Library·Mahābhārata (critical edition)·12·12.74
भीष्म उवाच राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद् विद्वान् बहुश्रुतः उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव् अप्रमेयाव् अनन्तरम्
bhīṣma uvāca rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मात्मा धर्मविद् येषां राज्ञां राजन् पुरोहितः राजा चैवं गुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः
dharmātmā dharmavid yeṣāṃ rājñāṃ rājan purohitaḥ rājā caivaṃ guṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ प्रजा वर्धयतो देवान् पूर्वान् परान् पितॄन् यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ
ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitṝn yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात् प्रजाः सुखम् अवाप्नुयुः
parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetasau brahmakṣatrasya saṃmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमाननात् तयोर् एव प्रजा नश्येयुर् एव ह ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम् उच्यते
vimānanāt tayor eva prajā naśyeyur eva ha brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐल उवाच यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं; क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म अन्वग् बलं कतमे ऽस्मिन् भजन्ते; तथाबल्यं कतमे ऽस्मिन् वियन्ति
aila uvāca yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ; kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma anvag balaṃ katame 'smin bhajante; tathābalyaṃ katame 'smin viyanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्यप उवाच व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य; ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह अन्वग् बलं दस्यवस् तद् भजन्ते; ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः
kaśyapa uvāca vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya; brahma kṣatraṃ yatra virudhyate ha anvag balaṃ dasyavas tad bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैषाम् उक्षा वर्धते नोत उस्रा; न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते नैषां पुत्रा वेदम् अधीयते च; यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति
naiṣām ukṣā vardhate nota usrā; na gargaro mathyate no yajante naiṣāṃ putrā vedam adhīyate ca; yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैषाम् उक्षा वर्धते जातु गेहे; नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान् संत्यजन्ति
naiṣām ukṣā vardhate jātu gehe; nādhīyate saprajā no yajante apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; ye brāhmaṇāḥ kṣatriyān saṃtyajanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतौ हि नित्यसंयुक्ताव् इतरेतरधारणे क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर् योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः
etau hi nityasaṃyuktāv itaretaradhāraṇe kṣatraṃ hi brahmaṇo yonir yoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभाव् एतौ नित्यम् अभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर् महतीं श्रीप्रतिष्ठाम् तयोः संधिर् भिद्यते चेत् पुराणस्; ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम्
ubhāv etau nityam abhiprapannau; saṃprāpatur mahatīṃ śrīpratiṣṭhām tayoḥ saṃdhir bhidyate cet purāṇas; tataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्र प्लवं लभते पारगामी; महागाधे नौर् इव संप्रणुन्ना चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति
nātra plavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe naur iva saṃpraṇunnā cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति अरक्ष्यमाणः सततम् अश्रु पापं च वर्षति
brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati arakṣyamāṇaḥ satatam aśru pāpaṃ ca varṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अब्रह्मचारी चरणाद् अपेतो; यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणम् इच्छेत् आश्चर्यशो वर्षति तत्र देवस्; तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश् चाविशन्ति
abrahmacārī caraṇād apeto; yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet āścaryaśo varṣati tatra devas; tatrābhīkṣṇaṃ duḥsahāś cāviśanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभते ऽनुवादम् राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततो भयं जायते क्षत्रियस्य
striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādam rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पापैः पापे क्रियमाणे ऽतिवेलं; ततो रुद्रो जायते देव एषः पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान् साध्वसाधून् हिनस्ति
pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'tivelaṃ; tato rudro jāyate deva eṣaḥ pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvān sādhvasādhūn hinasti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐल उवाच कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम् एतद् विद्वन् कश्यप मे प्रचक्ष्व; यतो रुद्रो जायते देव एषः
aila uvāca kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam etad vidvan kaśyapa me pracakṣva; yato rudro jāyate deva eṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्यप उवाच आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां; स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति वातोत्पातैः सदृशं रुद्रम् आहुर्; दावैर् जीमूतैः सदृशं रूपम् अस्य
kaśyapa uvāca ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ; svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudram āhur; dāvair jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpam asya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐल उवाच न वै वातं परिवृनोति कश् चिन्; न जीमूतो वर्षति नैव दावः तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद् बध्यते मुच्यते च
aila uvāca na vai vātaṃ parivṛnoti kaś cin; na jīmūto varṣati naiva dāvaḥ tathāyukto dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣād badhyate mucyate ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्यप उवाच यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः; कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत् स त्वरावान् विमोहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः
kaśyapa uvāca yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ; kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahet sa tvarāvān vimohanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐल उवाच यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे क्रियमाणे ऽविशेषात् कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्याद्; दुष्कृतं वा कस्य हेतोर् न कुर्यात्
aila uvāca yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'viśeṣāt kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryād; duṣkṛtaṃ vā kasya hetor na kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्यप उवाच असंत्यागात् पापकृताम् अपापांस्; तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान्; न मिश्रः स्यात् पापकृद्भिः कथं चित्
kaśyapa uvāca asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvān; na miśraḥ syāt pāpakṛdbhiḥ kathaṃ cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐल उवाच साध्वसाधून् धारयतीह भूमिः; साध्वसाधूंस् तापयतीह सूर्यः साध्वसाधून् वातयतीह वायुर्; आपस् तथा साध्वसाधून् वहन्ति
aila uvāca sādhvasādhūn dhārayatīha bhūmiḥ; sādhvasādhūṃs tāpayatīha sūryaḥ sādhvasādhūn vātayatīha vāyur; āpas tathā sādhvasādhūn vahanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्यप उवाच एवम् अस्मिन् वर्तते लोक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र प्रेत्यैतयोर् अन्तरवान् विशेषो; यो वै पुण्यं चरते यश् च पापम्
kaśyapa uvāca evam asmin vartate loka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputra pretyaitayor antaravān viśeṣo; yo vai puṇyaṃ carate yaś ca pāpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यस्य लोको मधुमान् घृतार्चिर्; हिरण्यज्योतिर् अमृतस्य नाभिः तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी; न तत्र मृत्युर् न जरा नोत दुःखम्
puṇyasya loko madhumān ghṛtārcir; hiraṇyajyotir amṛtasya nābhiḥ tatra pretya modate brahmacārī; na tatra mṛtyur na jarā nota duḥkham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पापस्य लोको निरयो ऽप्रकाशो; नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा; बह्वीः समाः प्रपतन्न् अप्रतिष्ठः
pāpasya loko nirayo 'prakāśo; nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथो भेदाद् ब्राह्मणक्षत्रियाणां; प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान्; पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण
mitho bhedād brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān; purohito naikavidyo nṛpeṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः
taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यद् उत्तरम्
pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yad uttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान् मान्यश् च पूज्यश् च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः
tasmān mānyaś ca pūjyaś ca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्यम् एतत् कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते
avaśyam etat kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.