṃ ca dhenvā dugdham anirdaśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तक्ष्णश् चर्मावकर्तुश् च पुंश् चल्या रजकस्य च चिकित्सकस्य यच् चान्नम् अभोज्यं रक्षिणस् तथा
takṣṇaś carmāvakartuś ca puṃś calyā rajakasya ca cikitsakasya yac cānnam abhojyaṃ rakṣiṇas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गणग्रामाभिशस्तानां रङ्गस्त्रीजीविनश् च ये परिवित्तिनपुंषां च बन्दिद्यूतविदां तथा
gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅgastrījīvinaś ca ye parivittinapuṃṣāṃ ca bandidyūtavidāṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत् सुरानुगतम् उच्छिष्टम् अभोज्यं शेषितं च यत्
vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat surānugatam ucchiṣṭam abhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्टमांसेक्षुशाकानां विकाराः पयसस् तथा सक्तुधानाकरम्भाश् च नोपभोज्याश् चिरस्थिताः
piṣṭamāṃsekṣuśākānāṃ vikārāḥ payasas tathā saktudhānākarambhāś ca nopabhojyāś cirasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पायसं कृसरं मांसम् अपूपाश् च वृथा कृताः अभोज्याश् चाप्य् अभक्ष्याश् च ब्राह्मणैर् गृहमेधिभिः
pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpāś ca vṛthā kṛtāḥ abhojyāś cāpy abhakṣyāś ca brāhmaṇair gṛhamedhibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवान् पितॄन् मनुष्यांश् च मुनीन् गृह्याश् च देवताः पूजयित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थो भोक्तुम् अर्हति
devān pitṝn manuṣyāṃś ca munīn gṛhyāś ca devatāḥ pūjayitvā tataḥ paścād gṛhastho bhoktum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा प्रव्रजितो भिक्षुर् गृहस्थः स्वगृहे वसेत् एवंवृत्तः प्रियैर् दारैः संवसन् धर्मम् आप्नुयात्
yathā pravrajito bhikṣur gṛhasthaḥ svagṛhe vaset evaṃvṛttaḥ priyair dāraiḥ saṃvasan dharmam āpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दद्याद् यशसे दानं न भयान् नोपकारिणे न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः
na dadyād yaśase dānaṃ na bhayān nopakāriṇe na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मत्ते नैव चोन्मत्ते न स्तेने न चिकित्सके न वाग्घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने
na matte naiva conmatte na stene na cikitsake na vāgghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दुर्जने दौष्कुले वा व्रतैर् वा यो न संस्कृतः अश्रोत्रिये मृतं दानं ब्राह्मणे ऽब्रह्मवादिनि
na durjane dauṣkule vā vratair vā yo na saṃskṛtaḥ aśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe 'brahmavādini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्यक् चैव यद् दत्तम् असम्यक् च प्रतिग्रहः उभयोः स्याद् अनर्थाय दातुर् आदातुर् एव च
asamyak caiva yad dattam asamyak ca pratigrahaḥ ubhayoḥ syād anarthāya dātur ādātur eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा खदिरम् आलम्ब्य शिलां वाप्य् अर्णवं तरन् मज्जते मज्जते तद्वद् दाता यश् च प्रतीच्छकः
yathā khadiram ālambya śilāṃ vāpy arṇavaṃ taran majjate majjate tadvad dātā yaś ca pratīcchakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठैर् आर्द्रैर् यथा वह्निर् उपस्तीर्णो न दीप्यते तपःस्वाध्यायचारित्रैर् एवं हीनः प्रतिग्रही
kāṣṭhair ārdrair yathā vahnir upastīrṇo na dīpyate tapaḥsvādhyāyacāritrair evaṃ hīnaḥ pratigrahī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपाले यद्वद् आपः स्युः श्वदृतौ वा यथा पयः आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्
kapāle yadvad āpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥ āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्मन्त्रो निर्व्रतो यः स्याद् अशास्त्रज्ञो ऽनसूयकः अनुक्रोशात् प्रदातव्यं दीनेष्व् एवं नरेष्व् अपि
nirmantro nirvrato yaḥ syād aśāstrajño 'nasūyakaḥ anukrośāt pradātavyaṃ dīneṣv evaṃ nareṣv api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वै देयम् अनुक्रोशाद् दीनायाप्य् अपकारिणे आप्ताचरितम् इत्य् एव धर्म इत्य् एव वा पुनः
na vai deyam anukrośād dīnāyāpy apakāriṇe āptācaritam ity eva dharma ity eva vā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्कारणं स्म तद् दत्तं ब्राह्मणे धर्मवर्जिते भवेद् अपात्रदोषेण न मे ऽत्रास्ति विचारणा
niṣkāraṇaṃ sma tad dattaṃ brāhmaṇe dharmavarjite bhaved apātradoṣeṇa na me 'trāsti vicāraṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ब्राह्मणश् चानधीयानस् त्रयस् ते नामधारकाः
yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ brāhmaṇaś cānadhīyānas trayas te nāmadhārakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा षण्ढो ऽफलः स्त्रीषु यथा गौर् गवि चाफला शकुनिर् वाप्य् अपक्षः स्यान् निर्मन्त्रो ब्राह्मणस् तथा
yathā ṣaṇḍho 'phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā śakunir vāpy apakṣaḥ syān nirmantro brāhmaṇas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश् च निर्जलः यथा हुतम् अनग्नौ च तथैव स्यान् निराकृतौ
grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaś ca nirjalaḥ yathā hutam anagnau ca tathaiva syān nirākṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतानां पितॄणां च हव्यकव्यविनाशनः शत्रुर् अर्थहरो मूर्खो न लोकान् प्राप्तुम् अर्हति
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavyavināśanaḥ śatrur arthaharo mūrkho na lokān prāptum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् ते कथितं सर्वं यथा वृत्तं युधिष्ठिर समासेन महद् ध्य् एतच् छ्रोतव्यं भरतर्षभ
etat te kathitaṃ sarvaṃ yathā vṛttaṃ yudhiṣṭhira samāsena mahad dhy etac chrotavyaṃ bharatarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.